Sarga 24
लङ्कानिरीक्षणं व्यूहविन्यासश्च (Survey of Lanka and Deployment of the Battle Formation)
युद्धकाण्ड
अथ युद्धकाण्डे चतुर्विंशे सर्गे रणपूर्वसन्धिः प्रदर्श्यते। रामाज्ञया निविष्टं वानरसैन्यं शरद्पूर्णचन्द्रमिव शुभनक्षत्रमध्यस्थं शोभते; ततः समुद्रवेगवत् प्रधाव्य भूमिं कम्पयति। लङ्कातः भैरवभेरीणां निनादः श्रूयते; वानराः अतिगर्जितैः प्रत्युत्तरं ददति, राक्षसाश्च त्रस्ताः सञ्जज्ञिरे। सीतावियोगशोकाकुलो रामो लङ्कायाः गगनस्पर्शिन्यः प्रासादपङ्क्तीः, श्वेतमेघसदृशान् विमानान्, चैत्ररथोपमं नन्दनवनसदृशं उपवनवैभवं च दर्शयति; पक्षिगणैः, कोकिलैः, मधुकरैश्च निनादितान् वृक्षान् अपि वर्णयति। ततः शास्त्रानुगुणं व्यूहविन्यासं विधत्ते—मध्ये अङ्गदः नीलसहितः, दक्षिणपार्श्वे ऋषभः, दक्षिणदक्षिणे (दक्षिणपार्श्वे) गन्धमादनः, अग्रे रामलक्ष्मणौ; जाम्बवान् सुषेणश्च भल्लाधिपैः सह ‘मध्यभागं’ रक्षतः, पृष्ठे सुग्रीवः स्थितः। एवं विन्यस्तं बलं दिवि मेघसमूह इव विराजते; वानराः पर्वतशिखरैः वृक्षैश्च शस्त्राणि कृत्वा लङ्कां मर्दितुं सज्जाः भवन्ति। व्यूहे सिद्धे शुकदूतः मुक्तः सन्त्रस्तः रावणं प्रति निवर्तते; स वानरक्रोधं, सेतुबन्धात् परं रामस्य आगमनं च निवेद्य, शीघ्रं निर्णयं याचते—सीतां प्रतिदेहि वा युद्धाय सज्जो भव। रावणः रक्तनेत्रः क्रोधात् गर्जन् देवैरपि न सीतां दास्यामीति प्रतिज्ञाय, स्वशराग्नेरप्रतिहतत्वं श्लाघते; एवं संघर्षस्य अनिवार्यता निश्चिता भवति।
Shlokas
Verse 1
सावीरसमितीराज्ञाविरराजव्यवस्थिता ।शशिनाशुभनक्षत्रापौर्णमासीवशारदी ।।।।
राज्ञा व्यवस्थिता सा वीरसमितिः विरराज; शशिना शुभनक्षत्रैश्च शोभिता शारदी पौर्णमासीव।
Verse 2
प्रचचालचवेगेनत्रस्ताचैववसुन्धरा ।पीड्यमानाबलौघेनतेनसागरवर्चसा ।।।।
अथ वेगेन प्रचचाल वसुन्धरा त्रस्ता इव, तेन सागरवर्चसा बलौघेन पीड्यमाना।
Verse 3
ततश्शुश्रुवुराक्रुष्टंलङ्कायांकाननौकसः ।भेरीमृदङ्गसङ्घुष्टंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।।।
ततः लङ्कायामाक्रुष्टं काननौकसः शुश्रुवुः। भेरीमृदङ्गसङ्घुष्टं तुमुलं रोमहर्षणम्॥
Verse 4
बभूवुस्तेनघोषेणसंहृष्टाहरियूथपाः ।अमृष्यमाणास्तंघोषंविनेदुर्घोषवत्तरम् ।।।।
तेन घोषेण संहृष्टा बभूवुः हरियूथपाः। तं घोषममृष्यमाणाः प्रत्यविनेदुः अतिघोषवत्तरम्॥
Verse 5
राक्षसास्तुप्लवङ्गानांशुश्रुवुश्चाऽपिगर्जितम् ।नर्दतामिवदृप्तानांमेघानामम्बरेस्वनम् ।।।।
