Sarga 123
इन्द्रवरदानम् / Indra Grants Boons: Restoration of the Vanara Host
युद्धकाण्ड
अथ युद्धोत्तरं देवसंवादरूपेण प्रसङ्गः प्रवर्तते। महेन्द्रः (पाकशासनः सहस्राक्षः) अञ्जलिं कृत्वा स्थितं रामं प्रति उवाच—“वरं वृणीष्व” इति। तदा रामः स्वार्थं विहाय सामूहिकं प्रतिकार्यं याचते—ये वानराः ऋक्षाश्च मम कार्यार्थं युध्यन्तो यमसदनं गताः, ते सर्वे पुनर्जीवनं प्राप्नुयुः, व्रणवर्जिताः स्युḥ, स्वजनैः सह पुनः संमिलन्तु; अपि च वानरनिवासेषु अकालपुष्पफलसमृद्धिः स्यात्, नद्यश्च निर्मलाः पूर्णप्रवाहाः प्रवर्तेरन् इति। इन्द्रः तं वरं महान्तं ध्रुवं च मन्यमानः तथास्त्विति प्रतिजज्ञे। तत्क्षणादेव पतिताः क्षताश्च वानराः ऋक्षाश्च सुप्तोत्थिताः इव समुत्थाय बलसम्पन्नाः विस्मयेन च युक्ताः बभूवुः। सुराः रामलक्ष्मणौ स्तुवन्तः अयोध्यागमनं परामृशन्—वानरान् विसर्जयितुम्, मैथिलीं सान्त्वयितुम्, भरतशत्रुघ्नाभ्यां समागन्तुम्, मातॄः द्रष्टुम्, अभिषेकं च प्राप्नोतुम् इति। ततः देवाः सूर्यप्रभैर्विमानैः सह इन्द्रेण सह प्रस्थिताः। रामोऽपि वानरसेनां विश्रान्तये विधिवत् विससर्ज; पुनरुत्थितया तेजसा च सा सेना नूतनशोभया विरराज।
Shlokas
Verse 1
प्रतिप्रयातेकाकुत्स्थेमहेन्द्रःपाकशासनः ।अब्रवीत्परमप्रीतोराघवंप्राञ्जलिंस्थितम् ।।।।
प्रतिप्रयाते काकुत्स्थे महेन्द्रः पाकशासनः । अब्रवीत् परमप्रीतो राघवं प्राञ्जलिं स्थितम् ॥
Verse 2
अमोघंदर्शनंराम तवास्माकंनरर्षभ ।प्रीतियुक्ताःस्मतेनत्वंब्रूहियन्मनसेप्सितम् ।।।।
अमोघं दर्शनं राम तवास्माकं नरर्षभ । प्रीतियुक्ताः स्म तेन त्वं ब्रूहि यन्मनसेप्सितम् ॥
Verse 3
एवमुक्तोमहेन्द्रेणप्रसन्नेनमहात्मना ।सुप्रसन्नमनाहृष्टोवचनंप्राहराघवः ।।।।
एवमुक्तो महेन्द्रेण प्रसन्नेन महात्मना । सुप्रसन्नमनाः हृष्टो वचनं प्राह राघवः ॥
Verse 4
यदिप्रीतिस्समुत्पन्नामयितेविबुधेश्वर ।वक्ष्यामिकुरुमेसत्यंवचनंवदतांवर ।।।।
यदि प्रीतिः समुत्पन्ना मयि ते विबुधेश्वर । वक्ष्यामि कुरु मे सत्यं वचनं वदतां वर ॥
Verse 5
ममहेतोःपराक्रान्तायेगतायमसादनम् ।तेसर्वेजीवितंप्राप्यसमुततिष्ठन्तुवानराः ।।।।
ये वानराः मम हेतोः पराक्रान्ता यमसादनं गताः, ते सर्वे पुनर्जीवनं प्राप्य समुत्तिष्ठन्तु।
Verse 6
मत्कृतेविप्रयुक्तायेपुत्रैर्दारैश्चवानराः ।तान्प्रीतमनसःसर्वान्द्रष्टुमिच्छामिमानद ।।।।
मत्कृते ये वानराः पुत्रैर्दारैश्च विप्रयुक्ताः, तान् सर्वान् प्रीतमनसः द्रष्टुमिच्छामि, मानद।
Verse 7
विक्रान्ताश्चापिशूराश्च न मृत्युंगणयन्ति च ।कृतयत्नाविपन्नाश्चजीवयैनान् पुरन्दर ।।।।
