Sarga 19

Verse 1

राघवेणाभयेदत्तेसन्नतोरावणानुजः ।विभीषणोमहाप्राज्ञोभूमिंसमवलोकयन् ।।6.19.1।।

राघवेणाभये दत्ते सन्नतो रावणानुजः । विभीषणो महाप्राज्ञो भूमिं समवलोकयन् ॥

Verse 2

खात्पपातावनींहृष्टोभक्तेरनुचरैस्सह ।सतरामस्यपरमात्मानिपपातविभीषणः ।।6.19.2।।

खात्पपातावनीं हृष्टो भक्तेरनुचरैः सह। स तु रामस्य परमात्मा विभीषणो निपपात।।

Verse 3

पादयोश्शरणान्वेषीचतुर्भिस्सहराक्षसैः ।अब्रवीच्चतदावाक्यंरामंप्रतिविभीषणः ।।6.19.3।।धर्मयुक्तंचयुक्तंचसाम्प्रतंसम्प्रहर्षणम् ।

रामपादयोः शरणमन्वेषन् विभीषणः चतुर्भिः सह राक्षसैः तदा रामं प्रति वाक्यमब्रवीत्—धर्मयुक्तं युक्तं च, साम्प्रतं सम्प्रहर्षणं च।

Verse 4

अनुजोरावणस्याहंतेनचाप्यवमानितः ।भवन्तंसर्वभूतानांशरण्यंशरणागतः ।।6.19.4।।

अनुजो रावणस्याहं तेन चाप्यवमानितः । भवन्तं सर्वभूतानां शरण्यं शरणागतः ॥

Verse 5

परित्यक्तामयालङ्कमित्राणिचधनानिच ।भवद्गतंहिमेराज्यंजीवितंचसुखानिच ।।6.19.5।।

मया लङ्का परित्यक्ता मित्राणि च धनानि च। भवद्गतं हि मे राज्यं जीवितं च सुखानि च॥

Verse 6

तथ्यतद्वचनंश्रुत्वारामोवचनमब्रवीत् ।।6.19.6।।वचसासान्त्वयित्वैनंलोचनाभ्यांपिबन्निव ।आख्याहिममतत्त्वेनराक्षसानांबलाबलम् ।।6.19.7।।

तथ्यं तद्वचनं श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत्। वचसा सान्त्वयित्वैनं लोचनाभ्यां पिबन्निव। आख्याहि मम तत्त्वेन राक्षसानां बलाबलम्॥

Verse 7

तथ्यतद्वचनंश्रुत्वारामोवचनमब्रवीत् ।।6.19.6।।वचसासान्त्वयित्वैनंलोचनाभ्यांपिबन्निव ।आख्याहिममतत्त्वेनराक्षसानांबलाबलम् ।।6.19.7।।

एवमुक्तं तदा रक्षो रामेणाक्लिष्टकर्मणा। रावणस्य बलं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे॥

Verse 8

एवमुक्तंतदारक्षोरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।रावणस्यबलंसर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।।6.19.8।।

एवमुक्तं तदा रक्षो रामेणाक्लिष्टकर्मणा। रावणस्य बलं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे॥

Verse 9

अवध्यस्सर्वभूतानांगन्धर्वोरगरक्षसाम् ।राजपुत्रदशग्रीवोवरदानात्स्वयंभुवः ।।6.19.9।।

अवध्यः सर्वभूतानां गन्धर्वोरगरक्षसाम्। राजपुत्र दशग्रीवो वरदानात् स्वयंभुवः॥

Verse 10

रावणानन्तरोभ्राताममज्येष्ठश्चवीर्यवान् ।कुम्भकर्णोमहातेजाश्शक्रप्रतिबलोयुधि ।।6.19.10।।

रावणानन्तरो भ्राता मम ज्येष्ठश्च वीर्यवान् । कुम्भकर्णो महातेजाः शक्रप्रतिबलो युधि ॥

Verse 11

रामसेनापतिस्तस्यप्रहास्तोयदिवाश्रुतः ।कैलासेयेनसङ्ग्रामेमणिभद्रःपराजितः ।।6.19.11।।

