Sarga 118
सीताप्रत्याख्यानम् / Rama’s Post-Victory Address to Sītā (Public Opinion and Royal Duty)
युद्धकाण्ड
युद्धानन्तरं रामः समीपे स्थितां सीतां दृष्ट्वा हृदयगतं क्रोधशङ्कासंयुक्तं भावं लोकसमक्षं प्रकाशयितुं प्रवृत्तः। रावणवधेन अपमानस्य प्रक्षालनं कृतम्, प्रतिज्ञाः पूर्णाः, सहायानां परिश्रमः सफलः—हनूमतः सागरोल्लङ्घनं लङ्कादाहश्च, सुग्रीवस्य मन्त्रः सैन्यपराक्रमश्च, विभीषणस्य शरणागमनं च—इति स धर्मकृत्यपरिसमाप्तिं निरूपयति। अनन्तरं स राजधर्मं कीर्तिं च प्रधानं कृत्वा वदति—एतत् कर्म ‘सीतार्थं’ न, कुलकीर्तेः सदाचारस्य च रक्षणाय, लोकापवादपरिहाराय कृतम्। स्वहृदये स्नेहः, परन्तु जनवादभीतिः—इत्येवं द्विधाभूतं मनः कथयन्, परगृहे निवसन्तीं परदृष्टिलोलुपैः दृष्टां भार्यां स्वीकर्तुम् अयुक्तमिति कठोरं कारणं निर्दिश्य, “यत्रेच्छसि गच्छ” इति वदति; लक्ष्मणं भरतं शत्रुघ्नं सुग्रीवं विभीषणं वा रक्षकरूपेण सूचयति। एतस्मिन् वचने सीता अश्रुपूर्णा कम्पमाना, गजाहता लतेव, मनसि महतीं पीडां प्राप्नोति—शारीररक्षणानन्तरं लोकसमक्षं प्रत्याख्यानजनितं मानसिकं आघातं सूचयन्ती।
Shlokas
Verse 1
तांतुपाश्वस्थितांप्रह्वांरामस्सम्प्रेक्ष्यमैथिलीम् ।हृदयान्तर्गतंक्रोधव्याहर्तुमुपचक्रमे ।।6.118.1।।
पार्श्वस्थितां प्रह्वां मैथिलीं तां रामः सम्यक् सम्प्रेक्ष्य, हृदयान्तर्गतं क्रोधं व्याहर्तुम् उपचक्रमे।
Verse 2
एषासिनिर्जिताभद्रेशत्रुंजित्वारणाजिरे ।पौरुषाद्यदनुष्ठेयंमयैतदुपपादितम् ।।6.118.2।।
रावणाङ्कपरिक्लिष्टां दुष्टेन चक्षुषा दृष्टां त्वां, महत् कुलं व्यपदिशन् कथं पुनरादद्याम्?
Verse 3
गतोऽस्म्यन्तममर्षस्यधर्षणासम्प्रमार्जिता ।अवमानश्चशत्रुश्चयुगपन्निहतौमया ।।6.118.3।।
अमर्षस्यान्तं गतः अस्मि; धर्षणजनितो मलो मम सम्प्रमार्जितः। अवमानश्च शत्रुश्च युगपत् मया निहतौ।
Verse 4
अद्यमेपौरुषंदृष्टमद्यमेसफल्श्रमः ।अद्यतीर्णप्रतिज्ञोऽत्वाप्रभवाम्यद्यचात्मनः ।।6.118.4।।
अद्य मे पौरुषं दृष्टम्, अद्य मे श्रमः सफलः। अद्य तीर्णप्रतिज्ञोऽस्मि, अद्य च आत्मनः प्रभवामि—त्वां प्रति च।
Verse 5
यात्वंविरहितानीताचलचित्तेनरक्षसा ।दैवसम्पादितोदोषोमानुषेणमयाजितः ।।6.118.5।।
या त्वं विरहिता चलचित्तेन रक्षसा नीता, स दैवसम्पादितो दोषः मानुषेण मया जितः।
Verse 6
सम्प्राप्तमवमानंयस्तेजसा न प्रमार्जति ।कस्तस्यपुरुषार्थोमहताप्यल्पचेतसः ।।6.118.6।।
यः स्वतेजसा प्राप्तमवमानं न प्रमार्जति, तस्य अल्पचेतसः पुरुषस्य महतापि पुरुषार्थः किमर्थं भवेत्?
