Sarga 124
पुष्पकविमान-प्रस्थानम् (The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared)
युद्धकाण्ड
विश्रान्त्यनन्तरं विभीषणो रामं प्रणम्य जयस्थितिं पप्रच्छ। ततः स्नानानुलेपनवस्त्राभरणचन्दनमाल्यादिभिः कुशलैः परिचारकैः सम्यगुपकल्पितं सत्कारं निवेद्य, रामं वानरमुख्यान् च शीतलोपचारान् गृह्णीत इति ययाचे। रामः तु शीघ्रप्रयाणधर्मेण प्रत्युवाच—चित्रकूटे भरतस्य पूर्वं यदर्थनं मया नाङ्गीकृतं, तस्यैव दर्शनाय मम हृदयं वेगेन धावति; अन्तःपुरस्त्रीणां नगरजनस्य च प्रार्थनाः स्मरामि इति। ततः विभीषणः पुष्पकं विमानं प्रददौ—सूर्यप्रख्यं मेघसन्निभं कामगं अवध्यं मनोजवं च; कुबेरवाहनं रावणेन युद्धे हृतं, इदानीं रामकार्याय संरक्षितमिति न्यवेदयत्। रामः दीर्घनिवासं नाभ्यनन्द्य, प्रस्थानानुज्ञां याचित्वा विमानस्य सज्जीकरणं प्रार्थयामास। आनीते तस्मिन् विमानवर्ये सुवर्णमणिवेदिकाध्वजघण्टामुक्ताजालविवरैः शोभिते, विश्वकर्मनिर्मितं मेरुप्रमाणमिव महान्तं दृष्ट्वा रामलक्ष्मणौ विस्मितौ तत्रोपविविशतुः; एवं युद्धान्तात् स्वगृहप्रयाणाय कथापरिवर्तोऽभवत्।
Shlokas
Verse 1
तांरात्रिमुषितंरामंसुखोत्थिमरिन्दमम् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंजयंपृष्टवाविभीषणः ।।।।
तां रात्रिमुषित्वा शत्रुनिबर्हणो रामः सुखेन प्रबुद्धः। तदा विभीषणः प्राञ्जलिः जयवृत्तान्तं पृष्ट्वा वाक्यमिदमब्रवीत्॥
Verse 2
स्नानानिचाङ्गरागाणिवस्त्राण्याभरणानि च ।चन्दनानि च दिव्यानिमाल्यानिविविधानि च ।।।।अलङ्कारविदश्चेमानार्यःपद्मनिभेक्षणाः ।उपस्थितास्त्वांविधवत्स्नापयिष्यन्तिराघव ।।।।
स्नानानि चाङ्गरागाश्च वस्त्राण्याभरणानि च। दिव्यानि चन्दनानि च माल्यानि विविधानि च॥ अलङ्कारविदश्चेमाः पद्मनिभेक्षणा आर्याः उपस्थिताः; विधवत् त्वां स्नापयिष्यन्ति, राघव॥
Verse 3
स्नानानिचाङ्गरागाणिवस्त्राण्याभरणानि च ।चन्दनानि च दिव्यानिमाल्यानिविविधानि च ।।6.124.2।।अलङ्कारविदश्चेमानार्यःपद्मनिभेक्षणाः ।उपस्थितास्त्वांविधवत्स्नापयिष्यन्तिराघव ।।6.124.3।।
अलङ्कारविदः पद्मनिभेक्षणाः इमाः आर्याः उपस्थिताः; राघव, त्वां विधिवत् स्नापयिष्यन्ति।
Verse 4
एवमुक्तस्तुकाकुत्स्थ: प्रत्युवाचविभीषणम् ।हरीन्सुग्रीवमुख्यांस्त्वंस्नानेनोपनिमन्त्रय ।।।।
एवमुक्तः काकुत्स्थः विभीषणं प्रत्युवाच—सुग्रीवमुख्यान् हरीन् त्वं स्नानेनोपनिमन्त्रय।
Verse 5
स तुताम्यतिधर्मात्माममहेतोस्सुखोचितः ।सुकुमारोमहाबाहोकुमार: सत्यसंश्रयः ।।।।
स तु मम हेतोः ताम्यति—अतिधर्मात्मा, सुखोचितः सुकुमारः, महाबाहुः कुमारः सत्यसंश्रयः।
Verse 6
तंविनाकैकयीपुत्रंभरतंधर्मचारिणम् ।न मेस्नानंबहुमतंवस्त्राण्याभरणानि च ।।।।
कैकयीपुत्रं धर्मचारिणं भरतं विना मम स्नानं न रोचते; न च वस्त्राणि, नाभरणानि च मे बहुमतानि।
Verse 7
एतत्पश्ययथाक्षिप्रंप्रतिगच्छामतांपुरीम् ।अयोध्यांगच्छतोह्येषपन्थाःपरमदुर्गमः ।।।।
एतत् क्षिप्रं पश्यत; पुरीं प्रतिगच्छतां ह्ययोध्यां गच्छतोऽयं पन्थाः परमदुर्गमः।
Verse 8
एवमुक्तस्तुकाकुत्स्थंप्रत्युवाचविभीषणः ।अह्नात्वांप्रापयिष्यामितांपुरींपार्थिवात्मज ।।।।
