Sarga 25
शुकसारण-चारप्रवेशः (Suka and Sāraṇa’s Espionage and Release)
युद्धकाण्ड
दाशरथिः श्रीरामः वानरसेनया सह सागरं तीर्त्वा सेतुबन्धं कृतवानिति श्रुत्वा रावणः समुत्साहितः शुकं सारणं च मन्त्रिचारौ शत्रुसैन्ये गूढं प्रवेशयितुं नियोजयामास। तयोः कार्यं—सैन्यपरिमाणनिर्णयः, प्रमुखवानरवीराणां नायकानां च परिचयः, सेतुकर्मणः परीक्षणम्, पर्वतगुहातटवनोद्यानादिषु निवासस्थानानां निरीक्षणम्, तथा रामलक्ष्मणयोः धैर्यपराक्रमायुधबलस्य परिज्ञानम् इति। वानरवेषधारिणौ तौ सेनां प्रविश्य, असंख्यतया तस्याः महत्त्वं महाशब्देन च भीषणं रणनिनादं दृष्ट्वा विस्मितौ बभूवतुः। विभीषणः तयोः गूढभावं ज्ञात्वा गृहीत्वा रामाय न्यवेदयत्। वधभीतौ तौ दृष्ट्वा रामः प्रसन्नया धीरया च वाचा धर्मनियमं प्राह—दूताः शस्त्रहीनाश्च न हन्तव्याः; यद् दृष्टं तत् पर्याप्तम्, अवशिष्टं चेत् विभीषणः सर्वं दर्शयिष्यति—इति मुक्तिं चादेशयत्। तौ प्रति रावणाय संदेशं दत्तवान्—येन बलेन सीता हृता तत् प्रदर्शय; प्रभाते लङ्कायाः दुर्गरक्षां राक्षसबलं च मया भङ्क्ष्यते इति पश्य। लङ्कां प्रत्यागत्य शुकसारणौ रामस्य धर्मशीलतां चतुर्णां नायकानां—रामलक्ष्मणविभीषणसुग्रीवानां—भयङ्करं सामर्थ्यं च निवेद्य, मैथिलीं प्रत्यर्प्य सन्धिं कर्तुमेव हिततमम् इति रावणं प्रत्यवदताम्।
Shlokas
Verse 1
सबलेसागरंतीर्णेरामेदशरथात्मजे ।अमात्यौरावणश्रीमानब्रवीच्छुकसारणौ ।।।।
सबले सागरं तीर्णे रामे दशरथात्मजे, श्रीमान् रावणः शुकसारणौ अमात्यौ अब्रवीत्।
Verse 2
समग्रंसागरंतीर्णंदुस्तरंवानरंबलम् ।अभूतपूर्वंरामेणसागरेसेतुबन्धनम् ।।।।
समग्रं सागरं तीर्णं दुस्तरं वानरं बलम् । अभूतपूर्वं रामेण सागरे सेतुबन्धनं कृतम् ॥
Verse 3
सागरेसेतुबन्दंतुनश्रद्दध्यांकथञ्चन ।अवश्यंचापिसङ् ख्येयंतन्मयावानरंबलम् ।।।।
सागरे सेतुबन्धं तु न श्रद्दध्यां कथञ्चन । अवश्यं चापि सङ्ख्येयं तन्मया वानरं बलम् ॥
Verse 4
भवन्तौवानरंसैन्यंप्रविश्यानुपलक्षितौ ।परिमाणंचवीर्यंचयेचमुख्याःप्लवङ्घमाः ।।।।मन्त्रिणोयेचरामस्यसुग्रीवस्यचसम्मता: ।येपूर्वमभिवर्तन्तेयेचशूराःप्लवङ्गमाः ।।।।सचसेतुर्यथाबद्धस्सागरेसलिलार्णवे ।निवेशंचयधातेषांवानराणांमहात्मनाम् ।।।।रामस्यव्यवसायंचवीर्यंप्रहरणानिच ।लक्ष्मणस्यचवीर्यंतत्त्वतोज्ञातुमर्हथः ।।।।
भवन्तौ वानरं सैन्यं प्रविश्यानुपलक्षितौ । परिमाणं च वीर्यं च ये च मुख्याः प्लवङ्गमाः ॥