Verse 7
लङ्घनं च समुद्रस्यलङ्कायाश्चापिमर्धनम् ।सफलंतस्य च श्लाघ्यमद्यकर्महनूमतः ।।6.118.7।।
समुद्रलङ्घनं लङ्कामर्दनं च हनूमतः; अद्य तस्य कर्म सफलम्, श्लाघ्यं च सुसत्कृतम्।
Verse 8
युद्धेविक्रमतश्चैवहितंमन्त्रयतस्तथा ।सुग्रीवस्यससैन्यस्यसफलोऽद्यपरिश्रमः ।।6.118.8।।
युद्धे विक्रमता, हितमन्त्रणा च; सुग्रीवस्य ससैन्यस्य अद्य परिश्रमः सफलोऽभवत्।
Verse 9
विभीषणस्य च तथासफलोऽद्यपरिश्रमः ।विगुणंभ्रातरंत्यक्त्वायोमांस्वयमुपस्थितः ।।6.118.9।।
विभीषणस्यापि तथा अद्य परिश्रमः सफलः; यो विगुणं भ्रातरं त्यक्त्वा मां स्वयमेव उपस्थितः।
Verse 10
इत्येवंवदत्श्रुत्वासीतारामस्यतद्वचः ।मृगीवोत्फुल्लनयनाबभूवाश्रुपरिप्लुता ।।6.118.10।।
इत्येवं रामे वदति तद्वचः श्रुत्वा सीता मृगीवोत्फुल्लनयना अश्रुपरिप्लुता बभूव।
Verse 11
पश्यतस्तांतुरामस्यसमीपेहृदयप्रियाम् ।जनवादभयाद्राज्ञोबभूवहृदयंद्विधा ।।6.118.11।।
रामस्य पश्यतः समीपे हृदयप्रियां तां स्थिताम् अपि, जनवादभयात् राज्ञः हृदयं द्विधा बभूव।
Verse 12
सीतामुत्पलपत्राक्षींनीलकुञ्चितमूर्थजाम् ।अवदद्वैवरारोहंमध्येवानररक्षसाम् ।।6.118.12।।
उत्पलपत्राक्षीं नीलकुञ्चितमूर्धजां वरारोहां सीतां रामः वानररक्षसां मध्ये अवदत्।
Verse 13
यत्कर्तव्यंमनुष्येणधर्षणांप्रतिमार्जता ।तत्कृतंरावणंहत्वामयेदंमानकाङ्क्षिणा ।।6.118.13।।
यन्मनुष्येण धर्षणापवादं प्रतिमार्जयितुं कर्तव्यं, तत् सर्वं मया मानरक्षणकाङ्क्षिणा रावणं हत्वा कृतम्।
Verse 14
निर्जिताजीवलोकस्यतपसाभावितात्मना ।अगस्त्येनदुराधर्षामुनिनादक्षिणेवधिक् ।।6.118.14।।
जीवलोकस्य दक्षिणा दिक् दुराधर्षा; सा तपसा भावितात्मना मुनिना अगस्त्येन निर्जिता—तथैव मयापि विजयिता।
Verse 15
विदितश्चास्तुभत्रंतेयोऽयंरणपरिश्रमः ।सुतीर्णःसुहृदांवीर्यान्नत्वदर्थंमयाकृतः ।।6.118.15।।रक्षतातुमयावृत्तपमवादं च सर्वतः ।प्रख्यातस्यात्मवंशस्यव्यङ्ग्यं च परिमार्जता ।।6.118.16।।
भद्रं ते; विदितं चास्तु—योऽयं रणपरिश्रमः, स सुहृदां वीर्येण सुतीर्णः; न त्वदर्थं मया कृतः।
Verse 16
विदितश्चास्तुभत्रंतेयोऽयंरणपरिश्रमः ।सुतीर्णःसुहृदांवीर्यान्नत्वदर्थंमयाकृतः ।।6.118.15।।रक्षतातुमयावृत्तपमवादं च सर्वतः ।प्रख्यातस्यात्मवंशस्यव्यङ्ग्यं च परिमार्जता ।।6.118.16।।
अपवादं सर्वतः परिहरन्, सद्वृत्तं रक्षन्, प्रख्यातस्यात्मवंशस्य व्यङ्ग्यं परिमार्जयन् मया कर्म कृतम्।
Verse 17
प्राप्तचारित्रसन्देहाममप्रतिमुखेस्थिता ।दीपोनेत्रातुरस्येवप्रतिकूलासिमेदृढम् ।।6.118.17।।
मम प्रतिमुखे स्थिता, चारित्रसन्देहं प्राप्ता, नेत्रातुरस्येव दीपः प्रतिकूला; दृढं मे असह्या त्वम्।
Verse 18
तद्गच्छत्वानुजानेऽद्ययथेष्टंजनकात्मजे ।एतादशदिशोभद्रेकार्यमस्ति न मेत्वया ।।6.118.18।।
तस्मात् गच्छ, जनकात्मजे, अद्य त्वाम् अनुजानामि यथेष्टं यत्र दिग्भ्यः। भद्रे, मम त्वया सह किञ्चित् कार्यं नास्ति॥
Verse 19
कःपुमांस्तुकुलेजातस्स्त्रयंपरगृहाषिताम् ।तेजस्वीपुनरादद्यात्सुहृल्लेख्येनचेतसा ।।6.118.19।।
कः कुलजातः तेजस्वी पुमान्, परगृहोषितां स्त्रियम्, सुहृदां लेख्येन चेतसा जानन् पुनरादद्याद्?