एवमुक्तस्तु काकुत्स्थं विभीषणः प्रत्युवाच—पार्थिवात्मज, अह्ना त्वां तां पुरीं प्रापयिष्यामि।
Verse 9
पुष्पकंनामभद्रंतेविमानंसूर्यसन्निभम् ।ममभ्रातुःकुबेरस्यरावणेनबलीयसा ।।।।हृतंनिर्जित्यसङ्ग्रामेकामगंदिव्यमुत्तमम् ।त्वदर्थंपालितंचेदंतिष्ठत्यतुलविक्रम ।।।।
भद्रं ते—पुष्पकं नाम सूर्यसन्निभं विमानम् अस्ति। मम भ्रातुः कुबेरस्य तत् दिव्यमुत्तमं कामगं विमानं रावणेन बलीयसा संग्रामे निर्जित्य हृतम्। तव अर्थं चेदं पालितं तिष्ठति, अतुलविक्रम।
Verse 10
पुष्पकंनामभद्रंतेविमानंसूर्यसन्निभम् ।ममभ्रातुःकुबेरस्यरावणेनबलीयसा ।।6.124.9।।हृतंनिर्जित्यसङ्ग्रामेकामगंदिव्यमुत्तमम् ।त्वदर्थंपालितंचेदंतिष्ठत्यतुलविक्रम ।।6.124.10।।
भद्रं ते। पुष्पकं नाम विमानं सूर्यसन्निभं मम भ्रातुः कुबेरस्य, यद् बलीयसा रावणेन सङ्ग्रामे निर्जित्य हृतम्। तत् कामगं दिव्यमुत्तमं त्वदर्थं पालितमिदं तिष्ठति, अतुलविक्रम राम॥
Verse 11
तदिदंमेघसङ्काशंविमानमिहतिष्ठति ।तेनयास्यसियानेनत्वमयोध्यांगतज्वरः ।।।।
तदिदं मेघसङ्काशं विमानमिह तिष्ठति। अनेन यानेन त्वमयोध्यां यास्यसि गतज्वरः॥
Verse 12
अहंतेयुद्यनुग्राह्योयदिस्मरसिमेगुणान् ।वसतावदिहप्राज्ञ यद्यस्तिमयिसौहृदम् ।।।।
अहं ते यद्यनुग्राह्यो यदि स्मरसि मे गुणान्। प्राज्ञ, यदि मयि सौहृदं, तर्हि वसतावदिह॥
Verse 13
लक्ष्मणेनसहभ्रात्रावैदेह्याभार्ययासह ।अर्चितस्सर्वकामैस्त्वंततोराम गमिष्यसि ।।।।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या भार्यया सह। सर्वकामैः समर्चितस्त्वं ततः राम गमिष्यसि॥
Verse 14
प्रीतियुक्तस्यविहितांससैन्यःससुहृद्गणः ।सक्रतियांराममेतावद्गृहेणत्वंमयोद्यताम् ।।।।
प्रीतियुक्तेन मया ससैन्यस्य ससुहृद्गणस्य च ते सत्कारः सम्यग्विहितः। राम, एतावदेकवारं मया सज्जीकृतं गृहार्हणं त्वं स्वीकुरु॥
Verse 15
प्रणयाद्भहुमानाच्चसौहार्देन च राघव ।प्रसादायामिप्रेष्योऽहं न खल्वाज्ञापयामिते ।।।।
प्रणयाद् बहुमानाच्च सौहार्देन च राघव, प्रसादयामि त्वां; प्रेष्योऽहं, न खलु ते आज्ञापयामि॥
Verse 16
एवमुक्तस्ततोरामःप्रत्युवाचविभीषणम् ।रक्षसांवानराणां च सर्वेषामेवशृण्वताम् ।।।।
एवमुक्ते विभीषणे ततो रामः प्रत्युवाच; रक्षसां वानराणां च सर्वेषामेव शृण्वताम्॥
Verse 17
पूजितोऽस्मित्वयावीर साचिव्येनपरन्तप ।सर्वात्मना च चेष्टाभिःसौहार्देनपरेण च ।।।।
वीर परन्तप, त्वया साचिव्येन सर्वात्मना च चेष्टाभिः परेण सौहार्देन च अहं सम्यक् पूजितोऽस्मि॥
Verse 18
न खल्वेतन्नकुर्यांतेवचनंराक्षसेश्वर ।तंतुमेभ्रातरंद्रष्टुंभरतंत्वरतेमनः ।।।।
राक्षसेश्वर, न खलु ते वचनं मया कर्तुं न शक्यते; किन्तु भ्रातरं भरतं द्रष्टुं मे मनः त्वरते॥
Verse 19
मांनिवर्तयितुंयोऽसौचित्रकूटमुपागतः ।शिरसायाचतोयस्यवचनं न कृतंमया ।।।।कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।गुहं च सुहृदंचैवपौरान्जनपदैस्सह ।।।।
योऽसौ मां निवर्तयितुं चित्रकूटमुपागतः, शिरसा प्रणिपत्य याचमानस्यापि तस्य वचनं मया न कृतम्। तथा कौसल्यां सुमित्रां यशस्विनीं कैकेयीं च, सुहृदं गुहं च, पौरान् जनपदैः सह—एतेषामपि वचनं नानुवर्तितम्॥
Verse 20
