Sarga 122
दशरथदर्शनम् — Dasharatha’s Epiphany and Benedictions (Sarga 122)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे युद्धसमाप्त्यनन्तरं देवदर्शन-उपदेशक्रमः प्रवर्तते। महेश्वरः राघवस्य मङ्गलवचनं श्रुत्वा मङ्गलमेव आज्ञापयति—रामः अयोध्यां प्रतिगच्छेत्, भरतं तथा कौशल्या-कैकेयी-सुमित्राः शोकाकुलाः सान्त्वयेत्, इक्ष्वाकुवंशस्य राज्यव्यवस्थां स्थिरीकुर्यात्, राजधर्मान् अनुतिष्ठेत्, अश्वमेधादीन् यज्ञान् कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो दानानि च दद्यात्; एवं रणधर्मात् नगरधर्मे संक्रमणं सम्पूर्णं भवति। ततः महेश्वरः विमानस्थं दशरथं प्रकाशयति। रामलक्ष्मणौ प्रणम्य तं पितरं ददृशतुः। तेजोमयं दशरथं विमानमध्ये स्थितं रामं परिष्वज्य अङ्के निवेश्य पितृस्नेहेन वदति—रामवियोगे स्वर्गसुखमपि न रमणीयम्; अद्य वनवासपरिसमाप्तिं शत्रुनाशं च दृष्ट्वा अहं कृतार्थः। कैकेय्याः वनवासयाचनया यत् शूलं जातं तदपि स्मरन् भरते कैकेय्यां च अनुग्रहं कर्तुं प्रेरयति; रामोऽपि तयोः प्रति घोरशापो न स्पृशतु इति प्रार्थयते। दशरथः लक्ष्मणं सेवाभक्त्या प्रशस्य आशीर्भिः पूजयति, सीतां च धैर्य-गृहधर्मयोः सौम्योपदेशेन अनुगृह्णाति, रामं तस्याः परमाश्रयत्वेन निरूपयन्। अन्ते स दशरथः विमानमारुह्य इन्द्रलोकं प्रतियाति; पितृपुत्रविच्छेदस्य विधिवत् समाप्तिं कृत्वा कथां अयोध्यापुनरुत्थानमार्गे नयति।
Shlokas
Verse 1
एतच्छ्रुत्वाशुभंवाक्यंराघवेणानुभाषितम् ।ततश्शुभतरंवाक्यंव्याजहारमहेश्वरः ।।।।
राघवेणानुभाषितमेतदशुभं वाक्यं श्रुत्वा, ततः महेश्वरः शुभतरं वाक्यं व्याजहार।
Verse 2
पुष्कराक्ष महाबाहो महावक्ष परन्तप ।दिष्ट्याकृतमिदंकर्मत्वयाधर्मभृतांवर ।।।।
पुष्कराक्ष महाबाहो महावक्ष परन्तप, दिष्ट्या त्वया इदं कर्म कृतं, धर्मभृतां वर।
Verse 3
दिष्ट्यासर्वस्यलोकस्यप्रवृद्धंदारुणंतमः ।अपावृत्तंत्वयासङ्ख्येरामरावणजंभयम् ।।।।
दिष्ट्या सङ्ख्ये त्वया सर्वलोकान् आवृत्य प्रवृद्धं दारुणं तमः—रामरावणजं भयम्—अपावृत्तम्।
Verse 4
आश्वास्यभरतंदीनंकौसल्यां च यशस्विनीम् ।कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्टवालक्ष्मणमातरम् ।।।।प्राप्यराज्यमयोध्यायांनन्दयित्वासुहृज्जनम् ।इक्ष्वाकूणांकुलेवंशंस्थापयित्वामहाबल ।।।।इष्टवातुरगमेधेनप्राप्यचानुत्तमंयशः ।ब्राह्मणेभ्योधनंदत्त्वात्रिदिवंगन्तुमर्हसि ।।।।
दीनं भरतं समाश्वास्य, यशस्विनीं कौसल्यां च, कैकेयीं च सुमित्रां च—लक्ष्मणमातरं—सर्वाः ताः दृष्ट्वा।
Verse 5
आश्वास्यभरतंदीनंकौसल्यां च यशस्विनीम् ।कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्टवालक्ष्मणमातरम् ।।6.122.4।।प्राप्यराज्यमयोध्यायांनन्दयित्वासुहृज्जनम् ।इक्ष्वाकूणांकुलेवंशंस्थापयित्वामहाबल ।।6.122.5।।इष्टवातुरगमेधेनप्राप्यचानुत्तमंयशः ।ब्राह्मणेभ्योधनंदत्त्वात्रिदिवंगन्तुमर्हसि ।।6.122.6।।
अयोध्यायां राज्यं प्राप्य, सुहृज्जनं नन्दयित्वा, महाबल, इक्ष्वाकूणां कुले राजवंशपरम्परां दृढं स्थापयित्वा।
Verse 6
