Sarga 117
सीतासमीपगमनम् / Sītā Brought Near to Rāma (Public Witness and Protocol)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे जयसमाप्तेः परं धर्मनिर्णयस्य प्रवृत्तिः संयतया भेट्या दर्श्यते। बहुश्रुतो हनूमान् रामं प्रति यथावृत्तं निवेद्य, यस्याः कृते सर्वः संग्रामः कृतः तां शोकाकुलां मैथिलीं द्रष्टुं प्रेरयति। रामोऽपि अश्रुपूर्णः क्षणं ध्यायित्वा विभीषणं आज्ञापयति—सीतां स्नातां शुद्धां चन्दनादिभिरनुलिप्तां भूषणवस्त्रैश्च विभूषितां समानीताम्। सीता स्नानं विना द्रष्टुमिच्छति, किन्तु विभीषणो रामाज्ञां पालनं कर्तव्यमिति निगृह्य सा तदनुमन्यते। ततः राक्षसैर्बहुभिः परिरक्षिता दीप्तया पालक्याऽऽनीता सीता। तस्या आगमनं श्रुत्वा रामस्य हर्षरोषक्रोधाः समुत्पद्यन्ते—स्वीयस्नेहस्य लोकधर्मस्य च मध्ये स्थितं मनः सूचयन्ति। रामः सीतां समीपं नेतुमाज्ञापयति; विभीषणो जनसमूहं निवारयितुमिच्छति, किन्तु रामः तं निवारयति—एते मम स्वजनाः इति, आपत्सु संग्रामे यज्ञकर्मणि च स्त्रीणां सार्वजनिकदर्शनं न दोषकरम्, सीताया मम समीपे दर्शनं च निर्दोषम् इति धर्मनियमं प्रतिपादयन्। अनन्तरं पालकीं अपसार्य पादयोरागमनं विधत्ते, वानराणां समक्षं साक्षित्वं वर्धयन्। लक्ष्मणसुग्रीवहनूमन्तो रामस्य कठोरभावं दृष्ट्वा सीतायां अप्रसादं शङ्कन्ते। सीता लज्जया शनैः समीपमागत्य राममुखं निरीक्षते; तदा चिरसंचितः शोकः प्रशाम्यते, भावविमोचनसमाप्त्या सर्गः उपसंहरति, परं परधर्मपरीक्षायाः संकेतं ददाति।
Shlokas
Verse 1
स उवाचमहाप्रामस्सोऽभिवाद्यप्लवङ्गमः ।रामंवचनमर्थज्ञोवरंसर्वधनुष्मताम् ।।।।
सः प्लवङ्गमः महाप्राज्ञोऽर्थज्ञश्च, अभिवाद्य रामं सर्वधनुष्मतां वरं, सारगर्भं वचनम् उवाच।
Verse 2
यन्निमित्तोऽयमारम्बःकर्मणांयःफलोदयः ।तांदेवींशोकसन्तप्तांद्रष्टुमर्हसिमैथिलीम् ।।।।
यन्निमित्तोऽयमारम्भः कर्मणां यः फलोदयः, तां देवीं शोकसन्तप्तां मैथिलीं द्रष्टुमर्हसि।
Verse 3
साहिशोकसमाविष्टाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ।मैथिलीविजयंश्रुत्वाद्रष्टुंत्वामभिकाङ्क्षति ।।।।
सा हि शोकसमाविष्टा बाष्पपर्याकुलेक्षणा । मैथिली विजयं श्रुत्वा द्रष्टुं त्वामभिकाङ्क्षति ॥
Verse 4
पूर्वकात्प्रत्ययाच्चाहमुक्तोविश्वस्तयातया ।भर्तारंद्रष्टुमिच्छामिकृतार्थंसहलक्ष्मणम् ।।।।
पूर्वकात् प्रत्ययाच्चाहम् उक्तो विश्वस्तया तया । भर्तारं द्रष्टुमिच्छामि कृतार्थं सहलक्ष्मणम् ॥
Verse 5
एवमुक्तोहनुमतारामोधर्मभृतांवरः ।आगच्छत्सहसाध्यानमीषद्भाष्पपरिप्लुतः ।।।।
एवमुक्तो हनुमता रामो धर्मभृतां वरः । आगच्छत् सहसा ध्यानम् ईषद्बाष्पपरिप्लुतः ॥
Verse 6
दीर्घमुष्णंविनिःश्वस्यजगतीमवलोकयन् ।उवाचमेघसङ्काशंविभीषणमुपस्थितम् ।।।।
दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य, जगतीं अधोऽवलोकयन्, मेघसङ्काशं समीपस्थितं विभीषणं राम उवाच।
