Sarga 20
दूत-नीति, शुक-प्रसङ्गः (Envoy-Ethics and the Episode of Śuka)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् विंशतितमे सर्गे गुप्तचर-पर्यवेक्षणं दूत-नीतिश्च संक्षेपेण निरूप्यते। राक्षस-गुप्तचरः शार्दूलः सुग्रीवस्य सैन्यशिबिरं प्रविश्य ध्वजोपशोभितं वानर-ऋक्षबलं निरीक्षते, तस्य विस्तारं च द्वितीयमिव अपरिमितं सागरं लङ्कामभिमुखं प्रवृत्तमिति ज्ञात्वा रावणाय निवेदयति। स च रामलक्ष्मणौ समुद्रतीरे स्थितौ, सेनायाश्च महतीं प्रसृतिं प्रतिवेदयति। ततः रावणः शुकं दूतं नियुक्त्वा सुग्रीवं प्रति कपटयुक्तं सन्देशं प्रेषयति—वंशबलप्रशंसां कृत्वा स्वापराधं लघुकरोति, लङ्कायाः अजेयत्वं च प्रतिजानीते, वानराणां मैत्रीभेदाय मनोभङ्गाय च। शुकः पक्षिरूपेण आकाशात् भाषमाणः क्रुद्धैर्वानरैः प्रहृतः; स दूतवध-निषेधधर्मं स्मारयति, स्वामिसन्देशमात्रवक्तारं च स्वेच्छावचनप्रवर्तकात् भेदयति। रामः दूतधर्मं स्थापयितुं हस्तक्षेपं कृत्वा शुकस्य मोक्षणं आज्ञापयति। सुरक्षितः शुकः पुनर्भाषमाणः सुग्रीवस्य दृढं प्रत्युत्तरं शृणोति—रावणस्य अवश्यं पराजयः, गुह्येनापि पलायनस्य अशक्यता, देवाश्रयेऽपि त्राणाभावश्च; सीताहरण-जटायुवधयोः पापं च दोषरूपेण निर्दिश्यते। अङ्गदः शुकं गुप्तचरं मन्यते, सेनापरिमाणं ज्ञात्वा आगतमिति गृहीतुमिच्छति; एवं रक्षाविचारः दूत-संरक्षण-नियमेन सह समं दर्शितः।
Shlokas
Verse 1
ततोनिविष्टांध्वजिनींसुग्रीवेणाभिपालिताम् ।ददर्शराक्षसोऽभ्येत्यशार्दूलोनामवीर्यवान् ।।।।
ततः शार्दूलो नाम वीर्यवान् राक्षसोऽभ्येत्य सुग्रीवेणाभिपालितां ध्वजिनीं निविष्टां ददर्श।
Verse 2
चारोराक्षसराजस्यरावणस्यदुरात्मनः ।तांदृष्ट्वासर्वतोव्यग्रंप्रतिगम्यसराक्षसः ।।।।प्रविश्यलङ्कांवेगेनरावणंवाक्यमब्रवीत् ।
राक्षसराजस्य दुरात्मनो रावणस्य चारः स राक्षसः। सर्वतो व्यग्रं सैन्यं दृष्ट्वा प्रतिगम्य, वेगेन लङ्कां प्रविश्य रावणं प्रति वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 3
एषवानरऋक्षौघोलङ्कांसमभिवर्तते ।अगाधश्चाप्रमेयश्चद्वितीयइवसागरः ।।।।
एष वानरऋक्षौघो लङ्कां समभिवर्तते। अगाधश्चाप्रमेयश्च द्वितीय इव सागरः॥
Verse 4
पुत्रौदशरथस्येमौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।।।उत्तमौरूपसम्पन्नौसीतायाःपदमागतौ ।एतौसागरमासाद्यसन्निविष्टौमहाद्युती ।।।।
दशरथस्येमौ पुत्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। उत्तमौ रूपसम्पन्नौ सीतायाः पदमागतौ॥ एतौ सागरमासाद्य सन्निविष्टौ महाद्युती॥
Verse 5
पुत्रौदशरथस्येमौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।6.20.4।।उत्तमौरूपसम्पन्नौसीतायाःपदमागतौ ।एतौसागरमासाद्यसन्निविष्टौमहाद्युती ।।6.20.5।।
एतौ सागरमासाद्य महाद्युती सन्निविष्टौ।
Verse 6
बलंचामाकाशमावृत्यसर्वतोदशयोजनम् ।तत्त्वभूतंमहाराज क्षिप्रंवेदितुमर्हसि ।।।।
