Sarga 121
अग्निपरीक्षासाक्ष्यं (Agni’s Testimony and Sītā’s Revalidation)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे युद्धकथायाः न्याय-दैविकं समापनं साक्ष्येन दर्श्यते। ब्रह्मणो वचनानन्तरं विभावसुः (हव्यवाहनः पावकश्च) लोकसाक्षी भूत्वा वह्नेरुत्थाय वैदेहीं करगृहीत्वा रामाय पुनरदात्—सा तेजस्विनी, निर्विकारा, शुद्धरूपा च बभूव। अग्निर्धर्मतः प्रतिज्ञायां साक्ष्यं दत्त्वा सीतायाः पावित्र्यं निश्चिनोति—वाचा मनसा बुद्ध्या दृष्ट्या च रामेऽनन्यभक्तिं, राक्षसीपरिवृतायां लङ्कायां वासेऽपि प्रलोभन-भय-तर्जनादिभिः कदापि न विचलितेति। ततः रामो लोकप्रत्ययस्य नीतिं व्याहरति—त्रिषु लोकेषु सीतायाः शुद्धत्वं विदितमेव, किन्तु रावणान्तःपुरे दीर्घवासात् जनसन्देहः सम्भवेत्; अतः त्रैलोक्यप्रत्ययार्थं वह्निप्रवेशोऽनुज्ञातः, न तु मम संशयात्। स सीतामवध्यामिव पावकज्वालाम् अधर्मिणामपि मनसाऽगम्याम् उपमायां स्थापयति, स्वकीर्तिं स्वात्मानं वा त्यक्तुं यथा न शक्यते तथा तां त्यक्तुं न शक्यते इति चोक्त्वा। अन्ते स मन्त्रं स्वीकृत्य स्तुतो भूत्वा भार्यया सह यथाधिकारं सुखं लेभे।
Shlokas
Verse 1
एतच्छ्रुत्वाशुभंवाक्यंपितामहसमीरितम् ।अङ्केनादायवैदेहिमुत्पपातविभावसुः ।।।।
एतत् पितामहस्य शुभं वचनं श्रुत्वा विभावसुः । अङ्केनादाय वैदेहीं सहसा उत्पपात ॥
Verse 2
नविधूयाथचितांतांतुवैदेहींहव्यवाहनः ।उत्तस्थौमूर्तिमानाशुगृहीत्वाजनकात्मजाम् ।।।।
चितां तां न विधूय हव्यवाहनः मूर्तिमान् आशु उत्तस्थौ । गृहीत्वा जनकात्मजां वैदेहीं कराभ्याम् ॥
Verse 3
तरुणादित्यसङ्काशंतप्तकाञ्चनभूषणाम् ।रक्ताम्बरधरांबालांसीलकुञ्चितमूर्थजाम् ।।।।अक्लिष्टमाल्याभरणांतथारूपामनिन्दिताम् ।ददौरामायवैदेहीमङ्केकृत्वाविभावसुः ।।।।
तरुणादित्यसङ्काशां तप्तकाञ्चनभूषणाम्। रक्ताम्बरधरां बालां नीलकुञ्चितमूर्धजाम्॥ अक्लिष्टमाल्याभरणां तथारूपामनिन्दिताम्। अङ्के कृत्वा विभावसुः वैदेहीं रामाय ददौ॥
Verse 4
तरुणादित्यसङ्काशंतप्तकाञ्चनभूषणाम् ।रक्ताम्बरधरांबालांसीलकुञ्चितमूर्थजाम् ।।6.121.3।।अक्लिष्टमाल्याभरणांतथारूपामनिन्दिताम् ।ददौरामायवैदेहीमङ्केकृत्वाविभावसुः ।।6.121.4।।
अन्तःपुरे रुद्धा गुप्ता च, त्वच्छित्त्ता त्वत्परायणा, घोरबुद्धिभिः घोराभिः राक्षसीभिः रक्षिता।
Verse 5
अब्रवीत्तुतदारामंसाक्षीलोकस्यपावकः ।एषातेराम वैदेहीपापमस्यां न विद्यते ।।।।
तदा लोकस्य साक्षी पावकः रामम् अब्रवीत्—एषा ते राम वैदेही; अस्यां पापं न विद्यते।
Verse 6
नैववाचा न मनसानैवबुद्ध्या न चक्षुषा ।सुवृत्तावृत्तशौण्डीरन त्वामत्यचरच्छुभा ।।।।
नैव वाचा न मनसा नैव बुद्ध्या न चक्षुषा; सुवृत्ता शुभा सीता त्वाम्, हे वृत्तशौण्डीर, नात्यचरৎ।
Verse 7
रावणेनापनीतैषावीर्योसतिक्तेनरक्षसा ।त्वयाविरहितादीनाविवशानिर्जनाद्वनात् ।।।।
रावणेन स्ववीर्येण मदोन्मत्तेन रक्षसा त्वया विरहिता दीना विवशा निर्जनाद् वनाद् एषा अपहृता।
Verse 8
रुद्धाचान्तःपुरेगुप्तात्वच्छित्तात्वत्परायणा ।रक्षिताराक्षसीभिश्चघोराभिर्घोरबुद्धिभिः ।।।।
अन्तःपुरे रुद्धा गुप्ता च, त्वच्छित्त्ता त्वत्परायणा, घोरबुद्धिभिः घोराभिः राक्षसीभिः रक्षिता।
Verse 9
प्रलोभ्यमानाविविधंभर्त्स्यमाना च मैथिली ।नाचिन्तयततद्रक्षस्त्वद्गतेनान्तरात्मना ।।।।
विविधं प्रलोभ्यमाना भर्त्स्यमाना च मैथिली, त्वद्गतेनान्तरात्मना तद्रक्षः किञ्चिदपि नाचिन्तयत्।
Verse 10
विशुद्धभावांनिष्पापांप्रतिगृह्णीष्वमैथिलीम् ।न किञ्चिरभिधातव्याअहमाज्ञापयामिते ।।।।
