Sarga 120
रामस्तवः — ब्रह्मणा रामस्य नारायणत्वप्रकाशनम् (Rama-Stava: Brahma Reveals Rama’s Nārāyaṇa Identity)
युद्धकाण्ड
युद्धोत्तरकाले मानुषशोकात् कथानकं देवतारहस्यप्रकाशनं प्रति प्रवर्तते। जनानां विलापं श्रुत्वा रामः अश्रुपूर्णलोचनः क्षणं तस्थौ, प्रजाभावनायाः राजधर्मस्य च गौरवं सूचयन्। ततः सूर्यप्रभैर्विमानैर्लङ्कां प्रति देवसमूहः समागच्छत्—वैश्रवणः कुबेरः, पितृभिः सह यमः, इन्द्रः, वरुणः, षडक्षो वृषध्वजो महेश्वरः, तथा ब्रह्मा—इति दिव्यसभा जाताऽभवत्, येन पूर्ववृत्तं लौकिकात् परं दैवदृष्ट्या पुनर्निर्णीतम्। देवाः पृच्छन्ति—स्रष्टा प्रभुश्च रामः कथं सीतायाः अग्निपरीक्षायां क्लेशं इव उपेक्षेत? इति सर्वज्ञत्वस्य मानुषचरितस्य च मध्ये सङ्कटं दर्शयन्ति। रामः प्रत्युवाच—अहं दशरथस्य पुत्रो मनुष्य इति स्वात्मानं मन्ये; मम मूलं ब्रह्मा प्रकाशयतु इति। ततः ब्रह्मा विस्तीर्णं स्तवं कृत्वा रामं नारायणं विष्णुं च प्रतिपादयति—यज्ञस्वरूपं प्रणवस्वरूपं, आदिमध्यान्तं, दिग्भिः सह सर्वभूतेषु व्याप्य स्थितं धारकं तत्त्वं, तथा त्रिविक्रम-वामनरूपेण बलिं बद्ध्वा लोकान् रक्षितवन्तं च। अन्ते रावणवधः अवतारकार्यसिद्धिरिति घोषितं, अस्य प्राचीनस्तवस्य पाठः सिद्धिं यशःरक्षणं च ददाति, इति सर्गः कथासमाप्तिं च स्तोत्रप्रमाणत्वं च उपसंहरति।
Shlokas
Verse 1
ततोहिदुर्मनाराम्श्रुत्वैवंवदतांगिरः ।दध्यौमुहूर्तंधर्मात्माबाष्पव्याकुललोचनः ।।।।
ततो धर्मात्मा रामः तेषां गिरः श्रुत्वा दुर्मना अभवत्; स मुहूर्तं दध्यौ, बाष्पव्याकुललोचनः॥
Verse 2
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।।।
ततः वैश्रवणो राजा यमश्च पितृभिः सह। सहस्राक्षश्च देवेशो वरुणश्च जलेश्वरः। षडर्धनयनः श्रीमान् महादेवो वृषध्वजः। कर्ता सर्वस्य लोकस्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः। एते सर्वे समागम्य विमानैः सूर्यसन्निभैः। आगम्य नगरीं लङ्कामभिजग्मुश्च राघवम्॥
Verse 3
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
षडर्धनयनः श्रीमान् महादेवो वृषध्वजः, कर्ता सर्वस्य लोकस्य; तथा ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः—एतौ अपि समागतम्॥
Verse 4
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
एते सर्वे समागम्य विमानैः सूर्यसन्निभैः। आगम्य नगरीं लङ्काम् अभिजग्मुः च राघवम्॥
Verse 5
ततःसहस्ताभरणान्प्रगृह्यविपुलान्भुजान् ।अब्रुवंस्त्रिदशश्रेष्ठाराघवंप्राञ्जलिंस्थितम् ।।।।
ततः सहस्राभरणैः विभूषितान् विपुलान् भुजान् प्रगृह्य त्रिदशश्रेष्ठाः प्राञ्जलिं स्थितं राघवं प्रति अब्रुवन्।
Verse 6
कर्तासर्वस्यलोकस्यश्रेष्ठोज्ञानवतांप्रभुः ।उपेक्षसेकथंसीतांपतन्तींहव्यवाहने ।।।।कथंदेवगणश्रेष्ठमात्मानंनावबुद्ध्यसे ।
त्वं सर्वलोकस्य कर्ता ज्ञानवतां श्रेष्ठः प्रभुः। कथं सीतां हव्यवाहने पतन्तीं उपेक्षसे? कथं देवगणश्रेष्ठम् आत्मानं न अवबुद्ध्यसे?