Verse 5
भवन्तौवानरंसैन्यंप्रविश्यानुपलक्षितौ ।परिमाणंचवीर्यंचयेचमुख्याःप्लवङ्घमाः ।।6.25.4।।मन्त्रिणोयेचरामस्यसुग्रीवस्यचसम्मता: ।येपूर्वमभिवर्तन्तेयेचशूराःप्लवङ्गमाः ।।6.25.5।।सचसेतुर्यथाबद्धस्सागरेसलिलार्णवे ।निवेशंचयधातेषांवानराणांमहात्मनाम् ।।6.25.6।।रामस्यव्यवसायंचवीर्यंप्रहरणानिच ।लक्ष्मणस्यचवीर्यंतत्त्वतोज्ञातुमर्हथः ।।6.25.7।।
मन्त्रिणो ये च रामस्य सुग्रीवस्य च सम्मताः । ये पूर्वमभिवर्तन्ते ये च शूराः प्लवङ्गमाः ॥
Verse 6
भवन्तौवानरंसैन्यंप्रविश्यानुपलक्षितौ ।परिमाणंचवीर्यंचयेचमुख्याःप्लवङ्घमाः ।।6.25.4।।मन्त्रिणोयेचरामस्यसुग्रीवस्यचसम्मता: ।येपूर्वमभिवर्तन्तेयेचशूराःप्लवङ्गमाः ।।6.25.5।।सचसेतुर्यथाबद्धस्सागरेसलिलार्णवे ।निवेशंचयधातेषांवानराणांमहात्मनाम् ।।6.25.6।।रामस्यव्यवसायंचवीर्यंप्रहरणानिच ।लक्ष्मणस्यचवीर्यंतत्त्वतोज्ञातुमर्हथः ।।6.25.7।।
स च सेतुर्यथा बद्धः सागरे सलिलार्णवे । निवेशं च तथा तेषां वानराणां महात्मनाम् ॥
Verse 7
भवन्तौवानरंसैन्यंप्रविश्यानुपलक्षितौ ।परिमाणंचवीर्यंचयेचमुख्याःप्लवङ्घमाः ।।6.25.4।।मन्त्रिणोयेचरामस्यसुग्रीवस्यचसम्मता: ।येपूर्वमभिवर्तन्तेयेचशूराःप्लवङ्गमाः ।।6.25.5।।सचसेतुर्यथाबद्धस्सागरेसलिलार्णवे ।निवेशंचयधातेषांवानराणांमहात्मनाम् ।।6.25.6।।रामस्यव्यवसायंचवीर्यंप्रहरणानिच ।लक्ष्मणस्यचवीर्यंतत्त्वतोज्ञातुमर्हथः ।।6.25.7।।
रामस्य व्यवसायं च वीर्यं प्रहरणानि च । लक्ष्मणस्य च वीर्यं तत्त्वतो ज्ञातुमर्हथः ॥
Verse 8
कश्चसेनापतिस्तेषांवानराणांमहौजसाम् ।तच्चज्ञात्वायथातत्त्वंशीघ्रमगन्तुमर्हथः ।।।।
कश्च सेनापतिस्तेषां वानराणां महौजसाम् । तच्च ज्ञात्वा यथा तत्त्वं शीघ्रमागन्तुमर्हथः ॥
Verse 9
इतिप्रतिसमादिष्टौराक्षसौशुकसारणौ ।हरिरूपधरौवीरौप्रविष्टौवानरंबलम् ।।।।
इति सम्यक् प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ । हरिरूपधरौ वीरौ प्रविष्टौ वानरं बलम् ॥
Verse 10
ततस्तद्वानरंसैन्यमचिन्त्यंरोमहर्षणम् ।सङ् ख्यातुंनाध्यगच्छेतांतदातौशुकसारणौ ।।।।
ततः तद्वानरं सैन्यम् अचिन्त्यं रोमहर्षणम्; तदा तौ शुकसारणौ तस्य सङ्ख्यातुं नाध्यगच्छेताम्।
Verse 11
संस्थितंपर्वताग्रेषुनिर्दरेषुगुहासुच ।समुद्रस्यचतीरेषुवनेषूपवनेषुच ।।।।तरमाणंचतीर्णंचतर्तुकामंचसर्वशः ।निविष्टंनिविश्चैवभीमनादंमहाबलम् ।।।।तद्बलार्णवमक्षोभ्यंददृशातेनिशाचरौ ।