विक्रान्ताः शूराश्च ते न मृत्युं गणयन्ति; कृतयत्नाः विपन्नाश्च—हे पुरन्दर, एतान् जीवय।
Verse 8
मत्प्रियेष्वभिरक्ताश्च न मृत्युंगणयन्तिये ।त्वत्प्रसादात्समेयुस्तेवरमेतमहंवृणे ।।।।
मत्प्रियेष्वभिरक्ताः ये न मृत्युं गणयन्ति, ते त्वत्प्रसादात् समेयुः—एतद् वरम् अहं वृणे।
Verse 9
नीरुजोनिर्व्रणांश्चैवसम्पन्नबलपौरुषान् ।गोलाङ्गूलांस्तथैवर्क्षांन्द्रष्टुमिच्छामिमानद ।।।।
हे मानद, नीरुजान् निर्व्रणांश्च, सम्पन्नबलपौरुषान्, गोलाङ्गूलान् वानरान् तथा ऋक्षांश्च द्रष्टुम् इच्छामि।
Verse 10
अकालेचापिपुष्पाणिमूलानि च फलानि च ।नद्यश्चविमलास्तत्रतिष्ठेयुर्यत्रवानराः ।।।।
अकालेऽपि पुष्पाणि मूलानि फलानि च । नद्यश्च विमलास्तत्र प्रवहन्तु यत्र वानराः ॥
Verse 11
श्रुत्वातुवचनंतस्यराघवस्यमहात्मनः ।महेन्द्रःप्रत्युवाचेदंवचनंप्रीतिसंयुतम् ।।।।
श्रुत्वा तु वचनं तस्य राघवस्य महात्मनः । महेन्द्रः प्रत्युवाचेदं वचनं प्रीतिसंयुतम् ॥
Verse 12
महानयंवरस्तातयस्त्वयोक्तोरघूत्तम ।वदिर्मयानोक्तपूर्वं च तस्मादेतद्भविष्यति ।।।।
महानयं वरस्तात यस्त्वयोक्तो रघूत्तम । मया नोक्तपूर्वं तस्मादेतद्भविष्यति ॥
Verse 13
समुत्तिष्ठन्तुतेसर्वेहतायेयुधिराक्षसैः ।ऋक्षाश्चसहगोपुच्छैर्निकृत्ताननबाहवः ।।।।
समुत्तिष्ठन्तु ते सर्वे ये युधि राक्षसैर्हताः। ऋक्षाश्च सह गोपुच्छैर्निकृत्ताननबाहवः॥
Verse 14
नीरुजोनिर्व्रणाश्चैवसम्पन्नबलपौरुषाः ।समुत्थास्यन्तिहरयस्सुप्तानिद्राक्ष्येयथा ।।।।
नीरुजो निर्व्रणाश्चैव सम्पन्नबलपौरुषाः। समुत्थास्यन्ति हरयः सुप्तानिद्राक्षये यथा॥
Verse 15
सुहृद्भिर्बान्धवैश्चैवज्ञातिभिःस्वजनेन च ।सर्वएवसमेष्यन्तिसम्युक्ताःपरयामुदा ।।।।
सुहृद्भिर्बान्धवैश्चैव ज्ञातिभिः स्वजनेन च। सर्व एव समेष्यन्ति सम्युक्ताः परया मुदा॥
Verse 16
अकालेपुष्पशबलाःफलवन्तश्चपादपाः ।भविष्यन्तिमहेष्वास नद्यश्चसलिलायुताः ।।।।
अकाले पुष्पशबलाः फलवन्तश्च पादपाः। भविष्यन्ति महेष्वास नद्यश्च सलिलायुताः॥
Verse 17
सव्रणैःप्रथमंगात्रैरिदानींनिर्व्रणैस्समैः ।ततस्समुत्थितास्सर्वेसुप्त्वेवहरियूथपाः ।।।।बभूवुर्वानरास्सर्वेकिंन्वेतदितिविस्मिताः ।
सव्रणैः प्रथमं गात्रैरिदानीं निर्व्रणैस्समैः। ततस्समुत्थितास्सर्वे सुप्त्वेव हरियूथपाः॥ बभूवुर्वानरास्सर्वे किंन्वेतदिति विस्मिताः॥
Verse 18
काकुत्स्थंपरिपूर्णार्थंदृष्टवासर्वेसुरोत्तमाः ।।।।अब्रुवन्परमप्रीतास्स्तुत्वारामंसलक्ष्मणम् ।
काकुत्स्थस्य परिपूर्णार्थं दृष्ट्वा सर्वे सुरोत्तमाः । परमप्रीतियुताः सन्तः स्तुत्वा रामं सलक्ष्मणम् अब्रुवन् ॥
Verse 19
गच्छायोध्यामितोराजन्विसर्जय च वानरान् ।।।।मैथिलींसान्त्वयस्वैनामनुरक्तांयशस्विनीम् ।
