Sarga 127
भरद्वाजाश्रम-समागमः / Meeting Bharadvaja at the Hermitage (Homeward Blessings)
युद्धकाण्ड
निर्वासनकालस्य समाप्तौ निर्दिष्टतिथौ रामो लक्ष्मणश्च भरद्वाजाश्रमं प्राप्य मुनिं प्रणम्योपतस्थतुः। रामोऽयोध्यायाः कुशलं, प्रजासमृद्धिं, भरतस्य शासनवृत्तं, राज्ञीनां च स्वास्थ्यं पप्रच्छ—युद्धकार्येभ्यः नगरधर्मे पुनः प्रवृत्तेः सूचनार्थम्। भरद्वाजो हर्षेण प्रत्युवाच—भरतः तपस्विवेषधारी पादुके पुरतः स्थापयित्वा राममेव प्रतीक्षते, न्यस्तराज्यलक्षणं निष्ठावन्तं च भक्तिं दर्शयन्। मुनिरपि तपसा शिष्यवृत्तैश्च रामस्य सर्वां गतिं विदितवान्—साधुब्राह्मणरक्षणे सीताहरणम्, मारीच-कबन्ध-पम्पा-सुग्रीवसमागमाः, वालिवधः, हनूमता सीतासन्धानं लङ्कादाहश्च, नलसेतुबन्धः, रावणनिपातः, देवप्रसादाश्च। स भरद्वाजोऽर्घ्यं दत्त्वा वरं ददौ। रामो याचते स्म—अयोध्यापथोऽकालफलपुष्पैर्मधुगन्धिभिः समृद्धो भवत्विति। मुनिना तथास्त्विति कृते, कतिपययोजनपर्यन्तं देशः परिवर्तितः—शुष्कवृक्षाः फलवन्तोऽभवन्, पत्रहीनाः पुनः पल्लविताः, मधुरससमृद्धिः सर्वत्र प्रादुरभवत्; प्रत्यागमनस्य शुभलक्षणं धर्मस्थापनस्य च सूचकमिव।
Shlokas
Verse 1
पूर्णेचतुर्दशेवर्षेपञ्चम्यांलक्ष्मणाग्रजः ।भरद्वाजाश्रमंप्राप्यववन्देनियतोमुनिम् ।।6.127.1।।
पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पञ्चम्यां तिथौ लक्ष्मणाग्रजः। भरद्वाजाश्रमं प्राप्य नियतः स मुनिं ववन्दे॥
Verse 2
सोऽपृच्छदभिवाद्यैनंभरद्वाजंतपोधनम् ।शृणोषिकच्चिद्भगवन्सुभिक्षानायमंपुरे ।।6.127.2।।कच्चित्सयुक्तोभरतोजीवन्त्यपि च मातरः ।
अभिवाद्य तपोधनं भरद्वाजं स पप्रच्छ— भगवन्, पुरे सुभिक्षानामयं कच्चित्? भरतः कच्चित् संयुक्तो, मातरश्च कच्चित् जीवन्ति कुशलम्? ॥
Verse 3
एवमुक्तस्तुरामेणभरद्वाजोमहामुनिः ।।6.127.3।।प्रत्युवाचरघुश्रेष्ठंस्मितपूर्वंप्रहृष्टवत् ।
एवमुक्तो रामेण भरद्वाजो महामुनिः । स्मितपूर्वं प्रहृष्टवत् रघुश्रेष्ठं प्रत्युवाच ॥
Verse 4
पङ्कदिग्धस्तुभरतोजटिलस्त्वांप्रतीक्षते ।।6.127.4।।पादुकतेपुरस्कृत्यसर्वं च कुशलंगृहे ।
पङ्कदिग्धो जटिलश्च भरतस्त्वां प्रतीक्षते । ते पादुके पुरस्कृत्य, गृहे सर्वं कुशलं च ॥
Verse 5
त्वांपुराचीरवसनंप्रविशन्तंमहावनम् ।।6.127.5।।स्त्रीतृतीयंच्युतंराज्याद्धर्मकामं च केवलम् ।पदातिंत्यक्तसर्वस्वंपितुर्वचनकारिणम् ।।6.127.6।।सर्वभोगैःपरित्यक्तंस्वर्गच्युतमिवामरम् ।दृष्टातुकरुणापूर्वंममासीत्समितिञ्जयः ।।6.127.7।।कैकेयीवचनेयुक्तंवन्यमूलफलाशिनम् ।
पूर्वं त्वां चीरवसनं महावनं प्रविशन्तं दृष्ट्वा—स्त्रीतृतीयं राज्याच्च्युतं, धर्मकामं केवलं, पदातिं त्यक्तसर्वस्वं पितुर्वचनपरायणम्। सर्वभोगैः परित्यक्तं स्वर्गच्युतमिवामरं, कैकेयीवचने युक्तं वन्यमूलफलाशिनं च—हे समितिञ्जय, तदा मम हृदि करुणा प्रथमतः समुत्पन्ना।