पर्वताग्रेषु निर्दरेषु गुहासु च, समुद्रतीरेषु वनेषूपवनेषु च संस्थितम्; तरमाणं च तीर्णं च तर्तुकामं च सर्वशः, निविष्टं निविशच्चैव भीमनादं महाबलम्। तदक्षोभ्यं बलार्णवं निशाचरौ ददृशाते।
Verse 12
संस्थितंपर्वताग्रेषुनिर्दरेषुगुहासुच ।समुद्रस्यचतीरेषुवनेषूपवनेषुच ।।6.25.11।।तरमाणंचतीर्णंचतर्तुकामंचसर्वशः ।निविष्टंनिविश्चैवभीमनादंमहाबलम् ।।6.25.12।।तद्बलार्णवमक्षोभ्यंददृशातेनिशाचरौ ।
पर्वतशिखरेषु निर्झरेषु गुहासु च समुद्रतीरेषु वनेषूपवनेषु च सर्वत्र संस्थितं; केचित् तरन्ति, केचित् तीर्णाः, केचित् तर्तुमिच्छन्ति—एवं भीमनादं महाबलं तद् अक्षोभ्यं बलार्णवं तौ निशाचरौ ददृशाते।
Verse 13
तौददर्शमहातेजाःप्रतिच्छन्नौचविभीषणः ।आचचक्षेऽथरामायगृहीत्वाशुकसारणौ ।।।।
तौ प्रतिच्छन्नौ ददर्श महातेजाः विभीषणः; शुकसारणौ गृहीत्वा अथ रामाय सर्वं न्यवेदयत्।
Verse 14
तस्यैमौराक्षसेन्द्रस्यमन्त्रिणौशुकसारणौ ।लङ्कायस्समनुप्राप्तौचारौपरपुरञ्जय:।। ।।
एतौ राक्षसेन्द्रस्य मन्त्रिणौ शुकसारणौ; लङ्कातः समनुप्राप्तौ चारौ, हे परपुरञ्जय।
Verse 15
तौदृष्टवाव्यथितौरामंनिराशौजीवितेतथा ।कृताञ्जलिपुटौभीतौवचनंचेदमूचतुः ।।।।
तौ रामं दृष्ट्वा व्यथितौ, जीविते निराशौ; भीतौ कृताञ्जलिपुटौ इदं वचनम् ऊचतुः।
Verse 16
आवामिहागतौसौम्य रावणप्रहितावुभौ ।परिज्ञातुंबलंसर्वंतवेदंरघुनन्दन:।। ।।
आवामिह आगतौ सौम्य रावणप्रहितावुभौ; तवेदं सर्वं बलं परिज्ञातुं, हे रघुनन्दन।
Verse 17
तयोस्तद्वचनंश्रुत्वारामोदशरथात्मजः ।अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यंसर्वभूतहितेरतः ।।।।
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः । सर्वभूतहिते रतः प्रहसन् मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 18
यदिदृष्टंबलंसर्वंवयंवासुपरिक्षिताः ।यथोक्तंवाकृतंकार्यछन्दतःप्रतिगम्यताम् ।।।।
यदि दृष्टं बलं सर्वं वयं वा सुपरीक्षिताः । यथोक्तं कृतकार्याश्च छन्दतः प्रतिगम्यताम् ॥
Verse 19
अथकिञ्चिददृष्टंवाभूयस्तद्द्रष्टुमर्हथः ।विभीषणोवाकात्स्नर्येनभूयस्सन्दर्शयिष्यति ।।।।
अथ किञ्चिददृष्टं वा भूयस्तद् द्रष्टुमर्हथः । विभीषणो वा कात्स्न्येन भूयः सन्दर्शयिष्यति ॥
Verse 20
नचेदंग्रहणंप्राप्यभेत्तव्यंजीवितंप्रति ।न्यस्तशस्त्रौगृहतौवानदूतौवधमर्हतः ।।।।
न चेदं ग्रहणं प्राप्य भेत्तव्यं जीवितं प्रति । न्यस्तशस्त्रौ गृहीतौ वा न दूतौ वधमर्हतः ॥
