Sarga 2
युद्धकाण्डे द्वितीयः सर्गः — Sugriva’s Counsel: From Grief to Strategy (Bridge to Lanka)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे सुग्रीवः शोकाकुलं रामं प्रति दीर्घमुपदेशं करोति। स क्षत्रियस्य नायकस्य शोकः अयुक्त इति निगृह्णाति, शोकं च शौर्यहरं कार्यनाशकं च मन्यते। अतः स रामं निराशां त्यक्त्वा धैर्येण तेजसा च स्थितुम्, आवश्यकं चेत् संयतक्रोधं धारयितुं च प्रेरयति। अनन्तरं स युक्त्या दर्शयति—सीतायाः स्थानं ज्ञातम्, त्रिकूटशिखरे लङ्का च निश्चितेति; तस्मात् स्तम्भस्य कारणं नास्ति। वानरनायकाः समर्थाः, उत्साहवन्तः, रामकार्ये प्राणानपि त्यक्तुं सिद्धा इति स बलसमवायं प्रशंसति। मुख्यं तु तस्य मतम्—वरुणालयं भीमं समुद्रं तीर्त्वा लङ्कां जेतुं न शक्यते; तस्मात् पूर्वं सेतुबन्धः कार्यः। सेतौ कृते सेनायां पारगते विजयः प्रायः सिद्ध इति स पुनः पुनः विजयलक्षणं निर्दिशति। अन्ते शुभनिमित्तानि दर्शयन् आश्वासयति—रामे धनुरादाय स्थिते त्रिषु लोकेषु कश्चिदपि शत्रुः सम्मुखं स्थातुं न शक्नोति।
Shlokas
Verse 1
तंतुशोकपरिद्यूनंरामंदशरथात्मजम् ।उवाचवचनंश्रीमान् सुग्रीवश्शोकनाशनम् ।।।।
तं तु शोकपरिद्यूनं रामं दशरथात्मजम्। उवाच वचनं श्रीमान् सुग्रीवः शोकनाशनम्॥
Verse 2
किंत्वंसन्तप्यसेवीर यथान्यःप्राकृतस्तथा ।मैवंभूस्त्यजसन्तापंकृतघ्नइवसौहृदम् ।।।।
किं त्वं सन्तप्यसे वीर, यथान्यः प्राकृतो जनः? मा एवं भूः; सन्तापं त्यज, कृतघ्न इव सौहृदं परित्यजन्॥
Verse 3
सन्तापस्यचतेस्थानंनहिपश्यामिराघव ।प्रवृत्तावुपलब्धायांज्ञातेचनिलयेरिपोः ।।।।
राघव, सन्तापस्य ते स्थानं न पश्यामि। प्रवृत्तिः प्राप्ता, बुद्धिर् उपलब्धा, रिपोः निलयश् च ज्ञातः॥
Verse 4
मतिमान्शास्त्रवित्प्राज्ञःपण्डितश्चासिराघव ।त्यजेमांपापिकांबुद्धिंकृतात्मेवार्थदूषणीम् ।।।।
राघव, त्वं मतिमान् शास्त्रवित् प्राज्ञः पण्डितश् च। इमां पापिकां बुद्धिं त्यज—कृतात्मेव अर्थदूषिणीं मनोवृत्तिं परित्यजन्॥
Verse 5
समुद्रंलङ्घयित्वातुमहानक्रसमाकुलम् ।लङ्कामारोहयिष्यामोहनिष्यामश्चतेरिपुम् ।।।।
महानक्रसमाकुलं समुद्रं लङ्घयित्वा तु, लङ्काम् आरोहयिष्यामः। ततः तव रिपुं हनिष्यामश् च॥
Verse 6
निरुत्साहस्यदीनस्यशोकपर्याकुलात्मनः ।सर्वार्थाव्यवसीदन्तिव्यसनंचाधिगच्छति ।।।।
निरुत्साहस्य दीनस्य शोकपर्याकुलचेतसः । सर्वेऽर्था व्यवसीदन्ति व्यसनं चोपगच्छति ॥
Verse 7
इमेशूरास्समर्थाश्चसर्वनोहरियूथपाः ।त्वत्प्रियार्थंकृतोत्साहाःप्रवेष्टुमपिपावकम् ।एषांहर्षेणजानामितर्कश्चास्मिन् दृढोमम ।।।।