Verse 7
दिव्याङ्गरागांवैदेहींदिव्याभरणभूषिताम् ।इहसीतांशिरःस्नातामुपस्थापयमाचिरम् ।।6.117.7।।
दिव्याङ्गरागां दिव्याभरणभूषितां शिरःस्नातां वैदेहीं सीतामिह माचिरम् उपस्थापय।
Verse 8
एवमुक्तस्तुरामेणत्वरमाणोविभीषणः ।प्रविश्यान्तःपुरंसीतांस्त्रीभिस्स्वाभिरोचदयत् ।।।।
एवमुक्तस्तु रामेण त्वरमाणो विभीषणः अन्तःपुरं प्रविश्य स्वाभिः स्त्रीभिः सीताम् अचोदयत्।
Verse 9
ततस्सीतांमहाभागांदृष्टवोवाचविभीषणः ।मूर्ध्निबद्धाञ्जलिश्रीमान्विनीतोराक्षसेश्वरः ।।।।
ततः महाभागां सीतां दृष्ट्वा श्रीमान् राक्षसेश्वरः विभीषणः मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिः विनीतः सन् अवोचत्।
Verse 10
दिव्याङ्गरागावैदेहीदिव्याभरणभूषिता ।यानमारोहभद्रंतेभर्तात्वांद्रष्टुमिच्छति ।।।।
दिव्याङ्गरागा वैदेही दिव्याभरणभूषिता; यानमारोह, भद्रं ते—भर्ता त्वां द्रष्टुमिच्छति।
Verse 11
एवमुक्तातुवैदेहीप्रत्युवाचविभीषणम् ।अस्नात्वाद्रष्टुमिच्छामिभर्तारंराक्षसेश्वर ।।।।
एवमुक्ता तु वैदेही विभीषणं प्रत्युवाच—अस्नात्वा द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं, राक्षसेश्वर।
Verse 12
तस्यास्तद्वचनंश्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः ।यथाहरामोभहर्तातेतत्तथाकर्तुमार्हसिमार्हसि ।।।।
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विभीषणः प्रत्युवाच—यथा ह रामो भर्ता ते, तथा कर्तुमर्हसि।
Verse 13
तस्यतद्वचनंश्रुत्वामैथिलीपतिदेवता ।भर्तृभक्त्यावृतासाध्वीतथेतिप्रत्यभाषत ।।।।
तस्य वचनं श्रुत्वा मैथिली पतिदेवता । भर्तृभक्त्यावृता साध्वी तथेत्येव प्रत्यभाषत ॥
Verse 14
ततस्सीतांशिरःस्नातांसंयुक्तांप्रतिकर्मणा ।महार्हाभरणोपेतांमहार्हाम्बरधारिणीम् ।।।।आरोप्यशिबिकांदीप्तांपरार्घ्याम्बरसम्वृताम् ।राक्षसैर्भहुभिर्गुप्तामाजहारविभीषणः ।।।।
ततः सीतां शिरःस्नातां संयुक्तां प्रतिकर्मणा । महार्हाभरणोपेतां महार्हाम्बरधारिणीम् ॥ आरोप्य शिबिकां दीप्तां परार्घ्याम्बरसम्वृताम् । राक्षसैर्बहुभिर्गुप्तामाजहार विभीषणः ॥
Verse 15
ततस्सीतांशिरःस्नातांसंयुक्तांप्रतिकर्मणा ।महार्हाभरणोपेतांमहार्हाम्बरधारिणीम् ।।6.117.14।।आरोप्यशिबिकांदीप्तांपरार्घ्याम्बरसम्वृताम् ।राक्षसैर्भहुभिर्गुप्तामाजहारविभीषणः ।।6.117.15।।
ततः सीतां शिरःस्नातां संयुक्तां प्रतिकर्मणा । महार्हाभरणोपेतां महार्हाम्बरधारिणीम् ॥ आरोप्य शिबिकां दीप्तां परार्घ्याम्बरसम्वृताम् । राक्षसैर्बहुभिर्गुप्तामाजहार विभीषणः ॥
Verse 16
सोऽभिगम्यमहात्मानंज्ञातावपिध्यानमास्थितम् ।प्रणतश्चप्रहृष्टश्चप्राप्तांसीतांन्यवेदयत् ।।।।
सोऽभिगम्य महात्मानं ज्ञात्वा पिध्यानमास्थितम् । प्रणतश्च प्रहृष्टश्च प्राप्तां सीतां न्यवेदयत् ॥
Verse 17