राक्षसाः प्लवङ्गानां गर्जितं शुश्रुवुः। अम्बरे दृप्तमेघानां नर्दतामिव स्वनः तद्वत् आसीत्॥
Verse 6
दृष्टवादाशरथिर्लङ्कांचित्रध्वजपताकिनीम् ।जगाममनसासीतंदूयमानेनचेतसा ।।।।
चित्रध्वजपताकिनीं लङ्कां दृष्ट्वा दाशरथिः। दूयमानेन चेतसा मनसा सीतां जगाम॥
Verse 7
अत्रसामृगशाबाक्षीरावणेनोपरुध्यते ।अभिभूताग्रहेणेवलोहिताङ्गेनरोहिणी ।।।।
अत्र सा मृगशाबाक्षी रावणेनोपरुध्यते। अभिभूताग्रहेणेव लोहिताङ्गेन रोहिणी॥
Verse 8
दीर्घमुष्णंचनिश्वस्यसमुद्वीक्ष्यचलक्ष्मणम् ।उवाचवचनंवीरस्तत्कालहितमात्मनः ।।।।
दीर्घमुष्णं निश्वस्य समुद्वीक्ष्य च लक्ष्मणम् । वीरः श्रीरामः तत्क्षणहितं स्वात्मनः वचनमुवाच ॥
Verse 9
आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थितांपश्यलक्ष्मण ।मनसेवकृतांलङ्कांनगाग्रेविश्वकर्मणा ।।।।
पश्य लक्ष्मण—लङ्का नगाग्रे समुत्थिता, आकाशमिव आलिखन्ती; मनसेव विश्वकर्मणा कृतामिव दृश्यते ॥
Verse 10
विमानैर्बहुभिर्लङ्कासङ्कीर्णाभुविराजते ।विष्णोःपदमिवाकाशंछादितंपाण्डुभिर्घनैः ।।।।
बहुभिर्विमानैर्लङ्का सङ्कीर्णा भुवि राजते; पाण्डुभिर्घनैश्छादितं विष्णोः पदमिवाकाशम्।
Verse 11
पुष्पितैश्शोभितालङ्कावनैश्चत्ररथोपमैः ।नानापतगसङ्घुष्टै: फलपुष्पोपगैश्शुभैः ।।।।
पुष्पितैर्वनैश्चित्ररथोपमैर्लङ्का शोभिता; नानापतगसङ्घुष्टैः शुभैः फलपुष्पोपगैः।
Verse 12
पश्यमत्तविहाङ्गानिप्रलीनभ्रमराणिच ।कोकिलाकुलषण्डानिदोधवीतिशिवोऽनिलः ।।।।
पश्य—मत्तविहङ्गाः पुष्पेषु लीनभ्रमराश्च दृश्यन्ते। कोकिलाकुलिताः शण्डाः शिवेन मृदुना अनिलेन दोधवीयन्ते॥
Verse 13
इतिदाशरथीरामोलक्ष्मणंसमभाषत ।बलंचतद्वैविभजन् शास्त्रदृष्टेनकर्मणा ।।।।
इति दाशरथी रामो लक्ष्मणं समभाषत। ततः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा तद्बलं विभज्य व्यवस्थितवान्॥
Verse 14
शशासकपिसेनायांबलमादायवीर्यवान् ।अङ्गदस्सहनीलेनतिष्ठेदुरसिदुर्जयः ।।।।
कपिसेनायां बलमादाय वीर्यवान् अङ्गदः सह नीलेन। दुर्जयः स मध्यभागे तिष्ठेत्॥
Verse 15
तिष्ठेद्वानरवाहिन्यावानरौघसमावृतः ।आश्रित्यदक्षिणंपार्श्वमृषभोवानरर्षभ:।। ।।
वानरौघसमावृतः वानरर्षभः ऋषभः। दक्षिणं पार्श्वमाश्रित्य वानरवाहिन्यां तिष्ठेत्॥
Verse 16
गन्धहस्तीवदुर्धर्षस्तरस्वीगन्धमादनः ।तिष्ठेद्वानरवाहिन्यास्सव्यंपार्श्वंसमाश्रित:।। ।।
गन्धहस्तीव दुर्धर्षः तरस्वी गन्धमादनः। वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वं समाश्रित्य तिष्ठेत्॥
Verse 17