Verse 7
ऋतधामावसुःपूर्वंवसूनां च प्रजापतिः ।।।।त्रयाणामपिलोकानामादिकर्तास्वयंप्रभुः ।
पूर्वं वसूनां मध्ये ऋतधामा वसुः, वसूनां च प्रजापतिः इति प्रसिद्धः। त्रयाणामपि लोकानाम् आदिकर्ता स्वयंप्रभुः त्वमेव।
Verse 8
रुद्राणामष्टमोरुद्रस्साध्यानामपिपञ्चमः ।।।।अश्विनौचापिकर्णौतेसूर्यचन्द्रामसौदृशौ ।
रुद्राणां मध्ये अष्टमो रुद्रः त्वम्; साध्यानामपि पञ्चमः। अश्विनौ ते कर्णौ, सूर्यचन्द्रमसौ ते दृशौ।
Verse 9
अन्तेचादौ च लोकानांदृश्यसे च परन्तप ।।।।उपेक्षसे च वैदेहींमानुषःप्राकृतोयथा ।
आदौ च अन्ते च लोकानां त्वं दृश्यसे, परन्तप। तथापि वैदेहीं उपेक्षसे, मानुषः प्राकृतो यथा।
Verse 10
इत्युक्तोलोकपालैस्तैस्स्वामीलोकस्यराघवः ।।।।अब्रवीत्त्रिदशश्रेष्ठान्रामधर्मभृतांवरः ।
इत्युक्तो लोकपालैस्तैः, लोकस्य स्वामी राघवः—धर्मभृतां वरः रामः—त्रिदशश्रेष्ठान् प्रत्यब्रवीत्॥
Verse 11
आत्मानंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।।।।सोऽहंयस्ययतश्चाहंभगववंस्तद्भ्रवीतुमे ।
आत्मानं मानुषं मन्ये—रामं दशरथात्मजम्। सोऽहं यस्य यतश्चाहं, भगवन् तत् मे ब्रवीतु॥
Verse 12
इतिब्रुवाणंकाकुत्स्थंब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।।।अब्रवीच्छ्रुणुमेवाक्यंसत्यंसत्यपराक्रम ।
इति ब्रुवाणं काकुत्स्थं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । अब्रवीत्—शृणु मे वाक्यं, सत्यं सत्यपराक्रम ॥
Verse 13
भवान्नारायणोदेवःश्रीमांश्चक्रायुधःप्रभुः ।।।।एकशृङ्गोवराहस्त्वंभूतभव्यसपत्नजित् ।
भवान् नारायणो देवः श्रीमान् चक्रायुधः प्रभुः । एकशृङ्गो वराहस्त्वं भूतभव्यसपत्नजित् ॥
Verse 14
अक्षरंब्रह्मसत्यं च मध्येचान्ते च राघव ।।।।लोकानांत्वंपरोधर्मोविष्वक्सेनश्चतुर्भुजः ।
अक्षरं ब्रह्म सत्यं च मध्ये चान्ते च राघव । लोकानां त्वं परो धर्मो विष्वक्सेनश् चतुर्भुजः ॥
Verse 15
शार्ङ्गधन्वाहृषीकेशःपुरुषःपुरुषोत्तमः ।।।।अजितःखङ्गदृग्विष्णुःकृष्णश्चैवमहाबलः ।
शार्ङ्गधन्वा हृषीकेशः पुरुषः पुरुषोत्तमः । अजितः खङ्गदृग् विष्णुः कृष्णश् चैव महाबलः ॥
Verse 16
सेनानीर्ग्रामणीश्चत्वंत्वंबुद्धिस्त्वंक्षमादमः ।।।।प्रभवश्चाप्ययश्चत्वमुपेन्द्रोमधुसूदनः ।
सेनानीर् ग्रामणीश् च त्वं त्वं बुद्धिस् त्वं क्षमा दमः । प्रभवश् चाप्ययश् च त्वम् उपेन्द्रो मधुसूदनः ॥
Verse 17
इन्द्रकर्मामहेन्द्रस्त्वंपद्मनाभोरणान्तकृत् ।।।।शरण्यंशरणं च त्वामाहुर्दिव्यामहर्षयः ।
इन्द्रकर्मणां शक्तिरसि त्वं महेन्द्रः पद्मनाभो रणान्तकृत्। दिव्या महर्षयस्त्वां शरण्यं शरणं चेति वदन्ति॥