Verse 20
रावणाङ्कपरिक्लिष्टांदृष्टांदुष्टेनचक्षुषा ।कथंत्वापुनरादद्यांकुलंव्यपदिशन् महत् ।।6.118.20।।
रावणाङ्कपरिक्लिष्टां दुष्टेन चक्षुषा दृष्टां त्वां, महत् कुलं व्यपदिशन् कथं पुनरादद्याम्?
Verse 21
तदर्थंनिर्जितामेत्वंयशःप्रत्याहृतंमया ।नास्तिमेत्यय्यभिष्वङ्गोयथेष्टंगम्यतामितः ।।6.118.21।।
तदर्थमेव त्वं मया निर्जिता, मम यशः प्रत्याहृतं। नास्ति मे त्वय्यभिष्वङ्गः; इतः यथेष्टं गम्यताम्॥
Verse 22
तदद्यव्याहृतंभद्रेमयैतत् कृतबुधदिना ।लक्ष्मणेनाथभरतेकुरुबुधदिंयथासुखम् ।।6.118.22।।
भद्रे, अद्य मया कृतबुद्धिना एतद् व्याहृतम्। लक्ष्मणे अथवा भरते यथासुखं बुद्धिं कुरु॥
Verse 23
शत्रुघ्नेवाथसुग्रीवेराक्षसेवाविभीषणे ।निवेशयमनस्सीतेयथावासुखमात्मनः ।।6.118.23।।
सीते, शत्रुघ्ने वा सुग्रीवे वा, अथवा राक्षसेषु विभीषणसमीपे, यत्र यत्र तवात्मनः सुखं भवेत् तत्र मनो निवेशय।
Verse 24
न हित्वांरावणोदृष्टवादिव्यरूपांमनोरमाम् ।मर्षयेतचिरंसीतेस्वगृहेपर्यवस्थिताम् ।।6.118.24।।
सीते, दिव्यरूपां मनोरमां त्वां दृष्ट्वा रावणः स्वगृहे चिरं पर्यवस्थितां त्वां न हि मर्षयेत्।
Verse 25
प्रियवाक्यं तु तस्याः श्रुत्वा दुःश्रवम् अतिपीडनम् । मैथिली चिरकालं रुरोद कम्पमाना बह्वश्रु-वर्षिणी, महागजकराघातविद्धा लतेव ॥
Frequently Asked Questions
The chapter presents a dharma-conflict where Rāma, despite having rescued Sītā, prioritizes royal legitimacy and fear of public opinion (janavāda) over private marital acceptance, publicly authorizing her to go elsewhere (6.118.11, 18–23).
The sarga foregrounds the burden of kingship: victory in war does not end ethical accountability, and social trust/yaśas becomes a governing principle; it also warns that speech can function as moral judgment and as psychological harm when duty is argued through reputation alone.
Geographical references include Laṅkā and the ocean-crossing associated with Hanumān’s mission; culturally, the sarga highlights norms around kula (lineage), apavāda (scandal), and the authority of janavāda (public discourse) in evaluating royal conduct and marital legitimacy.