Verse 6
त्वांपुराचीरवसनंप्रविशन्तंमहावनम् ।।6.127.5।।स्त्रीतृतीयंच्युतंराज्याद्धर्मकामं च केवलम् ।पदातिंत्यक्तसर्वस्वंपितुर्वचनकारिणम् ।।6.127.6।।सर्वभोगैःपरित्यक्तंस्वर्गच्युतमिवामरम् ।दृष्टातुकरुणापूर्वंममासीत्समितिञ्जयः ।।6.127.7।।कैकेयीवचनेयुक्तंवन्यमूलफलाशिनम् ।
पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पञ्चम्यां तु लक्ष्मणाग्रजः रामो भरद्वाजाश्रमं प्राप्य नियतो मुनिं ववन्दे।
Verse 7
त्वांपुराचीरवसनंप्रविशन्तंमहावनम् ।।6.127.5।।स्त्रीतृतीयंच्युतंराज्याद्धर्मकामं च केवलम् ।पदातिंत्यक्तसर्वस्वंपितुर्वचनकारिणम् ।।6.127.6।।सर्वभोगैःपरित्यक्तंस्वर्गच्युतमिवामरम् ।दृष्टातुकरुणापूर्वंममासीत्समितिञ्जयः ।।6.127.7।।कैकेयीवचनेयुक्तंवन्यमूलफलाशिनम् ।
सर्वभोगैः परित्यक्तं स्वर्गच्युतमिवामरं त्वां दृष्ट्वा, हे समितिञ्जय, मम करुणा त्वरितमेव समुत्पन्ना।
Verse 8
साम्प्रतंतुसमृद्धार्थंसमित्रगणबान्धवम् ।।6.127.8।।समीक्ष्यविजितारिं च समाभूप्रतीतिरुत्तमा ।
साम्प्रतं तु समृद्धार्थं विजितारिं समित्रगणबान्धवं च त्वां समीक्ष्य मम प्रीतिरुत्तमा अभवत्।
Verse 9
सर्वं च सुखदुःखंतेविदितंममराघव ।यत्त्वयाविपुलंप्राप्तंजनस्थान्नवधादिकम् ।।6.127.9।।
राघव, तव सर्वं सुखदुःखं मम विदितम्; यत्त्वया विपुलं प्राप्तं जनस्थाननिवासादिकं च यथाक्रमम्।
Verse 10
ब्राह्मणार्थेनियुक्तस्यरक्षतःसर्वतापसान् ।रावणेनहृताभार्याबभूवेयमनिता ।।6.127.10।।
ब्राह्मणार्थे नियुक्तस्य सर्वतापसान् रक्षतः। रावणेन हृताभार्या तवायं पत्न्यनिन्दिता॥
Verse 11
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
तपःप्रभावेन मे सर्वमिदं विदितं, धर्मवत्सल। मारीचदर्शनं, सीतावियोगजनितं मनोमथनं, कबन्धदर्शनं, पम्पातटगमनं, सुग्रीवेण सह तव सख्यं, त्वया वालिवधः, वैदेह्या मार्गणं, वातात्मजस्य हनूमतः पराक्रमकर्म च; सीतायां विदितायां नलसेतुनिर्माणं, प्रहृष्टैर्हरियूथपैर्लङ्कादाहः; सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सहवाहनः बलदर्पितो रावणः संख्ये निहतः; तस्मिन् देवकण्टके रावणे हते त्रिदशसमागमः, तव वरदानं च। मम शिष्याः प्रवृत्ताख्याः पुरीमितः समुपयान्ति।
Verse 12
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
तपःप्रभावेन मे सर्वमिदं विदितं, धर्मवत्सल। मारीचदर्शनं, सीतावियोगजनितं मनोमथनं, कबन्धदर्शनं, पम्पातटगमनं, सुग्रीवेण सह तव सख्यं, त्वया वालिवधः, वैदेह्या मार्गणं, वातात्मजस्य हनूमतः पराक्रमकर्म च; सीतायां विदितायां नलसेतुनिर्माणं, प्रहृष्टैर्हरियूथपैर्लङ्कादाहः; सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सहवाहनः बलदर्पितो रावणः संख्ये निहतः; तस्मिन् देवकण्टके रावणे हते त्रिदशसमागमः, तव वरदानं च। मम शिष्याः प्रवृत्ताख्याः पुरीमितः समुपयान्ति।