आश्वास्यभरतंदीनंकौसल्यां च यशस्विनीम् ।कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्टवालक्ष्मणमातरम् ।।6.122.4।।प्राप्यराज्यमयोध्यायांनन्दयित्वासुहृज्जनम् ।इक्ष्वाकूणांकुलेवंशंस्थापयित्वामहाबल ।।6.122.5।।इष्टवातुरगमेधेनप्राप्यचानुत्तमंयशः ।ब्राह्मणेभ्योधनंदत्त्वात्रिदिवंगन्तुमर्हसि ।।6.122.6।।
रगमेधेन तु इष्ट्वा, अनुत्तमं यशः प्राप्य, ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा, त्रिदिवं गन्तुमर्हसि।
Verse 7
एषराजादशरथोविमानस्थःपितातव ।काकुत्स्थमानुषेलोकेगुरुस्तवमहायशाः ।।।।
एष राजा दशरथः, विमानस्थः, पिता तव; काकुत्स्थ, मानुषे लोके स तव गुरुर्महायशाः।
Verse 8
इन्द्रलोकंगतःश्रीमांस्त्वयापुत्रेणतारितः ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्रात्वमेममभिवादय ।।।।
इन्द्रलोकं गतः श्रीमान्, त्वया पुत्रेण तारितः; लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा, त्वमेनमभिवादय।
Verse 9
महदेववच्श्रुत्वाराघवःसहलक्ष्मणः ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राददर्शपितरंप्रभुः ।।।।
महादेवस्य वचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः । भ्रात्रा लक्ष्मणेन सार्धं प्रभुः पितरं ददर्श ॥
Verse 10
दीप्यमानंस्वयालक्ष्मविरजोऽम्भरधारिणम् ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राददर्शपितरंप्रभुः ।।।।
स्वयालक्ष्म्या दीप्यमानं विरजःश्वेताम्बरधारिणं पितरं प्रभुः, लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा ददर्श।
Verse 11
हर्षेणमहताविष्टोविमनस्थोमहीपतिः ।प्राणैःप्रियतरंदृष्टवापुत्रंदशरथस्तदा ।।।।आरोप्याङ्केमहबाहुर्वरासनगतःप्रभुः ।बाहुभ्यांसम्परिष्वज्यततोवाक्यंसमाददे ।।।।
तदा वरासनगतः प्रभुः महीपतिः दशरथः, प्राणैः प्रियतरं पुत्रं दृष्ट्वा महता हर्षेणाविष्टः। महाबाहुं राममङ्के आरोप्य बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य, ततः वाक्यं समाददे।
Verse 12
हर्षेणमहताविष्टोविमनस्थोमहीपतिः ।प्राणैःप्रियतरंदृष्टवापुत्रंदशरथस्तदा ।।6.122.11।।आरोप्याङ्केमहबाहुर्वरासनगतःप्रभुः ।बाहुभ्यांसम्परिष्वज्यततोवाक्यंसमाददे ।।6.122.12।।
तदा दशरथो महीपतिः महता हर्षेणाविष्टो विमनस्कोऽपि, प्राणैः प्रियतरं पुत्रं रामं दृष्ट्वा; प्रभुः महाबाहुं रामम् अङ्के आरोप्य वरासनगतो भूत्वा, बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य ततः वाक्यं समाददे।
Verse 13
न मेस्वर्गोबहुमतस्सम्मानश्चसुरर्षभैः ।त्वयारामविहीनस्यसत्यंप्रतिशृणोमिते ।।।।
न मे स्वर्गो बहुमतः, न च सुरर्षभैः सम्मानः; त्वया राम विहीनस्य—सत्यं ते प्रतिशृणोमि।
Verse 14
अद्यत्वांनिहतामित्रंदृष्टवासम्पूर्णमानसम् ।निस्तीर्णवनवासं च प्रीतिरासीत्परामम ।।।।
अद्य त्वां निहतामित्रं दृष्ट्वा, सम्पूर्णमानसं, निस्तीर्णवनवासं च—मम परमा प्रीतिरासीद्।
Verse 15
कैकेय्यायानिचोक्तानिवाक्यानिवदतांवर ।तवप्रव्राजनार्थानिस्थितानिहृदयेमम ।।।।
वदतां वर! कैकेय्या यानि वाक्यानि तव प्रव्राजनार्थानि उक्तानि, तानि मम हृदये स्थितानि।
Verse 16
त्वांतुदृष्टवाकुशलिनंपरिष्वज्यसलक्ष्मणम् ।अद्यदुःखाद्विमुक्तोऽस्मिनीहारादिवभास्करः ।।।।
त्वां तु कुशलिनं दृष्ट्वा, सलक्ष्मणं परिष्वज्य—अद्य दुःखाद् विमुक्तोऽस्मि, नीहारादिव भास्करः।