तामागतामुपश्रुत्यरक्षोगृहचिरोषिताम् ।हर्षोदैन्यंच रोषश्चत्रयंराघवमाविशत् ।।।।
तामागतामुपश्रुत्य रक्षोगृहचिरोषिताम् । हर्षोदैन्यं च रोषश्च त्रयं राघवमाविशत् ॥
Verse 18
ततःपार्श्वगतंदृष्टवासविमर्शंविचारयन् ।विभीषणमिदंवाक्यमहृष्टोराघवोऽब्रवीत् ।।।।
ततः पार्श्वगतं दृष्ट्वा सविमर्शं विचारयन् । विभीषणमिदं वाक्यमहृष्टो राघवोऽब्रवीत् ॥
Verse 19
राक्षसाधिपतेसौम्यनित्यंमद्विजयेरत ।वैदेहीसंनिकर्षंमेशीघ्रंसमुपगच्छतु ।।।।
राक्षसाधिपते सौम्य, नित्यं मम विजये रतः। वैदेही मम संनिकर्षं शीघ्रमेव समुपगच्छतु॥
Verse 20
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवस्यविभीषणः ।तूर्णमुत्सारणंतत्रकारयामासधर्मवित् ।।।।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य विभीषणः। तूर्णमुत्सारणं तत्र कारयामास धर्मवित्॥
Verse 21
कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्रवेत्रजर्जरपाणयः ।उत्सारयन्तस्तान्योधान्समन्तात् परिचक्रमुः ।।।।
कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्र वेत्रजर्जरपाणयः। उत्सारयन्तस्तान्योधान्समन्तात् परिचक्रमुः॥
Verse 22
ऋक्षाणांवानराणां च राक्षसानां च सर्वशः ।वृन्दान्युत्सार्यमाणानिदूरमुत्तस्थुरन्ततः ।।।।
ऋक्षाणां वानराणां च राक्षसानां च सर्वशः। वृन्दान्युत्सार्यमाणानि दूरमुत्तस्थुरन्ततः॥
Verse 23
तेषामुत्सार्यमाणानांनिःस्वनःसुमहानभूत् ।वायुनोद्धूयामानस्यसागरस्येवनिःस्वनः ।।।।
तेषाम् उत्सार्यमाणानां निःस्वनः सुमहान् अभूत्। वायुनोद्धूयमानस्य सागरस्येव निःस्वनः॥
Verse 24
उत्सार्यमाणान् दृष्टवाथजगत्यांजातसम्भ्रमान् ।दाक्षिण्यात्तदमर्षाच्चवारयामासराघवः ।।।।
उत्सार्यमाणान् दृष्ट्वा अथ जगत्यां जातसम्भ्रमान्। दाक्षिण्यात् तद् अमर्षाच्च वारयामास राघवः॥
Verse 25
संरम्बश्चाब्रवीद्रामश्चक्षुषाप्रदहन्निव ।विभीषणंमहाप्राज्ञंसोपालम्बमिदंवचः ।।।।
संरम्भश्च अब्रवीत् रामः चक्षुषा प्रदहन्निव। विभीषणं महाप्राज्ञं सोपालम्बम् इदं वचः॥
Verse 26
किमर्थंमामनादृत्यक्लिश्यतेऽयंत्वयाजनः ।निवर्तयैनमुद्योगंजनोऽयंस्वजनोमम ।।।।
किमर्थं माम् अनादृत्य क्लिश्यतेऽयं त्वया जनः। निवर्तय एनम् उद्योगं जनोऽयं स्वजनो मम॥
Verse 27
न गृहाणि न वस्त्राणि न प्राकारास्तिरस्क्रिया ।नेदृशाराजसत्कारावृत्तमावरणंस्त्रियाः ।।।।
न गृहाणि न वस्त्राणि न प्राकाराः तिरस्क्रिया। न ईदृशा राजसत्कारा वृत्तम् आवरणं स्त्रियाः॥
Verse 28
व्यसनेषु न कृच्छ्रेषु न युद्धेषुस्वयंवरे ।न क्रतौनोविवाहेवादर्शनंदूष्यतेस्त्रियाः ।।।।
व्यसनेषु न कृच्छ्रेषु न युद्धेषु स्वयंवरे । न क्रतौ न विवाहे वा स्त्रीणां दर्शनं दूष्यते ॥
Verse 29
सैषाविपद्गताचैवकृच्छ्रेव च महतिस्थिता ।दर्शनेनास्तिदोषोऽस्यामत्समीपेविशेषतः ।।।।