बलं च आकाशमावृत्य सर्वतो दशयोजनम्। तत्त्वभूतं महाराज क्षिप्रं वेदितुमर्हसि॥
Verse 7
तवदूतामहाराजक्षिप्रमर्हन्त्यवेक्षितुम् ।उपप्रदानंसान्त्वंवाभेदोवात्रप्रयुज्यताम् ।।।।
महाराज, तव दूताः शीघ्रम् एतान् सम्यगवेक्षन्ताम्। तत्रोपायाः प्रयुज्यन्ताम्—उपप्रदानं वा सान्त्वं वा भेदो वा।
Verse 8
शार्दूलस्यवचश्श्रुत्वारावणोराक्षसेश्वरः ।उवाचसहसाव्यग्रस्सम्प्रधार्यार्थमात्मनः ।।।।शुकंनामतदारक्षोवाक्यमर्थविदांवरम् ।
शार्दूलस्य वचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः। सहसा व्यग्रः सन् स्वार्थं सम्प्रधार्य, तदा शुकं नाम रक्षः अर्थविदां वरं वाक्यमुवाच॥
Verse 9
सुग्रीवंब्रूहिगत्वाशुराजानंवचनान्मम ।यथासन्देशमक्लीबंश्लक्ष्णयापरयागिरा ।।।।
गत्वाशु सुग्रीवं राजानं मम वचनात् ब्रूहि। यथासन्देशम् अक्लीबं श्लक्ष्णया परया गिरा निवेदय॥
Verse 10
त्वंवैमहाराजकुलप्रसूतोमहाबलश्चर् क्षरजस्सुतश्च ।नकश्चिदार्थस्तवनास्त्यनर्थस्तथाहिमेभ्रातृसमोहरीश ।।।।
त्वं वै महाराजकुलप्रसूतो महाबलश्च ऋक्षरजस्सुतश्च। न कश्चिदर्थस्तव नास्त्यनर्थस्तथाहि मे भ्रातृसमो हरीश॥
Verse 11
अहंयद्यहरंभार्यांराजपुत्रस्यधीमतः ।किंतत्रतवसुग्रीव: किष्किन्धांप्रतिगम्यताम् ।।।।
अहं यद्यहरं भार्यां राजपुत्रस्य धीमतः। किं तत्र तव सुग्रीवः किष्किन्धां प्रतिगम्यताम्॥
Verse 12
नहीयंहरिभिर्लङ्काशक्याप्राप्तुंकथञ्चन ।देवैरपिसगन्धर्वैःकिंपुनर्नरवानरैः ।।।।
न हीयं हरिभिर् लङ्का शक्या प्राप्तुं कथञ्चन। देवैरपि सगन्धर्वैः किं पुनर् नरवानरैः॥
Verse 13
सतथाराक्षसेन्द्रेणसन्दिष्टोरजनीचरः ।शुकोविहङ्गमोभूत्वातूर्णमाप्लुत्यचाम्बरम् ।।।।
स तथा राक्षसेन्द्रेण सन्दिष्टो रजनीचरः शुको विहङ्गमो भूत्वा तूर्णम् आप्लुत्य चाम्बरम्।
Verse 14
सगत्वादूरमध्वानमुपर्युपरिसागरम् ।संस्थितोह्यम्बरेवाक्यंसुग्रीवमिदमब्रवीत् ।।।।
स दूरमध्वानं गत्वा सागरस्योपर्युपरि, अम्बरे स्थित्वा सुग्रीवं प्रति इदं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 15
सर्वमुक्तंयथादिष्टंरावणेनदुरात्मना ।तंप्रापयन्तंवचनंतूर्णमाप्लुत्यवानराः ।।।।प्रापद्यन्तदिवंक्षिप्रंलोप्तुंहन्तुंचमुष्टिभि: ।
रावणेन दुरात्मना यथादिष्टं सर्वमुक्तं तेन। तं वचनं प्रापयन्तं दृष्ट्वा वानरास्तूर्णमाप्लुत्य क्षिप्रं दिवं प्रापद्यन्त, मुष्टिभिर्लोप्तुं हन्तुं च॥
Verse 16
सतैःप्लवङ्गैःप्रसभंनिगृहीतोनिशाचरः ।गगनाद्भूतलेचाशुपरिगृह्यनिपातितः ।।।।
शतैः प्लवङ्गैः प्रसभं निगृहीतो निशाचरः। गगनादाशु भूतले परिगृह्य निपातितः॥
Verse 17
वानरैःपीड्यमानस्तुशुकोवचनमब्रवीत् ।नदूतान्घ्नन्तिकाकुत्स्थ वार्यन्तांसाधुवानराः ।।।।
वानरैः पीड्यमानस्तु शुकः वचनमब्रवीत्। न दूतान् घ्नन्ति काकुत्स्थ; वार्यन्तां साधु वानराः॥
Verse 18
यस्तुहित्वामतंभर्तुस्स्वमतंसम्प्रभाषते ।अनुक्तवादीदूतस्सन् सदूतोवधमर्हति ।।।।