राम, सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो यदि वा श्रुतः । कैलासे येन सङ्ग्रामे मणिभद्रः पराजितः ॥

Verse 12

बद्धगोधाङ्गुळित्रश्चअवध्यकवचोयुधि ।धनुरादाययस्तिष्टन्नदृश्योभवतीन्द्रजित् ।।6.19.12।।

बद्धगोधाङ्गुलित्रश्चावध्यकवचो युधि । धनुरादाय यस्तिष्ठन्नदृश्यो भवतीन्द्रजित् ॥

Verse 13

सङ्ग्रामसमयव्यूहेतर्पयित्वाहुताशनम् ।अन्तर्धानगतश्शत्रूनिन्द्रजिद् हन्तिराघव:।। 6.19.13।।

सङ्ग्रामसमयव्यूहे हुताशनं तर्पयित्वा । अन्तर्धानगतः शत्रून् इन्द्रजित् हन्ति, हे राघव ॥

Verse 14

महोदरमहापार्श्वौराक्षसश्चाप्यकम्पनः ।अनीकस्थास्तुतस्यैतेलोकपालसमायुधि ।।6.19.14।।

महोदरमहापार्श्वौ राक्षसश्चाप्यकम्पनः । अनीकस्थास्तु तस्यैते लोकपालसमायुधि ॥

Verse 15

दशकोटिसहस्राणिरक्षसांकामरूपिणाम् ।मांसशोणितभक्ष्याणांलङ्कापुरनिवासिनाम् ।।6.19.15।।

दशकोटिसहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम् । मांसशोणितभक्ष्याणां लङ्कापुरनिवासिनाम् ॥

Verse 16

सतैस्तुसहितोराजालोकपालानयोधयत् ।सहदेवैस्तुतेभग्नारावणेनमहात्मना ।।6.19.16।।

स राजा शतैः सहायतैः सहितः लोकपालानप्ययोधयत्। सहदेवैश्च ते सर्वे रावणेन महात्मना भग्नाः।।

Verse 17

विभीषणवच: श्रुत्वारामोदृढपराक्रमः ।अन्वीक्ष्यमनसासर्वमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.19.17।।

विभीषणवचः श्रुत्वा रामो दृढपराक्रमः। मनसा सर्वमन्वीक्ष्य तत इदं वचनमब्रवीत्।।

Verse 18

यानिकर्मापदानानिरावणस्यविभीषण: ।अख्यातानिचतत्त्वेनह्यवगच्छामितान्यहम् ।।6.19.18।।

विभीषण, यानि रावणस्य कर्मापदानानि त्वया तत्त्वेनाख्यातानि, तान्यहं यथार्थतोऽवगच्छामि।।

Verse 19

अहंहत्वादशग्रीवंसप्रहस्तंसबान्धवम् ।राजानंत्वांकरिष्यामिसत्यमेतद्ब्रवीमिते ।।6.19.19।।

अहं दशग्रीवं सप्रहस्तं सबान्धवं हत्वा त्वां राजानं करिष्यामि; सत्यमेतत्ते ब्रवीमि।।

Verse 20

रसातलंवाप्रविशेत्पाताळंवापिरावणः ।पितामहासकाशंवानमेजीवन्विमोक्ष्यते ।।6.19.20।।

रसातलं वा प्रविशेत् पाताळं वापि रावणः । पितामहालयं वापि गच्छेत्—न मे स जीवन् विमोक्ष्यते ॥

Verse 21

अहत्वारावणंसङ् ख्येसपुत्रजनबान्धवम् ।अयोध्यांनप्रवेक्ष्यामित्रिभिस्तैर्भ्रातृभिश्शपे ।।6.19.21।।

अहत्वा रावणं सङ्ख्ये सपुत्रजनबान्धवम् । अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि—त्रिभिर्भ्रातृभिरित्यहं शपे ॥

Verse 22

श्रुत्वातुवचनंतस्यरामस्याक्लिष्टकर्मणः ।शिरसावन्द्यधर्मात्मावक्तुमेवोपचक्रमे ।।6.19.22।।

श्रुत्वा तु वचनं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः । शिरसा वन्द्य धर्मात्मा विभीषणो वक्तुमुपचक्रमे ॥