इमे सर्वे नो हरियूथपाः शूराः समर्थाश्च। त्वत्प्रियार्थं कृतोत्साहाः पावकं प्रवेष्टुमपि। एषां हर्षेण जानामि, अस्मिन् तर्कश्च मम दृढः॥
Verse 8
विक्रमेणसमानेष्येसीतांहत्वायथारिपुम् ।रावणंपापकर्माणंतथात्वंकर्तुमर्हसि ।।।।
विक्रमेण शत्रुं हत्वा सीतां समानेष्ये। पापकर्माणं रावणं तथा कर्तुमर्हसि॥
Verse 9
सेतुरत्रयथाबध्येद्यथापश्येमतांपुरीम् ।तस्यराक्षसराजस्यतथात्वंकुरुराघव ।।।।
अत्र सेतुः यथा बध्येत, यथा तां पुरीं पश्येम। राक्षसराजस्य तदर्थं तथा कुरु, हे राघव॥
Verse 10
दृष्टवातांतुपुरींलङ्कांत्रिकूटशिखरेस्थिताम् ।हतंचरावणंयुद्धेदर्शनावधारय ।।।।
त्रिकूटशिखरे स्थितां तां लङ्कापुरीं दृष्ट्वैव, तस्यैव दर्शनात् युद्धे रावणो हत इति निश्चिनुहि।
Verse 11
अबध्वासागरेसेतुंघोरेचतुवरुणालये ।लङ्कांनमर्दितुंशक्यासेन्द्रैरपिसुरासुरैः ।।।।
घोरे चतुर्वरुणालये सागरे सेतुं न अबध्वा, सेन्द्रैरपि सुरासुरैः लङ्कां मर्दितुं न शक्यते।
Verse 12
सेतुर्बद्धस्समुद्रेचयावल्लङ्कास्समीपतः ।।।।सर्वंतीर्णंचमेसैन्यंजितमित्युपधारय ।इमेहिसमरेवीराहरयःकामरूपिण ।।।।
समुद्रे सेतुर्बद्धो यावल्लङ्कासमीपतः, मे सैन्यं सर्वं तीर्णं च; तदा ‘जितम्’ इत्युपधारय—इमे हि समरे वीरा हरयः कामरूपिणः।
Verse 13
सेतुर्बद्धस्समुद्रेचयावल्लङ्कास्समीपतः ।।6.2.12।।सर्वंतीर्णंचमेसैन्यंजितमित्युपधारय ।इमेहिसमरेवीराहरयःकामरूपिण ।।6.2.13।।
समुद्रे सेतुर्बद्धो यावल्लङ्कासमीपतः, मे बलं सर्वं तीर्णं च; तदा विजयः सिद्ध इत्युपधारय—इमे समरे वीरा हरयः कामरूपिणः।
Verse 14
तदलंविक्लबांबुद्धिम् राजन सर्वार्थनाशनीम् ।पुरुषस्यहिलोकेऽस्मिन् शोकश्शौर्यापकर्षणः ।।।।
तस्माद् राजन्, सर्वार्थनाशिनीं विक्लबां बुद्धिं त्यज। अस्मिन् लोके पुरुषस्य शोकः शौर्यं हि अपकर्षति॥
Verse 15
यत्तुकार्यंमनुष्येणशौण्डीर्यमवलम्बता ।अस्मिन् कालेमहाप्राज्ञसत्त्वमातिष्ठतेजसा ।।।।
यत् कर्तव्यं मनुष्येण शौण्डीर्यमवलम्बता, तत् साध्यते। अस्मिन् काले महाप्राज्ञ, तेजसा सत्त्वमातिष्ठ॥
Verse 16
शूराणांहिमनुष्याणांत्वद्विधानांमहात्मनाम् ।विनष्टेवाप्रणष्टेवाशोकस्सर्वार्थनाशनः ।।।।
शूराणां मनुष्याणां त्वद्विधानां महात्मनाम्, विनष्टे वाप्रणष्टे वा शोकः सर्वार्थनाशनः॥
Verse 17
तत्त्वंबुद्धिमतांश्रेष्ठस्सर्वशास्त्रार्थकोविदः ।मद्विधैस्सचिवैस्सार्थमरिंजेतुमिहार्हसि ।।।।
त्वं बुद्धिमतां श्रेष्ठः सर्वशास्त्रार्थकोविदः। मद्विधैः सचिवैः सार्थम् इहारिं जेतुमर्हसि॥
Verse 18
नहिपश्याम्यहंकंचित् त्रिषुलोकेषुराघव ।गृहीतधनुषेयस्तेतिष्ठेदभिमुखोरणे ।।।।