Verse 17
तारितोऽहंत्वयापुत्र सुपुत्रेणमहात्मना ।अष्टावक्रेणधर्मात्माकहोलोब्राह्मणोयथा ।।।।
पुत्र, त्वया सुपुत्रेण महात्मना अहं तारितोऽस्मि; यथा धर्मात्मा ब्राह्मणः कहोलोऽष्टावक्रेण तारितः।
Verse 18
इदानीं च विजानामियथासौम्य सुरेश्वरैः ।वधार्थंरावणस्येहविहितंपुरुषोत्तम ।।।।
इदानीं खलु विजानामि, सौम्य, यथा सुरेश्वरैः रावणवधार्थं त्वम् इह विहितः, पुरुषोत्तम।
Verse 19
सिद्धार्थाखलुकौसल्यायात्वांराम गृहंगतम् ।वनान्निवृत्तंसंहृष्टाद्रक्ष्यतेशत्रुसूदनम् ।।।।
सिद्धार्था खलु कौसल्या, राम, त्वां वनान्निवृत्तं गृहं गतं शत्रुसूदनं संहृष्टा द्रक्ष्यते।
Verse 20
सिद्धार्थाःखलुतेराम नरायेत्वांपुरींगतम् ।राज्येचावाभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्तेवसुधाधिपम् ।।।।
राम, यदा ते नराः त्वां पुरीं गतं राज्ये चाभिषिक्तं वसुधाधिपं द्रक्ष्यन्ते, तदा ते सिद्धार्था भविष्यन्ति।
Verse 21
अनुरक्तेनबलिनाशुचिनाधर्मचारिणा ।इच्छेयंत्वामहंद्रष्टुंभरतेनसमागतम् ।।।।
अनुरक्तेन बलिना शुचिना धर्मचारिणा भरतेन सह समागतम् त्वां द्रष्टुमहं कामये।
Verse 22
चतुर्दशसमास्सौम्यवनेनिर्यातितास्त्वया ।वसतासीतयासार्धंलक्ष्मणेन च धीमता ।।।।
सौम्य, त्वया वने चतुर्दश समाः नीताः—सीतया सह लक्ष्मणेन च धीमता सह वसता।
Verse 23
निवृत्तवनवासोऽसिप्रतिज्ञापूरितात्वया ।रावणं च रणेहत्वादेवताःपरितोषिताः ।।।।
निवृत्तवनवासोऽसि; त्वया प्रतिज्ञा पूरिता। रणे रावणं हत्वा देवताः अपि परितोषिताः।
Verse 24
कृतंकर्मयशश्श्लाघ्यंप्राप्तंतेशत्रुसूदन ।भ्रातृभिःसहराज्यस्थोदीर्घमायुरवाप्नुहि ।।6.122.24।।
शत्रुसूदन, यशःश्लाघ्यं कर्म कृतं ते। भ्रातृभिः सह राज्यस्थो दीर्घमायुरवाप्नुहि।
Verse 25
इतिब्रुवाणंराजानंरामःप्राञ्जलिरब्रवीत् ।कुरुप्रसादंधर्मज्ञकैकेय्याभरतस्य च ।।।।
इति ब्रुवाणं राजानं रामः प्राञ्जलिरब्रवीत्—धर्मज्ञ, कैकेय्याः भरतस्य च प्रसादं कुरु।
Verse 26
सपुत्रांत्वांत्यजामीतियदुक्ताकेकयीत्वया ।स शापःकेकयींघोरस्सपुत्रां न स्पृशेत्प्रभो ।।।।
प्रभो, त्वया कैकयीं प्रति पूर्वं यदुक्तं—“सपुत्रां त्वां त्यजामि” इति—तस्मात् स घोरः शापः कैकयीं सपुत्रां न स्पृशेत्।
Verse 27
तथेति स महाराजोराममुक्त्वाकृताञ्जलिम् ।लक्ष्मणं च परिष्वज्यपुनर्वाक्यमुवाच ह ।।।।
“तथास्तु” इति स महाराजः कृताञ्जलिं रामं प्रति उक्त्वा, लक्ष्मणं च परिष्वज्य, पुनः वाक्यमुवाच ह।
Verse 28
रामंशुश्रूषताभक्त्यावैदेह्यासहसीतया ।कृतमममहाप्रीतिःप्राप्तंधर्मफलं च ते ।।।।
वैदेह्या सह सीतया रामं भक्त्या शुश्रूषमाणः त्वं मम महाप्रीतिं कृतवान्; तव च धर्मफलम् उपार्जितम्।
Verse 29
धर्मंप्राप्स्यसिधर्मज्ञ यशश्चविपुलंभुवि ।रामेप्रसन्नेस्वर्गं च महिमानंतथोत्तमाम् ।।।।
धर्मज्ञ, त्वं धर्मं प्राप्स्यसि, भुवि च विपुलं यशः; रामे प्रसन्ने स्वर्गं च, तथा उत्तमं महिमानं प्राप्स्यसि।
Verse 30
रामंशुश्रूषभद्रंतेसुमित्रानन्दवर्धन ।रामस्सर्वस्यलोकस्यसुभेष्वभिरतःसदा ।।।।
रामं शुश्रूष भद्रं ते सुमित्रानन्दवर्धन । रामः सर्वस्य लोकस्य शुभेष्वभिरतः सदा ॥
Verse 31