मूर्ध्निस्थास्याम्यहंयुक्तोलक्ष्मणेनसमन्वितः ।जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शीचवानरः ।।।।ऋक्षमुख्यामहात्मानःकुक्षिंरक्षन्तुतेत्रयः ।
मूर्ध्नि अहं स्वयं सन्नद्धो लक्ष्मणेन समन्वितः स्थास्यामि। जाम्बवान् सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः—एते महात्मान ऋक्षमुख्याः सेनायाः कुक्षिं रक्षन्तु।
Verse 18
जघनंकपिसेनायाःकपिराजोऽभिरक्षतु ।पश्चार्धमिवलोकस्यप्रचेतास्तेजसावृतः ।।।।
कपिसेनायाः जघनं कपिराजोऽभिरक्षतु। यथा लोकस्य पश्चार्धं प्रचेताः तेजसावृतः परिपालयति।
Verse 19
सुविभक्तमहाव्यूहामहावानररक्षिता ।अनीकिनीसाविबभौयथाद्यौस्साभ्रसम्प्लवा ।।।।
सुविभक्तमहाव्यूहा महावानररक्षिता। सा अनीकिनी द्यौः इव साभ्रसम्प्लवा विभाति स्म।
Verse 20
प्रगृह्यगिरिशृङ्गाणिमहातश्चमहीरुहन् ।लङ्कांविमर्दयिषवोरणे ।।।।
गिरिशृङ्गाणि महान्तश्च महीरुहान् प्रगृह्य, वानराः रणे लङ्कां विमर्दयितुम् उद्यताः।
Verse 21
शिखरैर्विकिरामैनांलङ्कांमुष्टभिरेववा ।इतिस्मदधिरेसर्वेमनांसिहरिपुङ्गवाः ।।।।
सर्वे हरिपुङ्गवाः मनांसि एवं दधिरे—शिखरैः विकिराम एनां लङ्कां, मुष्टिभिरेव वा चूर्णयिष्यामः इति।
Verse 22
ततोरामोमहातेजास्सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।सुविभक्तानिसैन्यानिशुकएषविमुच्यताम् ।।।।
ततः महातेजाः रामः सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत्—सुविभक्तानि सैन्यानि; एष शुकः विमुच्यताम्।
Verse 23
रामस्यतुवचश्श्रुत्वावानरेन्द्रोमहाबलः ।मोचयामासतंदूतंशुकंरामस्यशासनात् ।।।।
रामस्य वचः श्रुत्वा महाबलो वानरेन्द्रः सुग्रीवः रामशासनात् तं दूतं शुकं मोचयामास।
Verse 24
मोचितोरामवाक्येनवानरैश्चनिपीडितः ।शुकःपरमसन्त्रस्तोरक्षोधिपमुपागमत् ।।।।
रामवाक्येन मोचितः, वानरैश्च निपीडितः; परमसन्त्रस्तः शुकः रक्षोधिपम् उपागमत्।
Verse 25
रावणःप्रहसन्नेवशुकंवाक्यमुवाचह ।।।।किमिमौतेसितौपक्षौलूनपक्षश्चदृश्यसे ।कच्चिन्नानेकचित्तानांतेषांत्वंवशमागतः ।।।।
रावणः प्रहसन्नेव शुकं वाक्यम् उवाच—किम् इमौ ते सितौ पक्षौ बद्धौ? लूनपक्षश्च दृश्यसे। कच्चित् नानैकचित्तानां तेषां त्वं वशम् आगतः?
Verse 26
रावणःप्रहसन्नेवशुकंवाक्यमुवाचह ।।6.24.25।।किमिमौतेसितौपक्षौलूनपक्षश्चदृश्यसे ।कच्चिन्नानेकचित्तानांतेषांत्वंवशमागतः ।।6.24.26।।
रावणः प्रहसन्नेव शुकं वाक्यमुवाच ह— “किमिमौ ते सितौ पक्षौ बद्धौ? लूनपक्ष इव दृश्यसे। कच्चिन्नानैकचित्तानां तेषां वानराणां त्वं वशमागतः?”
