Sarga 13
महापार्श्वस्य परामर्शः — Mahāpārśva’s Counsel and Rāvaṇa’s Confession of Brahmā’s Curse
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे महापार्श्वः रावणं सान्त्वं विहाय सीतां बलात् भोक्तुं उपदिशति। सः कथयति यत् रावणः ईश्वरः अस्ति, अतः तेन भीरुता न दर्शनीया। ततः रावणः स्वस्य रहस्यं प्रकाशयति यत् पुरा तेन पुञ्जिकस्थला नाम अप्सराः बलात्कृता आसीत्, तस्मात् क्रुद्धः ब्रह्मा तं शशाप यत् यदि सः काञ्चिदपि नारीं तस्याः इच्छां विना स्पृशेत्, तर्हि तस्य मूर्धा शतधा विदीर्णं भविष्यति। एतस्मात् भयात् सः सीतां न बलात्कुरुते। अन्ते रावणः स्वस्य अतुलनीयं पराक्रमं वर्णयन् रामं हन्तुं प्रतिजानीते, यत् सः इन्द्रं वरुणं च जेतुं समर्थः अस्ति।
Shlokas
Verse 1
रावणंक्रुद्धमाज्ञायमहापार्श्वोमहाबलः ।मुहूर्तमनुसञ्चिन्त्यप्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।।।।
रावणं क्रुद्धमाज्ञाय महाबलो महापार्श्वः मुहूर्तमनुसञ्चिन्त्य, प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।
Verse 2
यःखल्वपिवनंप्राप्यमृगव्यालनिषेवितम् ।नपिबेन्मधुसम्प्राप्यसनरोबालिशोभवेत् ।।।।
यः खल्वपि वनं प्राप्य मृगव्यालनिषेवितम् । न पिबेन्मधु सम्प्राप्य स नरो बालिशो भवेत् ॥
Verse 3
ईश्वरस्येश्वरःकोऽस्तितवशत्रुनिबर्हण: ।रमस्वसहवैदेह्याशत्रूनाक्रम्यमूर्धसु ।।।।
हे शत्रुनिबर्हण! तवेश्वरस्येश्वरः कोऽस्ति? शत्रून् मूर्धसु पादैः समाक्रम्य वैदेह्या सह रमस्व॥
Verse 4
बलात्कुक्कुटवृत्तेनप्रवर्तस्वमहाबल: ।आक्रम्याक्रम्यसीतांवैतांभुङ् क्ष्वचरमस्वच ।।।।
हे महाबल! बलात् कुक्कुटवृत्तेन प्रवर्तस्व। आक्रम्याक्रम्य सीतां वै तां भुङ्क्ष्व, यथेच्छं च रमस्व॥
Verse 5
लब्धकामस्यतेपश्चादागमिष्यतियद्भयम् ।प्राप्तमप्राप्तकालंवासर्वंप्रतिसहिष्यति ।।।।
लब्धकामस्य ते पश्चाद् यद्भयं समुपैष्यति—प्राप्तम् अप्राप्तकालं वा—तत्सर्वं प्रतिसहिष्यसि॥
Verse 6
कुम्भकर्णस्सहास्माभिरिन्द्रजिच्चमहाबलः ।प्रतिषेधयितुंशक्तौसवज्रमपिवज्रिणम् ।।।।
कुम्भकर्णश्च वयं च महाबल इन्द्रजिच्च—वज्रधरं वज्रिणमपि समागतम् अवज्रं कृत्वा प्रतिषेधयितुं समर्थाः स्मः॥
Verse 7
उपप्रदानंसान्त्वंवाभेदंवाकुशलैःकृतम् ।समतिक्रम्यदण्डेनसिद्धिमर्थेषुरोचये ।।।।
उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदं वा—कुशलैः कृतान् उपायान् समतिक्रम्य—दण्डेनैव अर्थेषु सिद्धिं रोचये॥
Verse 8
इहप्राप्तान्वयंसर्वान् शत्रूंस्तवमहाबल: ।वशेशस्त्रप्रतापेनकरिष्यामोनसंशयः ।।।।
महाबल! इह प्राप्तान् तव सर्वान् शत्रून् वयं शस्त्रप्रतापेन वशे करिष्यामः—न संशयः॥
Verse 9
एवमुक्तस्तदाराजामहापार्श्वेनरावणः ।तस्यसम्पूजयन्वाक्यमिदंवचनमब्रवीत् ।।।।
एवम् उक्तः तदा महापार्श्वेन रावणो राजा; तस्य वाक्यं सम्पूज्य इदं वचनम् अब्रवीत्॥
Verse 10
महापार्श्वनिबोधत्वंरहस्यंकिञ्चिदात्मन: ।चिरवृत्तंतदाख्यास्येयदवाप्तंपुरामया ।।।।
महापार्श्व, निबोध त्वं ममात्मनः किञ्चिद् रहस्यं; चिरवृत्तं तदाख्यास्ये, यदवाप्तं पुरा मया।
Verse 11
पितामहस्यभवनंगच्छन्तींपुञ्जिकस्थलाम् ।चञ्चूर्यमाणामद्राक्षमाकाशेऽग्निशिखामिव ।।।।