Verse 18
सहस्रशृङ्गोवेदात्माशरशीर्षोमहर्षभः ।।।।त्वंत्रयाणांहिलोकानामादिकर्तास्वयम्प्रभुः ।सिद्धानामपिसाध्यानामाश्रयश्चासिपूर्वजः ।।।।
सहस्रशृङ्गो वेदात्मा शतशीर्षो महर्षभः। त्वं त्रयाणां हि लोकानामादिकर्ता स्वयम्प्रभुः। सिद्धानामपि साध्यानामाश्रयश्चासि पूर्वजः॥
Verse 19
सहस्रशृङ्गोवेदात्माशरशीर्षोमहर्षभः ।।6.120.18।।त्वंत्रयाणांहिलोकानामादिकर्तास्वयम्प्रभुः ।सिद्धानामपिसाध्यानामाश्रयश्चासिपूर्वजः ।।6.120.19।।
सहस्रशृङ्गो वेदात्मा शतशीर्षो महर्षभः। त्वं त्रयाणां हि लोकानामादिकर्ता स्वयम्प्रभुः। सिद्धानामपि साध्यानामाश्रयश्चासि पूर्वजः॥
Verse 20
त्वम्यज्ञस्त्वंवषटकारस्त्वमोङ्कारःपरात्परः ।।।।प्रभवंनिधनंवातेनोविदुःकोभवानिति ।
त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोङ्कारः परात्परः। प्रभवं निधनं वा ते नो विदुः को भवानिति॥
Verse 21
दृश्यसेसर्वभूतेषुगोषु च ब्राह्मणेषु च ।।।।दिक्षुसर्वासुगगनेपर्वतेषुनदीषु च ।
दृश्यसे त्वं सर्वभूतेषु गोषु च ब्राह्मणेषु च । दिक्षु सर्वासु गगने पर्वतेषु नदीषु च ॥
Verse 22
सहस्रचरण्श्रीमान् शतशीर्षस्सहस्रदृक् ।।।।त्वंधारयसिभूतानिपृथिवीं च सपर्वताम् ।
सहस्रचरणः श्रीमान् शतशीर्षस् सहस्रदृक् । त्वं धारयसि भूतानि पृथिवीं च सपर्वताम् ॥
Verse 23
अन्तेपृथिव्याःसलिलेदृश्यसेत्वंमहोरगः ।।।।त्रीन्लोकान्धारयन् राम देवगन्धर्वदानवान् ।
अन्ते पृथिव्याः सलिले दृश्यसे त्वं महोरगः । त्रीन् लोकान् धारयन् राम देवगन्धर्वदानवान् ॥
Verse 24
अहंतेहृदयंरामजिह्वादेवीसरस्वती ।।।।देवारोमाणिगात्रेषुब्रह्मणानिर्मिताःप्रभो ।
अहं ते हृदयं राम जिह्वा देवी सरस्वती । देवा रोमाणि गात्रेषु ब्रह्मणा निर्मिताः प्रभो ॥
Verse 25
निमेषस्तेस्मृतारात्रिरुन्मेषोदिवसस्तथा ।।।।संस्कारास्त्वभवन्वेदानैतदस्तित्वयाविना ।
निमेषस् ते स्मृता रात्रिरुन्मेषो दिवसस् तथा । संस्कारास् त्वभवन् वेदा नैतदस्ति त्वया विना ॥
Verse 26
जगत्सर्वंशरीरंतेस्थैर्यंतेवसुथातलम् ।।।।अग्निःकोपःप्रसादस्तेसोम्श्रीवत्सलक्षणः ।
जगत्सर्वं तव देहः, वसुधातलं तव स्थैर्यम्। अग्निरिव तव कोपः, सोम इव तव प्रसादः; श्रीवत्सलक्षणधारी त्वम्॥
Verse 27
त्वयालोकास्त्रयःक्रान्ताःपुरास्वैर्विक्रमैस्त्रिभिः ।।।।महेन्ध्रश्चकृतोराजाबलिंबद्ध्वासुदारुणम् ।
पुरा स्वैर् विक्रमैस्त्रिभिः त्वया लोकास्त्रयः क्रान्ताः। सुदारुणं बलिं बद्ध्वा महेन्द्रश्च कृतो राजा॥
Verse 28