Verse 21
प्रच्छमानौविमुञ्चैतौचारौरात्रिंचरावुभौ ।शत्रुपक्षस्यसततंविभीषण: विकर्षिणौ ।।।।
प्रच्छमानौ विमुञ्चैतौ चारौ रात्रिंचरावुभौ। शत्रुपक्षस्य सततं विभीषण विकर्षिणौ॥
Verse 22
प्रविश्यनगरींलङ्कांभवद् भ्यांधनदानुजः ।वक्तव्योरक्षसांराजायथोक्तंवचनंमम ।।।।
प्रविश्य नगरीं लङ्कां भवद्भ्यां धनदानुजः। वक्तव्यो रक्षसां राजा यथोक्तं वचनं मम॥
Verse 23
यद्बलंचसमाश्रित्यसीतांमेहृतवानपि ।तद्दर्शययथाकामंससैन्यस्सहबान्धवः ।।।।
यद्बलं च समाश्रित्य सीतां मे हृतवानपि। तद् दर्शय यथाकामं ससैन्यः सहबान्धवः॥
Verse 24
श्वःकाल्येनगरींलङ्कांसप्राकारांसतोरणाम् ।रक्षसंचबलंपश्यशरैर्विध्वंसितंमया ।।।।
श्वःकाल्ये नगरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम्। रक्षसां च बलं पश्य शरैर्विध्वंसितं मया॥
Verse 25
क्रोधंभीममहंमोक्ष्येससैन्येत्वयिरावण: ।श्वःकाल्येवज्रवान्वज्रंदानवेष्विववासवः ।।।।
क्रोधं भीममहं मोक्ष्ये ससैन्ये त्वयि रावण। श्वःकाल्ये वज्रवान् वज्रं दानवेष्विव वासवः॥
Verse 26
इतिप्रतिसमादिष्टौराक्षसौशुकसारणौ ।।।।जयेतिप्रतिनन्द्यैतौराघवंधर्मवत्सलम् ।आगम्यनगरींलङ्कामब्रूतांराक्षसाधिपम् ।।।।
इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ । “जय” इति प्रतिनन्द्य राघवं धर्मवत्सलं, लङ्कानगरीमागम्य राक्षसाधिपं प्रत्यब्रूताम् ॥
Verse 27
इतिप्रतिसमादिष्टौराक्षसौशुकसारणौ ।।6.25.26।।जयेतिप्रतिनन्द्यैतौराघवंधर्मवत्सलम् ।आगम्यनगरींलङ्कामब्रूतांराक्षसाधिपम् ।।6.25.27।।
इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ । “जय” इति प्रतिनन्द्य राघवं धर्मवत्सलं, लङ्कानगरीमागम्य राक्षसाधिपं प्रत्यब्रूताम् ॥
Verse 28
विभीषणगृहीतौतुवधार्तौराक्षसेश्वर: ।दृष्टवाधर्मात्मनामुक्तौरामेणामिततेजसा ।।।।
विभीषणेन तु वधाय गृहीतौ आवाम्; राक्षसेश्वर! धर्मात्मना अमिततेजसा रामेण दृष्ट्वा एव मुक्तौ।
Verse 29
एकस्थानगतायत्रचत्वारःपुरुषर्षभाः ।लोकपालसमाश्शूराःकृतास्त्रादृढविक्रमा ।।।।रामोदाशरथि्शीमान् लक्ष्मणश्चविभीषणः ।सुग्रीवश्चमहातेजामहेन्द्रसमविक्रमः ।।।।एतेशक्ताःपुरीलङ्कांसप्राकारांसतोरणाम् ।उत्पाट्यसङ्क्रमयितुंसर्वेतिष्ठन्तुवानराः ।।।।
यत्रैकस्थाने चत्वारः पुरुषर्षभाः स्थिताः—लोकपालसमाः शूराः कृतास्त्राः दृढविक्रमाः।
Verse 30