एतेसेन्द्रास्त्रयोलोकास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।अभिगम्यमहात्मानमर्चन्तिपुरुषोत्तमम् ।।।।
एते सेन्द्रास्त्रयो लोकाः सिद्धाश्च परमर्षयः । अभिगम्य महात्मानमर्चन्ति पुरुषोत्तमम् ॥
Verse 32
एतत्तदुक्तमव्यक्तमक्षरंब्रह्मनिर्मितम् ।देवानांहृदयंसौम्य गुह्यंरामःपरन्तप ।।।।
एतत्तदुक्तमव्यक्तमक्षरं ब्रह्मनिर्मितम् । देवानां हृदयं सौम्य गुह्यं रामः परन्तप ॥
Verse 33
अवाप्तंधर्मचरणंयशश्चविपुलंत्वया ।एनंशुश्रूषताभक्त्यावैदेह्यासहसीतया ।।।।
अवाप्तं धर्मचरणं यशश्च विपुलं त्वया । एनं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया ॥
Verse 34
इत्युक्त्वालक्ष्मणंराजास्नुषांबद्धाञ्जलिंस्थिताम् ।पुत्रीत्याभाष्यमधुरंशनैरेनामुवाच ह ।।।।
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं राजा स्नुषां बद्धाञ्जलिं स्थिताम् । पुत्रीति आभाष्य मधुरं शनैरेनामुवाच ह ॥
Verse 35
कर्तव्यो न तुवैदेहीमन्युस्त्यागमिमंप्रति ।रामेणेत्वद्विशुध्यर्थंकृतमेतद्धितैषिणा ।।।।
वैदेहि, अस्मिन् त्यागकर्मणि मन्युं मा कृथाः। हितैषिणा रामेण तव विशुद्ध्यर्थमेवैतत् कृतम्॥
Verse 36
सुदुष्करमिदंपुत्रितवचारित्रलक्षणम् ।कृतंयत्तेऽन्यनारीणांयशोह्यभिभविष्यति ।।।।
पुत्रि, तव चारित्रलक्षणमिदं सुदुष्करम्। यत् त्वया कृतं, तेनान्यनारीणां यशोऽपि अभिभविष्यति॥
Verse 37
न त्वंकामंसमाधेयाभर्तृशुश्रूषणंप्रति ।अवश्यंतुमयावाच्यमेषतेदैवतंपरम् ।।।।
भर्तृशुश्रूषणं प्रति त्वं न कामं समाधेया। तथापि मया अवश्यं वाच्यम्—एष ते परं दैवतं रामः॥
Verse 38
इतिप्रतिसमादिश्यपुत्रौसीतां च राघवः ।इन्द्रलोकंविमानेनययौदशरथोज्वलन् ।।।।
इति पुत्रौ सीतां च प्रतिसमादिश्य राघवः। दशरथो ज्वलन् विमानेन इन्द्रलोकं ययौ॥
Verse 39
विमानमास्थायमहानुभावःश्रिया च सम्हृष्टतन्नुर्नृपोत्तमः ।आमन्त्यपुत्रौसहसीतया च जगामदेवप्रवरस्यलोकम् ।।।।
विमानमास्थाय महानुभावः श्रिया संहृष्टतनुर्नृपोत्तमः। आमन्त्र्य पुत्रौ सह सीतया च जगाम देवप्रवरस्य लोकम्॥
Frequently Asked Questions
The sarga reframes post-war governance as a dhārmic obligation: Rāma must convert battlefield victory into social healing—consoling Bharata and the queens, restoring the Ikṣvāku polity, and practicing ritual and charity—while also responding to the moral residue of Kaikeyī’s exile-demand through grace rather than retaliation.
The dialogue teaches that dharma is continuous across domains: divine validation and paternal blessing do not end duty; instead, they redirect it from destruction of adharma (Rāvaṇa) to constructive order (rājadharma), where forgiveness, restraint, and public responsibility become the mature form of heroism.
Key landmarks include Ayodhyā as the locus of political restoration and Indra-loka as the celestial destination of Daśaratha; culturally, the vimāna motif marks divine transit, while aśvamedha/turagamedha and brāhmaṇa-dāna index the ritual economy of ideal kingship.