Verse 27
ततस्सभयसंविग्नस्तदाराज्ञाभिचोदितः ।वचनंप्रत्युवाचेदंराक्षसाधिपमुत्तमम् ।।।।सागरस्योत्तरेतीरेऽब्रवंतेवचनंतथा ।यथासन्धेशमक्लिष्टंसान्त्वयन् श्लक्ष्णयागिरा ।।।।
ततः सभयसंविग्नः शुकस्तदा राज्ञाभिचोदितः। राक्षसाधिपमुत्तमं वचनं प्रत्युवाच— “सागरस्योत्तरे तीरे ते वचनं तथैवाब्रवं; यथासन्देशम् अक्लिष्टं श्लक्ष्णया गिरा सान्त्वयन्।”
Verse 28
ततस्सभयसंविग्नस्तदाराज्ञाभिचोदितः ।वचनंप्रत्युवाचेदंराक्षसाधिपमुत्तमम् ।।6.24.27।।सागरस्योत्तरेतीरेऽब्रवंतेवचनंतथा ।यथासन्धेशमक्लिष्टंसान्त्वयन् श्लक्ष्णयागिरा ।।6.24.28।।
ततः सभयसंविग्नः शुकस्तदा राज्ञाभिचोदितः। राक्षसाधिपमुत्तमं प्रत्युवाच— “सागरस्योत्तरे तीरे ते सन्देशं यथावत् अब्रवं; अक्लिष्टं श्लक्ष्णया गिरा सान्त्वयन्, न किञ्चिदपि विकृतम्।”
Verse 29
क्रुद्धैस्सैरहमुत्प्लुतदृष्टमात्रःप्लवङ्गमैः ।गृहीतोऽस्म्यपिचारब्दोहन्तुंलोप्तुंचमुष्टिभि ।।।।
क्रुद्धैस्तैः प्लवङ्गमैः दृष्टमात्रोऽहमुत्प्लुतः; गृहीतोऽस्मि, आरब्धाश्च हन्तुं लोप्तुं च मुष्टिभिः।
Verse 30
नैवसम्भाषितुंशक्यास्सम्प्रश्नोऽत्रनलभ्यते ।प्रकृत्याकोपनास्तीक्ष्णानानराराक्षसाधिप ।।।।
राक्षसाधिप, तत्र सम्भाषणं न शक्यं; सम्प्रश्नोऽपि न लब्धः। वानराः प्रकृत्या कोपनाः तीक्ष्णाश्च।
Verse 31
सचहन्ताविराधस्यकबन्धस्यखरस्यच ।सुग्रीवसहितोरामस्सीताया: पदमागतः ।।।।
विराधकबन्धखरहन्ता रामः सुग्रीवसहितः, सीतायाः पदं कर्तुं अत्रागतः।
Verse 32
सकृत्वासागरेसेतुंतीर्त्वाचलवणोदधिम् ।एषरक्षांसिनिर्दूयधन्वीतिष्ठतिराघवः ।।।।
सागरे सेतुं कृत्वा लवणोदधिं तीर्त्वा, एष धन्वी राघवः रक्षांसि निर्दूय तिष्ठति।
Verse 33
ऋक्षवानरसङ्घानामनीकानिसहस्रशः ।गिरिमेघनिकाशानांछादयन्तिवसुन्धराम् ।।।।
ऋक्षवानरसङ्घानामनीकानि सहस्रशः, गिरिमेघनिकाशानि वसुन्धरां छादयन्ति।
Verse 34
राक्षसानांबलौघस्यवानरेन्द्रबलस्यच ।नैतयोर्विद्यतेसन्धिर्देवदानवयोरिव ।।।।
राक्षसानां बलौघस्य वानरेन्द्रबलस्य च, देवदानवयोरिव एतयोः सन्धिर्न विद्यते।
Verse 35
पुराप्राकारमायान्तिक्षिप्रमेकतरंकुरु ।सीतांवास्मैप्रयच्छाशुसुयुद्धंवापिप्रदीयताम् ।।।।
पुरा प्राकारमायान्ति; क्षिप्रमेकतरं कुरु। सीतां वास्मै प्रयच्छाशु, सुयुद्धं वापि प्रदीयताम्॥
Verse 36
शुकस्यवचनंश्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ।रोषसंरक्तनयनोनिर्दहन्निनचक्षुषा ।।।।
शुकस्य वचनं श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्। रोषसंरक्तनयनो निर्दहन्निव चक्षुषा॥
Verse 37
यदिमांप्रतियुध्येरन् देवगन्धर्वदानवाः ।नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ।।।।
यदि मां प्रतियुध्येरन् देवगन्धर्वदानवाः। नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि॥
Verse 38
कदासमभिधावन्तिराघवंमामकाश्शराः ।वसन्तेपुष्पितंमत्ताभ्रमराइवपादपम् ।।।।
कदा समभिधावन्ति राघवं ममकाश्शराः। वसन्ते पुष्पितं मत्ता भ्रमरा इव पादपम्॥