विशुद्धभावां निष्पापां मैथिलीं प्रतिगृह्णीष्व । न किञ्चिद् अभिधातव्यं; अहं ते आज्ञापयामि ॥
Verse 11
ततःप्रीतिमानारामःश्रुत्यैवंवदतांवरः ।दध्यौमुहूर्तंधर्मात्माबाष्पव्याकुललोचनः ।।।।
ततः धर्मात्मा रामः वदतां वरः तद्वाक्यं श्रुत्वा प्रीतिमान् अभवत् । बाष्पव्याकुललोचनः मुहूर्तं दध्यौ ॥
Verse 12
एवमुक्तोमहातेजाधृतिमान्दृढविक्रमः ।उवाचत्रिदशश्रेष्ठंरामोधर्मभृतांवरः ।।।।
एवम् उक्तः महातेजाः धृतिमान् दृढविक्रमः । धर्मभृतां वरः रामः त्रिदशश्रेष्ठं उवाच ॥
Verse 13
अवश्यंत्रिषुलोकेषु न सीतापापमर्हति ।दीर्घकालोषिताहीयंरावणान्तःपुरेशुभा ।।।।
अवश्यं त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं यत् शुभा सीता पापं न कदाचनार्हति। तथापि सा दीर्घकालं रावणस्य अन्तःपुरे निवसिता हि॥
Verse 14
बालिशोखलुकामात्मारामोदशरथात्मजः ।इतिवक्ष्यन्तिमांसन्तोजानकीमविशोध्यहि ।।।।
जानकीं न विशोध्य यदि मां गृह्णीयाम्, सन्तो मां प्रति वक्ष्यन्ति—‘दशरथात्मजः रामः खलु बालिशः कामात्मा’ इति॥
Verse 15
अनन्यहृदयांभक्तांमच्चित्तपरिवर्तिनीम् ।अहमप्यवगच्छामिमैथिलींजनकात्मजाम् ।।।।
अनन्यहृदया भक्तां मच्चित्तपरिवर्तिनीम्। अहम् अप्यवगच्छामि मैथिलीं जनकात्मजाम्॥
Verse 16
इमामपिविशालाक्षींरक्षितांस्वेनतेजसा ।रावणोनातिवर्तेतवेलामिवमहोदधिः ।।।।
इमामपि विशालाक्षीं स्वतेजसा रक्षिताम्। रावणो नातिवर्तेत वेलामिव महोदधिः॥
Verse 17
प्रत्ययार्थंतुलोकानांत्रयाणांसत्यसंश्रयः ।उपेक्षेचापिवैदेहींप्रविशन्तींहुताशनम् ।।।।
लोकानां त्रयाणां प्रत्ययार्थं सत्यसंश्रयः। उपेक्षे चापि वैदेहीं प्रविशन्तीं हुताशनम्॥
Verse 18
न हिशक्तःसुदुष्टात्मामनसापिहिमैथिलीम् ।प्रधर्षयितुमप्राप्यांदीप्तामग्निशिखामिव ।।।।
न हि स सुदुष्टात्मा रावणः मनसापि मैथिलीं प्रधर्षयितुं शक्तः; सा ह्यप्राप्या दीप्तामग्निशिखामिव।
Verse 19
नेयमर्हतिचैश्वर्यंरावणान्तःपुरेशुभा ।अनन्याहिमयासीताभास्करेणप्रभायथा ।।।।
शुभा सीता रावणान्तःपुरे ऐश्वर्यं न अर्हति; सा हि मया अनन्या, भास्करेण प्रभा यथा।
Verse 20
विशुद्धात्रिषुलोकेषुमैथिलीजनकात्मजा ।न विहातुंमयाशक्याकीर्तिरात्ववतायथा ।।।।
त्रिषु लोकेषु विशुद्धा मैथिली जनकात्मजा; आत्मवता यथा कीर्तिः, तथा मया सा न विहातुं शक्या।
Verse 21
अवश्यं च मयाकार्यंसर्वेषांवोवचोहितम् ।स्निग्धानांलोकनाधानामेवं च वदतांहितम् ।।।।
सर्वेषां वो हितं वचोऽवश्यं मया कार्यम्; स्निग्धानां लोकनाथानां हितमेवं वदताम्।
Verse 22
इत्येवम्विजयीमहाबलःप्रशस्यमानःस्वकृतेनकर्मणा ।समेत्यरामःप्रिययामहायशाःसुखंसुखार्होऽनुबभूवराघवः ।।।।
एवं स विजयी महाबलः स्वकृतकर्मप्रशंसितो महायशाः रामः प्रियया सह समागम्य, सुखार्हो राघवः परमं सुखमनुभूतवान्।
Frequently Asked Questions
The dilemma is legitimacy versus private knowledge: Rāma acknowledges Sītā’s purity yet permits the fire-entry so that the wider world cannot accuse him of accepting her without verification, preserving royal and social trust.
Dharma in leadership includes accountability to collective perception when it safeguards social order; truth is upheld not only internally but also through credible witness and transparent validation.
The key cultural-ritual landmark is the sacrally charged fire/pure-fire setting (agni, citā) functioning as a public witness; the narrative references Rāvaṇa’s antaḥpura (inner quarters) as the contested space of captivity and suspicion.