सैषा विपद्गता चैव कृच्छ्रे च महति स्थिता । दर्शनेन न दोषोऽस्याम् मत्समीपे विशेषतः ॥
Verse 30
विसृज्यशिबिकांतस्मात्पद्भ्यामेवोपसर्पतु ।समीपेममवैदेहींपश्यन्त्वेतेवनौकसः ।।।।
तस्मात् शिबिकां विसृज्य वैदेही पद्भ्यामेव मम समीपम् उपसर्पतु; एते वनौकसः मम सन्निधौ तां पश्यन्तु।
Verse 31
एवमुक्तस्तुरामेणसविमर्शोविभीषणम् ।रामस्योपानयसतीतांसन्निकर्षंविनीतवत् ।।।।
रामेणैवमुक्तः सविमर्शो विभीषणः विनीतवत् रामस्य सन्निकर्षं सीताम् उपानयत्।
Verse 32
ततोलक्ष्मणसुग्रीवौहनूमांश्चप्लवङ्गमः ।निशम्यवाक्यंरामस्यबभूवुर्व्यथिताभृशम् ।।।।
ततः रामस्य वाक्यं निशम्य लक्ष्मणसुग्रीवौ हनूमांश्च प्लवङ्गमः भृशं व्यथिता बभूवुः।
Verse 33
कलत्रनिरपेक्ष्षैश्चइङ्गितैरस्यदारुणैः ।अप्रीतमिवसीतायांतर्कयन्तिस्मराघवम् ।।।।
कलत्रनिरपेक्षैः दारुणैश्चास्य इङ्गितैः ते सीतायाम् अप्रितमिव राघवं तर्कयन्ति स्म।
Verse 34
लज्जयात्ववलीयन्तीस्वेषुगात्रेषुमैथिली ।विभीषणेनानुगताभर्तारंसाभ्यवर्तत ।।।।
लज्जया स्वेषु गात्रेष्ववलीयन्ती मैथिली विभीषणेनानुगता भर्तारं साभ्यवर्तत।
Verse 35
विस्मयाच्छप्रहर्षाच्चस्नेहाच्चपतिदेवता ।उदैक्षतमुखंभर्तुःसौम्यंसौम्यतरानना ।।।।
विस्मयेन प्रहर्षेण स्नेहेन च पतिव्रता सीता, पतिमेव देवतां मन्यमाना, भर्तुः सौम्यं मुखं ददर्श; सा तु सौम्यतरानना।
Verse 36
अथसमपनुदन्मनःक्लमंसासुचिरमदृष्टमुदीक्ष्यवैप्रियस्य ।वदनमुदितचन्द्रपूर्णकान्तंविमलशशाङ्कनिभाननातदानीम् ।।।।
अथ सा विमलशशाङ्कनिभानना, सुचिरमदृष्टं प्रियस्य वदनं उदितचन्द्रपूर्णकान्तं निरीक्ष्य, मनःक्लमं सम्यक् अपानुदत्; तदानीं च तस्या मुखं निर्मलचन्द्रवत् बभौ।
Frequently Asked Questions
The key action is Rāma’s management of Sītā’s return as a publicly witnessed approach: he halts crowd dispersal, calls the onlookers ‘my own people,’ and orders Sītā to leave the palanquin and walk forward—balancing personal reunion with social legitimacy and scrutiny.
Rāma articulates a norm that women’s public appearance is not intrinsically condemnable in contexts of crisis, warfare, or ritual, and that protection is not merely architectural or ceremonial. The episode frames dharma as situationally reasoned, with governance requiring both compassion and accountability before the community.
Culturally salient markers include Laṅkā’s antaḥpura (gynaeceum), the śibikā (palanquin) as royal conveyance, and the formalities of anointing, bathing, and ornamentation. The crowd-control scene (guards with staffs, dispersal of vānaras/bears/rākṣasas) underscores a public-assembly setting where communal witnessing becomes a narrative instrument.