Verse 39
कदातूणीयशैर्दीप्तैर्गणश: कार्मुकच्युतैः ।शरैरादीपयाम्येनमुल्काभिरिवकुञ्जरम् ।।।।
कदा तूणीयशैर्दीप्तैर्गणशः कार्मुकच्युतैः। शरैरादीपयाम्येनमुल्काभिरिव कुञ्जरम्॥
Verse 40
तच्चास्यबलमादास्येबलेनमहतावृतः ।ज्योतिषामिवसर्वेषांप्रभामुद्यन्दिवाकरः ।।।।
अस्य बलं तु बलेन महता परिवृतः आदास्ये। उद्यन् दिवाकरः सर्वज्योतिषां प्रभामिव तद्वत् तिरस्करिष्यामि॥
Verse 41
सागरस्येवमेवेगोमारुतस्येवमेगति: ।नहिदाशरथिर्वेदतेनमांयोद्धुमिच्छति ।।।।
सागरस्येव मे वेगः, मारुतस्येव मे गतिः। दाशरथिर्नैतद्वेद, तेन मां योद्धुमिच्छति ॥
Verse 42
नमेतूणीशयान्बाणान् सविषानिवपन्नगान् ।रामःपश्यतिसङ्ग्रामेतेनमांयोध्दुमिच्छति ।।।।
न मे तूणीशयान् बाणान् सविषानिव पन्नगान्। रामः पश्यति सङ्ग्रामे, तेन मां योद्धुमिच्छति ॥
Verse 43
नजानातिपुरावीर्यममयुद्धेसराघवः ।ममचापमयींवीणांशरकोणैःप्रवादिताम् ।।।।ज्याशब्दतुमुलांघोरामार्तभीतमहास्वनाम् ।नाराचतलसन्नादांतांममाहितवाहिनीम् ।।।।अवगाह्यमहारङ्गंवादयिष्याम्यहंरणे ।
स राघवो न पूर्वं युद्धे मम वीर्यं जानाति। शरकोणैः प्रवादितां चापमयीं वीणां, ज्याशब्दतुमुलां घोराम्, आर्तभीतमहास्वनाम्, नाराचतलसन्नादां ममाहितवाहिनीम्—महारङ्गमवगाह्य रणेऽहं वादयिष्यामि ॥
Verse 44
नजानातिपुरावीर्यममयुद्धेसराघवः ।ममचापमयींवीणांशरकोणैःप्रवादिताम् ।।6.24.43।।ज्याशब्दतुमुलांघोरामार्तभीतमहास्वनाम् ।नाराचतलसन्नादांतांममाहितवाहिनीम् ।।6.24.44।।अवगाह्यमहारङ्गंवादयिष्याम्यहंरणे ।
दीर्घमुष्णं निश्वस्य समुद्वीक्ष्य च लक्ष्मणम् । वीरः श्रीरामः तत्क्षणहितं स्वात्मनः वचनमुवाच ॥
Verse 45
नवासवेनापिसहस्रचक्षुषायथास्मिशक्योवरुणेनवास्वयम् ।यमेनवाधर्षयितुंशराग्निनामहाहवेवैश्रवणेनवापुन: ।। ।।
महाहवे मम शराग्निं धर्षयितुं न शक्यं—सहस्रचक्षुषा वासवेनापि न, स्वयम् वरुणेन वा, यमेन वा, पुनः वैश्रवणेनापि न।
Frequently Asked Questions
The key ethical action is the treatment of the enemy envoy: despite Śuka being seized and tormented by enraged Vanaras, Rāma orders his release once the army is properly deployed, modeling restraint and envoy-immunity within a dharma-governed conflict.
The chapter contrasts disciplined, śāstra-informed leadership with boastful self-deception: Rāma channels emotion (grief for Sītā) into ordered duty and protective formation, while Rāvaṇa’s rhetoric escalates into absolute refusal and pride, illustrating how adharma hardens into inevitability of ruin.
Laṅkā is mapped through elevated mountain-top fortification imagery, vimāna-filled skyline, and gardens compared to Kubera’s Chaitraratha; the northern shore of the ocean and the bridge (setu) are referenced as strategic approach points anchoring the campaign’s geography.