सीतालक्ष्मीर्भवान् विष्णुर्देवःकृष्णःप्रजापतिः ।।।।वधार्थंरावणस्येहप्रविष्टोमानुषींतनुम् ।
सीता लक्ष्मीः, भवान् विष्णुः—देवः कृष्णः प्रजापतिः। रावणवधार्थमेव इह मानुषीं तनुं प्रविष्टवान्॥
Verse 29
तदिदंनस्त्वयाकार्यंकृतंधर्मभृतांवर ।।।।निहतोरावणोरामप्रहृष्टोदिवमाक्रम ।
तदिदं नस्त्वया कार्यं कृतं धर्मभृतां वर। निहतो रावणो राम, प्रहृष्टो दिवमाक्रम॥
Verse 30
अमोघंदेववीर्यंते न तेमोघाःपराक्रमाः ।।।।अमोघंदर्शनंरामअमोघस्तवसंस्तवः ।
अमोघं देववीर्यं ते, न ते मोघाः पराक्रमाः। अमोघं दर्शनं राम, अमोघस् तव संस्तवः॥
Verse 31
अमोघास्तेभविष्यन्तिभक्तिमन्तोनराभुवि ।।।।येत्वांदेवंध्रुवंभक्ताःपुराणंपुरुषोत्तमम् ।प्राप्नुवन्तिसदाकामनिहलोकेपरत्र च ।।।।
अमोघास् ते भविष्यन्ति भक्तिमन्तो नराभुवि। ये त्वां देवं ध्रुवं भक्ताः पुराणं पुरुषोत्तमम्। प्राप्नुवन्ति सदा कामान् इह लोके परत्र च॥
Verse 32
अमोघास्तेभविष्यन्तिभक्तिमन्तोनराभुवि ।।6.120.31।।येत्वांदेवंध्रुवंभक्ताःपुराणंपुरुषोत्तमम् ।प्राप्नुवन्तिसदाकामनिहलोकेपरत्र च ।।6.120.32।।
ये त्वां देवं ध्रुवं भक्ताः पुराणं पुरुषोत्तमम्। प्राप्नुवन्ति सदा कामान् इह लोके परत्र च॥
Verse 33
इममार्षंस्तवंदिव्यमितिहासंपुरातनम् ।।।।येनराःकीर्तयिष्यन्तिनास्तितेषांपराभवः ।
इमम् आर्यं स्तवं दिव्यम् इतिहासं पुरातनम्। ये नराः कीर्तयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभवः॥
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the apparent dilemma of Rāma ‘overlooking’ Sītā’s entry into fire (Agni), contrasting public perception with Rāma’s role-bound conduct; it frames the episode as an ethical stress-test of kingship and legitimacy rather than a private domestic scene.
The dialogue teaches that Itihāsa can simultaneously operate on human and cosmic registers: Rāma self-identifies as human (Daśaratha’s son) while Brahmā articulates his Nārāyaṇa identity, implying that dharma may require divine agency to work through human norms (maryādā) for the world’s instruction.
Laṅkā is the immediate setting, reimagined as a cosmic auditorium via radiant vimānas; culturally, the sarga highlights Vedic-ritual markers (yajña, vaṣaṭ, Oṃkāra, Vedas) and pan-Indian avatāra motifs (Varāha, Vāmana/Trivikrama, Bali), mapping the war narrative onto a broader sacred geography of tradition.