Verse 23

राक्षसानांवधेसाह्यंलङ्कायाश्चप्रधर्षणे ।करिष्यामियथाप्राणंप्रवेक्ष्यामिचवाहिनीम् ।।6.19.23।।

राक्षसानां वधे साह्यं लङ्कायाश्च प्रधर्षणे । करिष्यामि यथा प्राणं वाहिनीं च प्रवेक्षयिष्यामि ॥

Verse 24

इतिब्रुवाणांरामस्तुपरिष्वज्यविभीषणम् ।अब्रवील्लक्ष्मणंप्रीतस्समुद्राज्जलमानय ।।6.19.24।।

इति ब्रुवाणं रामस्तु परिष्वज्य विभीषणम् । अब्रवील्लक्ष्मणं प्रीतः—समुद्राज्जलमानय ॥

Verse 25

तेनचेमंमहाप्राज्ञमभिषिञ्चविभीषणम् ।राजानंरक्षसांक्षिप्रंप्रसन्नेमयिमानद ।।6.19.25।।

तेन तोयेन महाप्राज्ञं विभीषणमभिषिञ्च; मयि प्रसन्ने, मानद, क्षिप्रं रक्षसां राजानं कुरु।

Verse 26

एवमुक्तस्तुसौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ।मध्येवानरमुख्यानांराजानंरामशासनात् ।।6.19.26।।

एवमुक्तः सौमित्रिर्विभीषणमभ्यषिञ्चत्; रामशासनात् वानरमुख्यानां मध्ये रक्षसां राजानम्।

Verse 27

तंप्रसादंतुरामस्यदृष्टवासद्यःप्लवङ्गमाः ।प्रचुक्रुशुर्महात्मानंसाधुसाध्वितिचाब्रुवन् ।।6.19.27।।

रामस्य तं प्रसादं दृष्ट्वा वानराः प्लवङ्गमाः सद्यः प्रचुक्रुशुः; महात्मानं ‘साधु साधु’ इति चाब्रुवन्।

Verse 28

अथाब्रवीद् हनूमांश्चसुग्रीवश्चविभीषणम् ।कथंसागरमक्षोभ्यंतरामवरुणालयम् ।।6.19.28।।सैन्यैःपरिवृतास्सर्वेवानराणांमहौजसाम् ।

अथ हनूमांश्च सुग्रीवश्च विभीषणमब्रूताम्— ‘कथं सागरमक्षोभ्यं वरुणालयं तराम?’ इति; सर्वे महौजसो वानराः सैन्यैः परिवृताः।

Verse 29

उपायंनाधिगच्छामोयथानदनदीपतिम् ।तरामतरसासर्वेससैन्यावरुणालयम् ।।6.19.29।।

उपायं नाधिगच्छामो यथा सर्वे ससैन्याः तरसा वरुणालयं नदनदीपतिं तराम।

Verse 30

एवमुक्तस्तुधर्मज्ञःप्रत्युवाचविभीषणः ।समुद्रंराघवोराजाशरणंगन्तुमर्हति ।।6.19.30।।

एवमुक्तस्तु धर्मज्ञो विभीषणः प्रत्युवाच—राघवो राजा समुद्रं शरणं गन्तुमर्हति।

Verse 31

खानितस्सगरेणायमप्रमेयोमहोदधिः ।कर्तुमर्हतिरामस्यज्ञाते: कार्यंमहामतिः ।।6.19.31।।

सगरेण खानितोऽयमप्रमेयो महोदधिः; महामतिः सन् रामस्य ज्ञातेः कार्यं कर्तुमर्हति।

Verse 32

एवंविभीषणेनोक्तोराक्षसेनविपश्चिता ।अजगामाथसुग्रीवोयत्ररामस्सलक्ष्मणः ।।6.19.32।।

एवं विभीषणेनोक्तो राक्षसेन विपश्चिता; सुग्रीवोऽथ यत्र रामः सलक्ष्मणः तत्राजगाम।

Verse 33

ततश्चाख्यातुमारेभेविभीषणवचश्शुभम् ।सुग्रीवोविपुलग्रीवोस्सागरस्योपवेशनम् ।।6.19.33।।