मांनिवर्तयितुंयोऽसौचित्रकूटमुपागतः ।शिरसायाचतोयस्यवचनं न कृतंमया ।।6.124.19।।कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।गुहं च सुहृदंचैवपौरान्जनपदैस्सह ।।6.124.20।।
राक्षसेश्वर, मे शीघ्रं विमानमुपस्थापय। कृतकार्यस्य मम इह वासः कथं सम्मतः स्यात्॥
Verse 21
अनुजानीहमांसौम्य पूजितोऽस्मिविभीषण ।मन्युर्नखलुकर्तव्यःसखेत्वांचानुमानये ।।।।
सौम्य विभीषण, मामनुजानीहि; त्वया पूजितोऽस्मि, सखे। मन्युर्न कर्तव्यः; मम निश्चयं त्वं सम्यगनुमन्यस्व, मा च मन्यथाः॥
Verse 22
उपस्थापयमेशीघ्रंविमानंराक्षसेश्वर ।कृतकार्यस्यमेवासःकथंस्यादिहसम्मतः ।।।।
राक्षसेश्वर, मे शीघ्रं विमानमुपस्थापय। कृतकार्यस्य मम इह वासः कथं सम्मतः स्यात्॥
Verse 23
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।।।
एवमुक्तो रामेण राक्षसेन्द्रो विभीषणस्त्वरान्वितः सूर्यसङ्काशं विमानमाजुहाव। ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यमणिवेदिकं कूटागारैः परिक्षिप्तं सर्वतो रजतप्रभम्। पाण्डुराभिः पताकाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृतं, काञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः शोभितम्। किङ्किणीजालैः प्रकीर्णं मुक्तामणिगवाक्षकं, घण्टाजालैः परिक्षिप्तं सर्वतो मधुरस्वनम्। मेरुशिखराकारं विश्वकर्मणा निर्मितं, बृहद्भिर्हर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः भूषितम्। स्फटिकचित्रतलैर्वैदूर्यवरासनैः, महार्हास्तरणोपेतं महाधनैश्च समुपपन्नम्॥
Verse 24
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
एवं रामेणोक्ते राक्षसेन्द्रः विभीषणः त्वरितः सूर्यसङ्काशं विमानम् आजुहाव। ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यमणिवेदिकं कूटागारैः परिक्षिप्तं सर्वतो रजतप्रभं प्रादुरभवत्। पाण्डुरपताकाध्वजैः समलङ्कृतं काञ्चनहर्म्यैः हेमपद्मविभूषितैः शोभितं, किङ्किणीजालैः प्रकीर्णं मुक्तामणिगवाक्षकं, घण्टाजालैः परिक्षिप्तं सर्वतो मधुरस्वनम्। यन्मेरुशिखराकारं विश्वकर्मणा निर्मितं, बृहद्भिः हर्म्यैः मुक्तारजतशोभितैः भूषितम्। स्फटिकचित्रतलैः वैदूर्यवरासनैः महार्हास्तरणोपेतैः महाधनसम्पन्नं सम्यगुपपन्नं च।
Verse 25
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
एवं रामेणोक्ते राक्षसेन्द्रः विभीषणः त्वरितः सूर्यसङ्काशं विमानम् आजुहाव। ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यमणिवेदिकं कूटागारैः परिक्षिप्तं सर्वतो रजतप्रभं प्रादुरभवत्। पाण्डुरपताकाध्वजैः समलङ्कृतं काञ्चनहर्म्यैः हेमपद्मविभूषितैः शोभितं, किङ्किणीजालैः प्रकीर्णं मुक्तामणिगवाक्षकं, घण्टाजालैः परिक्षिप्तं सर्वतो मधुरस्वनम्। यन्मेरुशिखराकारं विश्वकर्मणा निर्मितं, बृहद्भिः हर्म्यैः मुक्तारजतशोभितैः भूषितम्। स्फटिकचित्रतलैः वैदूर्यवरासनैः महार्हास्तरणोपेतैः महाधनसम्पन्नं सम्यगुपपन्नं च।
Verse 26
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