Verse 13
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
तपःप्रभावेन मे सर्वमिदं विदितं, धर्मवत्सल। मारीचदर्शनं, सीतावियोगजनितं मनोमथनं, कबन्धदर्शनं, पम्पातटगमनं, सुग्रीवेण सह तव सख्यं, त्वया वालिवधः, वैदेह्या मार्गणं, वातात्मजस्य हनूमतः पराक्रमकर्म च; सीतायां विदितायां नलसेतुनिर्माणं, प्रहृष्टैर्हरियूथपैर्लङ्कादाहः; सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सहवाहनः बलदर्पितो रावणः संख्ये निहतः; तस्मिन् देवकण्टके रावणे हते त्रिदशसमागमः, तव वरदानं च। मम शिष्याः प्रवृत्ताख्याः पुरीमितः समुपयान्ति।
Verse 14
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
तपःप्रभावेन मे सर्वमिदं विदितं, धर्मवत्सल। मारीचदर्शनं, सीतावियोगजनितं मनोमथनं, कबन्धदर्शनं, पम्पातटगमनं, सुग्रीवेण सह तव सख्यं, त्वया वालिवधः, वैदेह्या मार्गणं, वातात्मजस्य हनूमतः पराक्रमकर्म च; सीतायां विदितायां नलसेतुनिर्माणं, प्रहृष्टैर्हरियूथपैर्लङ्कादाहः; सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सहवाहनः बलदर्पितो रावणः संख्ये निहतः; तस्मिन् देवकण्टके रावणे हते त्रिदशसमागमः, तव वरदानं च। मम शिष्याः प्रवृत्ताख्याः पुरीमितः समुपयान्ति।
Verse 15
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
तपःप्रभावेन मे सर्वमिदं विदितं, धर्मवत्सल। मारीचदर्शनं, सीतावियोगजनितं मनोमथनं, कबन्धदर्शनं, पम्पातटगमनं, सुग्रीवेण सह तव सख्यं, त्वया वालिवधः, वैदेह्या मार्गणं, वातात्मजस्य हनूमतः पराक्रमकर्म च; सीतायां विदितायां नलसेतुनिर्माणं, प्रहृष्टैर्हरियूथपैर्लङ्कादाहः; सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सहवाहनः बलदर्पितो रावणः संख्ये निहतः; तस्मिन् देवकण्टके रावणे हते त्रिदशसमागमः, तव वरदानं च। मम शिष्याः प्रवृत्ताख्याः पुरीमितः समुपयान्ति।
Verse 16
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
तपःप्रभावेन मे सर्वमिदं विदितं, धर्मवत्सल। मारीचदर्शनं, सीतावियोगजनितं मनोमथनं, कबन्धदर्शनं, पम्पातटगमनं, सुग्रीवेण सह तव सख्यं, त्वया वालिवधः, वैदेह्या मार्गणं, वातात्मजस्य हनूमतः पराक्रमकर्म च; सीतायां विदितायां नलसेतुनिर्माणं, प्रहृष्टैर्हरियूथपैर्लङ्कादाहः; सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सहवाहनः बलदर्पितो रावणः संख्ये निहतः; तस्मिन् देवकण्टके रावणे हते त्रिदशसमागमः, तव वरदानं च। मम शिष्याः प्रवृत्ताख्याः पुरीमितः समुपयान्ति।