यः तु भर्तुः मतं त्यक्त्वा स्वमतं सम्प्रभाषते । अनुक्तवादी दूतः सन् स दूतः वधम् अर्हति ॥
Verse 19
शुकस्यवचनंश्रुत्वारामस्तुपरिदेवितम् ।उवाचमावधिष्टेतिघ्नतश्शाखामृगर्षभान् ।।।।
शुकस्य वचनं श्रुत्वा रामः तु परिदेवितम् । उवाच मा वधिष्टेति घ्नतश् शाखामृगर्षभान् ॥
Verse 20
सचपत्रलघुर्भूत्वाहरिभिर्दर्शितेभये ।अन्तरिक्षेस्थितोभूत्वापुनर्वचनमब्रवीत् ।।।।
स च पत्रलघुः भूत्वा हरिभिः दर्शिते भये । अन्तरिक्षे स्थितो भूत्वा पुनर् वचनम् अब्रवीत् ॥
Verse 21
सुग्रीव:स त्त्वसम्पन्न: महाबलपराक्रम: ।किंमयाखलुवक्तव्योरावणोलोकरावणः ।।।।
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नः महाबलपराक्रमः । किं मया खलु वक्तव्यो रावणो लोकरावणः ॥
Verse 22
सएवमुक्तःप्लवगाधिपस्तदाप्लवङ्गमानामृषभोमहाबलः ।उवाचवाक्यंरजनीचरस्यचारंशुकंतूर्णमदीनसत्त्वः ।।।।
स एवम् उक्तः प्लवगाधिपस् तदा प्लवङ्गमानाम् ऋषभो महाबलः । उवाच वाक्यं रजनीचरस्य चारं शुकं तूर्णम् अदीनसत्त्वः ॥
Verse 23
नमेऽसिमित्रंनतथानुकम्प्योनचोपकर्तापिनमेप्रियोऽसि ।अरिश्चरामस्यसहानुबन्धस्ततोऽसिवालीववधार्हवध्यः ।।।।
न मेऽसि मित्रं न च मेऽनुकम्प्यः, न चोपकर्ता न च मे प्रियोऽसि। अरिर्हि रामस्य सहानुबन्धः, तस्माद्वलीव वधयोग्य एव॥
Verse 24
निह्नन्म्यहंत्वांससुतंसबन्धुंसज्ञातिवर्गरजनीचरेश ।लङ्काञ्चसर्वांमहताबलेनक्षिप्रंकरिष्यामिसमेत्यभस्म ।।।।
निहन्म्यहं त्वां ससुतं सबन्धुं सज्ञातिवर्गं रजनीचरेश। लङ्कां च सर्वां महता बलेन क्षिप्रं करिष्यामि समेत्य भस्म॥
Verse 25
नमोक्षयसेरावण: राघवस्यसुरैस्सहेन्द्रैदपिमूढगुप्तः ।अन्तर्हितस्सूर्यपथंगतोऽवा ।तथैवपातालमनुप्रविष्टः ।।।।गिरीशपादम्बुजसङ्गतोवाहतोऽसिरामेणसहानुजस्त्वम् ।।।।
न मोक्ष्यसे रावण राघवस्य सुरैः सहैन्द्रैरपि मूढ गुप्तः। अन्तर्हितः सूर्यपथं गतो वा तथैव पातालमनुप्रविष्टः॥ गिरीशपादाम्बुजसङ्गतो वा हतोऽसि रामेण सहानुजस्त्वम्॥
Verse 26
नमोक्षयसेरावण: राघवस्यसुरैस्सहेन्द्रैदपिमूढगुप्तः ।अन्तर्हितस्सूर्यपथंगतोऽवा ।तथैवपातालमनुप्रविष्टः ।।6.20.25।।गिरीशपादम्बुजसङ्गतोवाहतोऽसिरामेणसहानुजस्त्वम् ।।6.20.26।।
न मोक्ष्यसे रावण राघवस्य सुरैः सहैन्द्रैरपि मूढ गुप्तः। अन्तर्हितः सूर्यपथं गतो वा तथैव पातालमनुप्रविष्टः॥ गिरीशपादाम्बुजसङ्गतो वा हतोऽसि रामेण सहानुजस्त्वम्॥
Verse 27
तस्यतेत्रिषुलोकेषुनपिशाचंनराक्षसम् ।त्रातारमनुपश्यामिनगन्धर्वंनचासुरम् ।।।।
तस्य ते त्रिषु लोकेषु न पिशाचं न राक्षसम्। त्रातारमनुपश्यामि न गन्धर्वं न चासुरम्॥
Verse 28
अवधीर्यजरावृद्दंगृध्रराजंजटायुषम् ।किंनुतेरामसान्निध्येसकाशेलक्ष्मणस्यवा ।।।।हृतासीताविशालाक्षीयांत्वंगृह्यनबुध्यसे ।
जरावृद्धं गृध्रराजं जटायुषं तिरस्कृत्य त्वं विशालाक्षीं सीतां हृतवान्; किं नु न बुध्यसे—रामसन्निधौ, लक्ष्मणस्यापि साक्षात्, कथं तां हर्तुं धृष्टोऽभूः?