एकस्थानगतायत्रचत्वारःपुरुषर्षभाः ।लोकपालसमाश्शूराःकृतास्त्रादृढविक्रमा ।।6.25.29।।रामोदाशरथि्शीमान् लक्ष्मणश्चविभीषणः ।सुग्रीवश्चमहातेजामहेन्द्रसमविक्रमः ।।6.25.30।।एतेशक्ताःपुरीलङ्कांसप्राकारांसतोरणाम् ।उत्पाट्यसङ्क्रमयितुंसर्वेतिष्ठन्तुवानराः ।।6.25.31।।
रामो दाशरथिः श्रीमान् लक्ष्मणश्च विभीषणः। सुग्रीवश्च महातेजा महेन्द्रसमविक्रमः॥
Verse 31
एकस्थानगतायत्रचत्वारःपुरुषर्षभाः ।लोकपालसमाश्शूराःकृतास्त्रादृढविक्रमा ।।6.25.29।।रामोदाशरथि्शीमान् लक्ष्मणश्चविभीषणः ।सुग्रीवश्चमहातेजामहेन्द्रसमविक्रमः ।।6.25.30।।एतेशक्ताःपुरीलङ्कांसप्राकारांसतोरणाम् ।उत्पाट्यसङ्क्रमयितुंसर्वेतिष्ठन्तुवानराः ।।6.25.31।।
एते सर्वे सप्राकारां सतोरणां लङ्कापुरीम् उत्पाट्य सङ्क्रमयितुं शक्ताः; अतः सर्वे वानराः तिष्ठन्तु।
Verse 32
यादृश्यंतस्यरामस्यरूपंप्रहरणानिच ।वधिष्यतिपुरींलङ्कामेकस्तिष्ठन्तुतेत्रयः ।।।।
यादृशं तस्य रामस्य रूपं प्रहरणानि च, तादृशेनैव स एको लङ्कां पुरीं नाशयितुं समर्थः; ते त्रयः तिष्ठन्तु।
Verse 33
रामलक्ष्मणगुप्तासासुग्रीवेणचवाहिनी ।बभूवदुर्दर्षतरासर्वैरपिसुरासुरैः ।।।।
रामलक्ष्मणरक्षिताऽसौ सुग्रीवनेतृका च वाहिनी । अतिदुर्दर्शतरा बभूव सर्वैरपि सुरासुरैः ॥
Verse 34
प्रहृष्टरूपाध्वजिनीवनौकसां ।महात्मनाम् सम्प्रतियोद्धुमिच्छताम् ।अलंविरोधेनशमोविधीयतांप्रदीयतांदाशरथायमैदिली ।।।।
प्रहृष्टा ध्वजिनी वनौकसां महात्मनां योद्धुमिच्छताम् । अलं विरोधेन शमो विधीयतां प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s decision to spare captured enemy spies/envoys. Despite being infiltrators, they are treated under a dharmic rule of war: those who are envoys or unarmed are not to be executed, reinforcing restraint amid siege conditions.
Power is subordinated to principle: righteous leadership demonstrates confidence through restraint, transparency, and adherence to norms (dharma), using moral authority as strategic strength rather than relying solely on punitive violence.
The ocean (sāgara) and the setu-bandhana (sea-bridge) frame the campaign’s logistical breakthrough; Laṅkā’s fortifications (prākāra, toraṇa) define the impending siege; troop dispersal across mountains, caves, shores, forests, and groves maps the encampment ecology of the invading host.