Verse 17
अहमप्यद्यतेदद्मिवरंशस्त्रभृतांवर ।अर्घ्यंप्रतिगृहाणेदमयोध्यांश्वोगमिष्यसि ।।6.127.17।।
शस्त्रभृतां वर, अहम् अप्यद्य ते वरं ददामि; इदमर्घ्यं प्रतिगृहाण—श्वः त्वम् अयोध्यां गमिष्यसि।
Verse 18
तस्यतच्छिरसावाक्यंप्रतिगृह्यनृपात्मजः ।बाढमित्येवसम्हृष्टःश्रीमान्वरमयाचत ।।6.127.18।।
तस्य वाक्यं शिरसा प्रतिगृह्य नृपात्मजः, संहृष्टः ‘बाढम्’ इत्येवोक्त्वा श्रीमान् वरम् अयाचत।
Verse 19
अकालफलिनोवृक्षास्सर्वेचापिमधुस्रवाः ।फलान्यमृतगन्धीनिबहूनिविविधानि च ।।6.127.19।।भवन्तुमार्गेभगवन्नयोध्यांप्रतिगच्छतः ।
भगवन्, अयोध्यां प्रतिगच्छतो मार्गे सर्वे वृक्षाः अकालफलिनो भवन्तु, मधुस्रवाश्च; अमृतगन्धीनि बहूनि विविधानि फलानि च भवन्तु।
Verse 20
तथेति च प्रतिज्ञातेवचनात्समनन्तरम् ।।6.127.20।।अभवन्पादपास्तत्रस्वर्गपादपसन्निभाः ।
तथेति प्रतिज्ञाते तस्य वचसि तत्क्षणात् । तत्र पादपाः सर्वे स्वर्गीयपादपसन्निभा बभूवुः ॥
Verse 21
पुष्फलाःफलिनश्चासवनिपुष्पाःपुष्पशालिनः ।।6.127.21।।शुष्कास्समग्रपत्रास्तेनगाश्चैवमधुस्रवाः ।सर्वतोयोजनास्त्रिस्रोगच्छतामभवंस्तदा ।।6.127.22।।
तदा गच्छतां सर्वतो योजनास्तिस्रः पादपाः फलहीनाः फलिनो बभूवुः । अपुष्पाः पुष्पशालिनोऽभवन्, शुष्काश्च समग्रपत्रा मधुस्रवाश्च बभूवुः ॥
Verse 22
एवमुक्तो रामेण भरद्वाजो महामुनिः । स्मितपूर्वं प्रहृष्टवत् रघुश्रेष्ठं प्रत्युवाच ॥
Verse 23
पूर्णेचतुर्दशेवर्षेपञ्चम्यांलक्ष्मणाग्रजः ।भरद्वाजाश्रमंप्राप्यववन्देनियतोमुनिम् ।।6.127.1।।
पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पञ्चम्यां तु लक्ष्मणाग्रजः रामो भरद्वाजाश्रमं प्राप्य नियतो मुनिं ववन्दे।
Frequently Asked Questions
The Sarga foregrounds post-war ethical transition: Rāma’s return is framed not as personal triumph but as accountable reintegration into polity—seeking welfare reports, honoring ascetic authority, and receiving blessings before re-entering kingship.
Rightful duty (dharma) is shown as continuous across phases—forest, war, and return—validated by tapas and by social trust (Bharata’s pādukā-vigil). Prosperity on the path symbolizes that moral order radiates outward into the environment.
Bharadvāja’s āśrama functions as a liminal waypoint between battlefield and capital; Ayodhyā is the civic destination; the narrative recalls Pampā, Laṅkā, and Nala’s bridge as itinerary nodes, while the pādukā and arghya mark cultural protocols of sovereignty and hospitality.