Verse 29
महाबलंमहात्मानंदुर्धर्षममरैरपि ।नबुध्यसेरघुश्रेष्ठंयस्तेप्राणान्हरिष्यति ।।।।
महाबलं महात्मानं दुर्धर्षममरैरपि रघुश्रेष्ठं त्वं न बुध्यसे; स एव ते प्राणान् हरिष्यति।
Verse 30
ततोऽब्रवीद्वालिसुतस्त्वङ्गदोहरिसत्तमः ।नायंदूतोमहाराजचारिकःप्रतिभातिमे ।।।।
ततः वालिसुतोऽङ्गदो हरिसत्तमः अब्रवीत्—“महाराज, नायं दूतः; मम मतेऽयं चारिकः प्रतिभाति।”
Verse 31
तुलितंहिबलंसर्वमनेनात्रैवतिष्ठता ।गृह्यतांमागमल्लङ्कामेतद्दिममरोचते ।।।।
अनेनात्रैव तिष्ठता सर्वं बलं तुलितं हि; गृह्यताम्—मा गमत् लङ्काम्, एतन्मम रोचते।
Verse 32
ततोराज्ञासमादिष्टास्समुत्पत्यवलीमुखाः ।जगृहुश्चबबन्धुश्चविलपन्तमनाथवत् ।।।।
ततः राज्ञा समादिष्टाः वलीमुखाः समुत्पत्य तम् अनाथवत् विलपन्तं जगृहुः च बबन्धुः च।
Verse 33
शुकस्तुवानरैश्चण्डैस्तत्रतैस्सम्प्रपीडितः ।व्याचुक्रोशमहात्मानंरामंदशरथात्मजम् ।।।।
शुकस्तु तैश्चण्डैर्वानरैस्तत्र सम्प्रपीडितः सन् महात्मानं दशरथात्मजं रामं प्रति व्याचुक्रोश।
Verse 34
लुप्येतेमेबलात्पक्षौभिद्येतेमेतथाऽक्षिणी ।।।।यांचरात्रिंमरिष्यामिजायेरात्रिंचयामहम् ।एतस्मिन्नन्तरेकालेयन्मयाह्यशुभंकृतम् ।।।।सर्वंत्वमुपपद्येधाजह्यांचेद्यदिजीवितम् ।
यदि मे बलात् पक्षौ लुप्येते, तथा मे अक्षिणी भिद्येते। यां रात्रिं जायॆ, यां च रात्रिं मरिष्यामि, तयोर्मध्ये यन्मया ह्यशुभं कृतं, तत्सर्वं त्वमुपपद्येथाः—यदि जीवितं जह्याम्॥
Verse 35
लुप्येतेमेबलात्पक्षौभिद्येतेमेतथाऽक्षिणी ।।6.20.34।।यांचरात्रिंमरिष्यामिजायेरात्रिंचयामहम् ।एतस्मिन्नन्तरेकालेयन्मयाह्यशुभंकृतम् ।।6.20.35।।सर्वंत्वमुपपद्येधाजह्यांचेद्यदिजीवितम् ।
एतौ सागरमासाद्य महाद्युती सन्निविष्टौ।
Verse 36
नाघातयत्तदारामश्श्रुत्वातत्परिदेवनम् ।वानरानब्रवीद्रामोमुच्यतांदूतआगतः ।।।।
तत् परिदेवनं श्रुत्वा रामो तदा नाघातयत्। वानरान् अब्रवीत्—मुच्यतां दूतः आगतः॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether an enemy envoy (Śuka) may be harmed when he is suspected of espionage. The vānaras attack him, but Śuka appeals to dūta-immunity; Rāma resolves the conflict by prohibiting killing and ordering release, prioritizing maryādā over immediate retaliation.
The chapter teaches that dharma regulates even hostile encounters: speech must remain authorized (a true envoy must not add private opinions), and righteous leadership restrains allies to preserve ethical legitimacy, making victory an extension of order rather than uncontrolled violence.
Laṅkā is framed as the fortified objective, while the seashore (sāgara-tīra) marks the allied staging ground. Cultural-political concepts—dūta-nīti and the inviolability of messengers—function as institutional landmarks within the narrative’s war geography.