पितामहस्य भवनं गच्छन्तीं पुंजिकस्थलाम् । चञ्चूर्यमाणामद्राक्षम् आकाशेऽग्निशिखामिव ॥
Verse 12
साप्रसह्यमयाभुक्ताकृताविवसनाततः ।स्वयम्भूभवनंप्राप्तालोलितानलिनीयथा ।।।।
सा प्रसह्य मया भुक्ता कृता विवसनाततः । स्वयम्भूभवनं प्राप्ता लोलितानलिनी यथा ॥
Verse 13
तच्चतस्यतदामन्येज्ञातमासीन्महात्मनः ।अथसङ्कुपितोदेवोमामिदंवाक्यमब्रवीत् ।।।।
तच्च तस्य तदा मन्ये ज्ञातमासीन्महात्मनः । अथ सङ्कुपितो देवो मामिदं वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 14
अद्यप्रभृतियामन्याबलान्नारींगमिष्यसि ।तदातेशतधामूर्धाफलिष्यतिनसंशयः ।।।।
अद्य प्रभृति यामन्या बलान्नारीं गमिष्यसि । तदा ते शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः ॥
Verse 15
इत्यहंतस्यशापस्यभीतःप्रसभमेवताम् ।नारोहयेबलात्सीतांवैदेहींशयनेशुभे ।।।।
इति तस्य शापस्य भीतः सन् अहं वैदेहीं सीतां शुभे शयने बलात् प्रसभं न आरोहयम्।
Verse 16
सागरस्येनमेवेगोमारुतस्येवमेगतिः ।नैतद्दाशरथिर्वेदह्यासादयतितेनमाम् ।।।।
सागरस्येव मे वेगः, मारुतस्येव मे गतिः; एतद् दाशरथिर्न वेत्ति, तेन माम् आसादयितुम् आगच्छति।
Verse 17
कोहिसिंहमिवासीनंसुप्तंगिरिगुहाशये ।क्रुद्धंमृत्युमिवाऽसीनंसम्भोधयितुमिच्छति ।।।।
गिरिगुहाशये सुप्तं सिंहमिव आसीनं, क्रुद्धं मृत्युमिव आसीनं—कः सम्भोधयितुम् इच्छति?
Verse 18
नमत्तोनिशितान्बाणान्द्विजिह्वान्पन्नगानिव ।रामःपश्यतिसङ्ग्रामेतेनमामभिगच्छति ।।।।
सङ्ग्रामे रामो मत्तो निशितान् बाणान् द्विजिह्वान् पन्नगानिव न पश्यति; तेन माम् अभिगच्छति।
Verse 19
क्षिप्रंवज्रसमैर्बाणैश्शतथाकार्मुकच्युतैः ।राममादीपयिष्यामिउल्काभिरिवकुञ्जरम् ।।।।
क्षिप्रं वज्रसमैः शतधा कार्मुकच्युतैः बाणैः रामम् आदीपयिष्यामि, उल्काभिरिव कुञ्जरम्।
Verse 20
तच्चास्यबलमादास्येबलेनमहतावृतः ।उदितस्सविताकालेनक्षत्राणामिवप्रभाम् ।।।।
तस्य बलं महता बलेनावृतोऽहं भङ्क्त्वा गृह्णीयाम्। यथा कालेनोदितः सविता नक्षत्राणां प्रभामिवाभिभवति॥
Verse 21
नवासनेनापिसहस्रचक्षुषायुधाऽस्मिशक्योवरुणेनवापुनः ।मयात्वियंबाहुबलेननिर्जितापुरापुरीवैश्रवणेनपालिता ।।।।
वासवेनापि सहस्रचक्षुषा वरुणेन वा पुनर्युधा नाहं शक्यो जेतुम्। मया तु बाहुबलेनैव पुरा वैश्रवणपालिता इयं पुरी निर्जिता॥
Frequently Asked Questions
The chapter centers on coercion versus restraint: Mahāpārśva advocates force, including coercive treatment of Sītā, but Rāvaṇa admits he is restrained by Brahmā’s curse—highlighting a conflict between desire, violent intent, and imposed consequence.
It illustrates that power is not absolute: adharma generates limiting outcomes (śāpa), while pride amplifies misjudgment; counsel that elevates daṇḍa alone can intensify downfall when ethical and cosmic constraints are ignored.
The discourse references Brahmā’s abode (Svayambhū/Pitāmaha-bhavana) as a cosmological locus of authority, and recalls Laṅkā as a contested polity once ruled by Kubera—framing the war as both territorial and moral legitimacy struggle.