एवं रामेणोक्ते राक्षसेन्द्रः विभीषणः त्वरितः सूर्यसङ्काशं विमानम् आजुहाव। ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यमणिवेदिकं कूटागारैः परिक्षिप्तं सर्वतो रजतप्रभं प्रादुरभवत्। पाण्डुरपताकाध्वजैः समलङ्कृतं काञ्चनहर्म्यैः हेमपद्मविभूषितैः शोभितं, किङ्किणीजालैः प्रकीर्णं मुक्तामणिगवाक्षकं, घण्टाजालैः परिक्षिप्तं सर्वतो मधुरस्वनम्। यन्मेरुशिखराकारं विश्वकर्मणा निर्मितं, बृहद्भिः हर्म्यैः मुक्तारजतशोभितैः भूषितम्। स्फटिकचित्रतलैः वैदूर्यवरासनैः महार्हास्तरणोपेतैः महाधनसम्पन्नं सम्यगुपपन्नं च।
Verse 27
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
एवं रामेणोक्ते राक्षसेन्द्रः विभीषणः त्वरितः सूर्यसङ्काशं विमानम् आजुहाव। ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यमणिवेदिकं कूटागारैः परिक्षिप्तं सर्वतो रजतप्रभं प्रादुरभवत्। पाण्डुरपताकाध्वजैः समलङ्कृतं काञ्चनहर्म्यैः हेमपद्मविभूषितैः शोभितं, किङ्किणीजालैः प्रकीर्णं मुक्तामणिगवाक्षकं, घण्टाजालैः परिक्षिप्तं सर्वतो मधुरस्वनम्। यन्मेरुशिखराकारं विश्वकर्मणा निर्मितं, बृहद्भिः हर्म्यैः मुक्तारजतशोभितैः भूषितम्। स्फटिकचित्रतलैः वैदूर्यवरासनैः महार्हास्तरणोपेतैः महाधनसम्पन्नं सम्यगुपपन्नं च।
Verse 28
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
एवं रामेणोक्ते राक्षसेन्द्रः विभीषणः त्वरितः सूर्यसङ्काशं विमानम् आजुहाव। ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यमणिवेदिकं कूटागारैः परिक्षिप्तं सर्वतो रजतप्रभं प्रादुरभवत्। पाण्डुरपताकाध्वजैः समलङ्कृतं काञ्चनहर्म्यैः हेमपद्मविभूषितैः शोभितं, किङ्किणीजालैः प्रकीर्णं मुक्तामणिगवाक्षकं, घण्टाजालैः परिक्षिप्तं सर्वतो मधुरस्वनम्। यन्मेरुशिखराकारं विश्वकर्मणा निर्मितं, बृहद्भिः हर्म्यैः मुक्तारजतशोभितैः भूषितम्। स्फटिकचित्रतलैः वैदूर्यवरासनैः महार्हास्तरणोपेतैः महाधनसम्पन्नं सम्यगुपपन्नं च।
Verse 29
उपस्थितमनाधृष्यंतद्विमानंमनोजवम् ।निवेदयित्वारामायतस्थौतत्रविभीषणः ।।।।
तदनाधृष्यं मनोजवं विमानम् उपस्थितं कृत्वा, रामाय निवेद्य, तत्रैव विभीषणः स्थितवान्।
Verse 30
तत्पुष्पकंकामगमंविमानमुपस्थितंभूधरसन्निकाशम् ।दृष्टवातदाविस्मयमाजगामरामस्ससौमित्रिरुदारसत्त्व: ।।।।
तदा कामगमं पुष्पकं नाम विमानम् उपस्थितं भूधरसंनिकाशं दृष्ट्वा, उदारसत्त्वो रामः ससौमित्रिः विस्मयमाजगाम।
Frequently Asked Questions
The key action is Rama’s refusal to prolong celebratory comfort despite legitimate hospitality; he prioritizes duty toward Bharata and Ayodhya, framing post-war conduct as disciplined responsibility rather than indulgent triumph.
Victory does not suspend dharma: gratitude is acknowledged, but the ruler’s obligations—repairing social order, honoring those who suffered, and completing the promised return—take precedence over personal ease and ceremonial pleasure.
Ayodhya functions as the civic endpoint of restoration; Citrakūṭa recalls the earlier moral test of returning from exile; culturally, the chapter foregrounds rites of hospitality and royal protocol (snāna, anointment, adornment) as part of orderly transition after conflict.