ततः सुग्रीवो विपुलग्रीवो विभीषणवचः शुभम् आख्यातुमारेभे—सागरस्योपवेशनम्।

Verse 34

प्रकृत्याधर्मशीलस्यराघवस्याप्यरोचत ।।6.19.34।।सलक्ष्मणंमहातेजास्सुग्रीवंचहरीश्वरम् ।सत्क्रियार्थंक्रियादक्षंस्मितपूर्वमुवाचह ।।6.29.35।।

प्रकृत्या धर्मनिष्ठस्य राघवस्यापि तद्वचनं रोचत स्म।

Verse 35

प्रकृत्याधर्मशीलस्यराघवस्याप्यरोचत ।।6.19.34।।सलक्ष्मणंमहातेजास्सुग्रीवंचहरीश्वरम् ।सत्क्रियार्थंक्रियादक्षंस्मितपूर्वमुवाचह ।।6.29.35।।

ततः स्मितपूर्वं महातेजा रामः सलक्ष्मणं सुग्रीवं च हर्यधीश्वरम्, सत्क्रियार्थं क्रियादक्षौ, यथोचितं कर्तव्यं प्रति उवाच।

Verse 36

विभीषणस्यमन्त्रोऽयंममलक्ष्मण रोचते ।सुग्रीवःपण्डितोनित्यंभवान्मन्त्रविचक्षणः ।।6.19.36।।उभाभ्यांसम्प्रधार्यार्थंरोचतेयत्तदुच्यताम् ।

लक्ष्मण, विभीषणस्यायं मन्त्रः मम रोचते। सुग्रीवः नित्यं पण्डितः, भवान् मन्त्रविचक्षणः। उभाभ्यां सम्यक् विचार्य यत् हितकरं रोचते, तत् मे उच्यताम्।

Verse 37

एवमुक्तौततोवीरावुभौसुग्रीवलक्ष्मणौ ।समुदाचारसंयुक्तमिदंवचनमूचतुः ।।6.19.37।।

एवमुक्तौ ततः वीरौ सुग्रीवलक्ष्मणौ, समुदाचारसंयुक्तं वचनमिदं प्रत्युवाचतुः।

Verse 38

किमर्थनौनरव्याघ्र: नरोचिष्यतिराघव: ।विभीषणेनयच्चोक्तमस्मिन् कालेसुखावहम् ।।6.19.38।।

नरव्याघ्र राघव, विभीषणेन यदुक्तं तस्मिन् काले सुखावहं हितकरं च, तद् वयं किमर्थं न रोचयेम?

Verse 39

अबध्वासागरेसेतुंघोरेऽस्मिन्वरुणालये ।लङ्कानासादितुंशक्यासेन्द्रैरपिसुरासुरैः ।।6.19.39।।

अबध्वा सागरे सेतुं घोरेऽस्मिन् वरुणालये । लङ्कां नासादितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥

Verse 40

विभीषणस्यशूरस्ययथार्थंक्रियतांवचः ।।6.19.40।।अलंकालात्ययंकृत्वासागरोऽयंनियुज्यताम् ।यथासैन्येनगच्छामपुरींरावणपालिताम् ।।6.19.41।।

विभीषणस्य शूरस्य यथार्थं क्रियतां वचः ॥

Verse 41

विभीषणस्यशूरस्ययथार्थंक्रियतांवचः ।।6.19.40।।अलंकालात्ययंकृत्वासागरोऽयंनियुज्यताम् ।यथासैन्येनगच्छामपुरींरावणपालिताम् ।।6.19.41।।

अलं कालात्ययं कृत्वा सागरोऽयं नियुज्यताम् । यथा सैन्येन गच्छाम पुरीं रावणपालिताम् ॥

Verse 42

एवमुक्तःकुशास्तीर्नोतीरेनदनदीपतेः ।संविवेशतदारामोवेद्यामिवहुताशनः ।।6.19.42।।

एवमुक्तः कुशास्तीर्णो तीरे नदनदीपतेः । संविवेश तदा रामो वेद्यामिव हुताशनः ॥