गच्छायोध्यामितो राजन् विसर्जय च वानरान् । मैथिलीं सान्त्वयस्वैनामनुरक्तां यशस्विनीम् ॥
Verse 20
भ्रारातरंभरतंपश्यत्वच्छोकाद्व्रतचारिणम् ।।।।शत्रुघ्नं च महात्मानंमात्रूःसर्वाःपरन्तप ।अभिषेचयचात्मानंपौरान्गत्वाप्रहर्षय ।।।।
त्वच्छोकाद् व्रतचारिणं भ्रातरं भरतं पश्य; महात्मानं शत्रुघ्नं च सर्वा मातॄश्च, परन्तप। आत्मानं चाभिषेचय; पौरान् गत्वा प्रहर्षय।
Verse 21
भ्रारातरंभरतंपश्यत्वच्छोकाद्व्रतचारिणम् ।।6.123.20।।शत्रुघ्नं च महात्मानंमात्रूःसर्वाःपरन्तप ।अभिषेचयचात्मानंपौरान्गत्वाप्रहर्षय ।।6.123.21।।
त्वच्छोकाद् व्रतचारिणं भ्रातरं भरतं पश्य; महात्मानं शत्रुघ्नं च सर्वा मातॄश्च, परन्तप। आत्मानं चाभिषेचय; पौरान् गत्वा प्रहर्षय।
Verse 22
एवमुक्त्वासहस्राक्षोरामंसौमित्रिणासह ।विमानैःसूर्यसङ्काशैर्ययौहृष्टःसुरैःसह ।।।।
एवमुक्त्वा सहस्राक्षः सौमित्रिणा सह रामं प्रति, हृष्टः सुरैः सह सूर्यसङ्काशैर्विमानैः ययौ।
Verse 23
अभिवाद्य च काकुत्स्थ: सर्वांस्तांस्त्रिदशोत्तमान् ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्रावासमाज्ञापयत्तदा ।।।।
ततः काकुत्स्थो रामः सर्वान् तान् त्रिदशोत्तमान् सम्यगभिवाद्य, भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह तदा सेनायाः स्वस्ववासं प्रत्यागमनम् आज्ञापयामास।
Verse 24
ततस्तुसालक्ष्मणरामपालितामहाचमूर्हृष्टजनायशस्विनी ।श्रियाज्वलन्तीविरराजसर्वतोनिशाप्रणीतेवहिशीतरश्मिना ।।।।
ततः सा महाचमूः रामलक्ष्मणाभ्यां पालिता, हृष्टजनैः समाकीर्णा यशस्विनी च, श्रिया ज्वलन्ती सर्वतो विरराज—यथा निशा शीतरश्मिना चन्द्रेण प्रकाशिता।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s choice of boon: rather than personal reward, he seeks restitution for allies—revival of the fallen vānaras/ṛkṣas, healing of wounds, and reunion with families—framing victory as an obligation to repair loss.
The dialogue teaches that legitimate leadership is measured by gratitude and care for dependents; divine power is invoked not for domination but for restoration—life, health, community reunification, and ecological well-being as signs of dharmic completion.
Ayodhyā is foregrounded as the destination of civic restoration (reunion with Bharata, Śatrughna, and the mothers; consecration), while the vānaras’ habitation is culturally marked by prosperity motifs—unseasonal blossoms/fruits and pure, full rivers—signifying renewed order.