राघव, त्रिषु लोकेषु अहं कञ्चिद् न पश्यामि, यः त्वया गृहीतधनुषा रणॆ अभिमुखः तिष्ठेत्॥
Verse 19
वानरेषुसमासक्तंनतेकार्यंविपत्स्यते ।अचिराद्द्रक्ष्यसेसीतांतीर्त्वासागरमक्ष्यम् ।।।।
वानरैः समर्पितेऽस्मिन् कार्ये तव प्रयत्नो न विफलः भविष्यति। अचिरेणैव त्वम् अक्षयम् अजेयं सागरं तीर्त्वा सीतां द्रक्ष्यसि॥
Verse 20
तदलंशोकमालम्ब्यक्रोधमालम्बभूपते ।निश्चेष्टाःक्षत्रियामन्दास्सर्वेचण्डस्यबिभ्यति ।।।।
तदलं शोकमालम्ब्य क्रोधं धर्म्यं समालम्ब । निश्चेष्टाः क्षत्रिया मन्दाः सर्वे चण्डस्य बिभ्यति ॥
Verse 21
लङ्घनार्थंचघोरस्यसमुद्रस्यनदींपतेः ।सहास्माभिरिहोपेतस्सूक्ष्मबुद्धिर्विचारय ।।।।
लङ्घनार्थं च घोरस्य समुद्रस्य नदींपतेः । सहास्माभिरिहोपेत सूक्ष्मबुद्धिर्विचारय ॥
Verse 22
लङ्घितेतस्यतैस्सैन्यंजितमित्युपधारय ।सर्वंतीर्णंचमेसैन्यंजितमित्यवधार्यताम् ।।।।
लङ्घिते तस्य तैः सैन्यं जितमित्युपधारय । सर्वं तीर्णं च मे सैन्यं जितमित्यवधार्यताम् ॥
Verse 23
इमेहिहरयश्शूरास्समरेकामरूपिणः ।तानरीन्विधमिष्यन्तिशिलापादपवृष्टिभिः ।।।।
इमे हि हरयः शूराः समरे कामरूपिणः । तानरीन् विधमिष्यन्ति शिलापादपवृष्टिभिः ॥
Verse 24
कथञ्चित्सन्तरिष्यामस्तेवयंवरुणालयम् ।हतमित्येवतंमन्येयुद्धेशत्रुनिबर्हण ।।।।
कथञ्चिदपि वयं वरुणालयं सागरं सन्तरिष्यामः। शत्रुनिबर्हण, युद्धे तं शत्रुं हतमित्येव मन्ये॥
Verse 25
किमुक्त्वाबहुधाचापिसर्वथाविजयीभवान् ।निमित्तानिचपश्यामिमनोमेसम्प्रहृष्यति ।।।।
बहुधोक्त्या किम्? सर्वथा विजयी भवान्। निमित्तानि शुभानि पश्यामि, मनो मे सम्प्रहृष्यति॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is leadership under grief: whether Rāma should remain inwardly consumed by sorrow or reassert kṣatriya responsibility. Sugrīva urges the actionable choice—abandon despondency and proceed with the campaign, anchored in known intelligence about Sītā and Laṅkā.
Sorrow is portrayed as sarvārtha-nāśinī—destroying purpose, courage, and outcomes—whereas disciplined courage (tejas/sattva) restores agency. Ethical victory begins with inner governance before external conquest.
Laṅkā is described as situated on Trikūṭa’s peak, and the samudra is named Varuṇa’s abode and “lord of rivers,” underscoring the cultural sacrality of the ocean and the practical necessity of constructing the setu to reach Laṅkā.