Sarga 113
रावणवधदर्शनम् — Lament of the Rākṣasa Women upon Seeing Rāvaṇa Slain
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे रावणस्य निधनानन्तरं लङ्कायां रणाङ्गणे च त्वरितं जनजीवनस्य गृहजीवनस्य च विपरिणामो दृश्यते। अन्तःपुरात् शोकविह्वलाः राक्षस्यः निर्गत्य शोणितकर्दमितं रणभूमिं प्रविशन्ति; छिन्नकायान् पतितान् च देहान् मध्ये स्वान् भर्तॄन् बान्धवान् च अन्वेषन्त्यः परिभ्रमन्ति। ताः रावणस्य महाकायं शवम् अञ्जनशैलसङ्काशं दृष्ट्वा तस्याङ्गेषु निपत्य विलपन्ति—केचित् बाहुभ्यां परिष्वज्य, केचित् पादौ ग्रीवां च आलम्ब्य, केचित् भूमौ लुठन्त्यः, मूर्च्छन्त्यः, अश्रुभिः मुखं सिञ्चन्त्यः पद्मे हिमकणन्यायेन तस्य वदनं प्लावयन्ति। तासां विलापः उपदेशरूपं चिन्तनरूपं च भवति। यः पूर्वं इन्द्रयमगन्धर्वर्षिसुरान् त्रासयामास स एव अद्य निःसहायः, मनुष्येण रणवीरेण निहतः इति ताः विषादेन स्मरन्ति। कारणं च स्पष्टं वदन्ति—हितवचनानाम् अवज्ञा, विशेषतः विभीषणस्य, सीताहरणं तस्याः निरोधनं च, येन राक्षसकुलस्य मूलहरः जातः। अन्ते दैवस्य अजेयगतिं प्रतिपादयन्ति—न धनं न बलं न पराक्रमः न राजशासनं तस्य प्रवाहं निवर्तयितुं शक्नोति; क्रौञ्चकुररीणामिव करुणरवः तासां विलापः रणकाण्डस्य मध्ये शोकगीतस्य छन्दोमयां गतिं धारयति।
Shlokas
Verse 1
रावणंनिहतंदृष्टवाराघवेणमहात्मना ।अन्तःपुराद्विनिष्पेतूराक्षस्यश्शोककर्शिताः ।।।।
राघवेण महात्मना रावणं निहतं दृष्ट्वा, अन्तःपुराद् विनिष्पेतुः शोककर्शिताः राक्षस्यः।
Verse 2
वार्यमाणास्सुबहुशोवेष्टन्त्यःक्षितिपांसुषु ।विमुक्तकेश्यश्शोकार्तागावोवत्सहतायथा ।।।।
वार्यमाणास्सुबहुशो वेष्टन्त्यः क्षितिपांसुषु । विमुक्तकेश्यः शोकार्ता गावो वत्सहतायथा ॥
Verse 3
उत्तरेणविनिष्क्रम्यद्वारेणसहराक्षसैः ।प्रविश्यायोधनंघोरंविचिन्वन्त्वोहतंपतिम् ।।।।आर्यपुत्रेतिवादिन्योहानाथेति च सर्वशः ।परिपेतुःकबन्धाङ्कांमहींशोणितकर्दमाम् ।।।।
उत्तरेण द्वारेण राक्षसैः सह विनिष्क्रम्य, घोरं रणाङ्गणं प्रविश्य, हतं पतिं विचिन्वन्त्यः। ‘आर्यपुत्र’ इति ‘हा नाथ’ इति च सर्वशः वदन्त्यः, कबन्धाङ्कां शोणितकर्दमाम् महीं परिपेतुः।
Verse 4
उत्तरेणविनिष्क्रम्यद्वारेणसहराक्षसैः ।प्रविश्यायोधनंघोरंविचिन्वन्त्वोहतंपतिम् ।।6.113.3।।आर्यपुत्रेतिवादिन्योहानाथेति च सर्वशः ।परिपेतुःकबन्धाङ्कांमहींशोणितकर्दमाम् ।।6.113.4।।
उत्तरेण द्वारेण राक्षसैः सह विनिष्क्रम्य, घोरं रणाङ्गणं प्रविश्य, हतं पतिं विचिन्वन्त्यः। ‘आर्यपुत्र’ इति ‘हा नाथ’ इति च सर्वशः वदन्त्यः, कबन्धाङ्कां शोणितकर्दमाम् महीं सर्वत्र परिपेतुः।
Verse 5
ताबाष्पपरिपूर्णाक्ष्योभर्तृशोकपराजिताः ।करेण्वइवनर्द्नत्योविनेदुर्हतयूथपाः ।।।।
ता बाष्पपरिपूर्णाक्ष्यो भर्तृशोकपराजिताः; हतयूथपाः करेण्व इव नर्दन्त्यः, विनेदुः।
Verse 6
ददृशुस्तामहाकायंमहावीर्यंमहाद्युतिम् ।रावणंनिहतम्भूमौनीलाञ्जनचयोपमम् ।।।।
ददृशुस्ते महाकायं महावीर्यं महाद्युतिम् । रावणं निहतं भूमौ नीलाञ्जनचयोपमम् ॥
Verse 7
ताःपतिंसहसादृष्टवाशयानंरणपांसुषु ।निपेतुस्तस्यगात्रेषुछिन्नावनलताइव ।।।।
ताः पतिं सहसा दृष्ट्वा शयानं रणपांसुषु । निपेतुस्तस्य गात्रेषु छिन्ना वनलताइव ॥
Verse 8
बहुमानात्परिष्वज्यकाचिदेवंरुरोद ह ।चरणौकाचिदालम्ब्यकाचित्कण्ठेऽवलम्ब्य च ।।।।
बहुमानात् परिष्वज्य काचिदेवं रुरोद ह । चरणौ काचिदालम्ब्य काचित्कण्ठेऽवलम्ब्य च ॥
Verse 9
उत्क्षिप्य च भुजौकाचिद्भूमौसुपरिवर्तते ।हतस्यवदनंदृष्टवाकाचिन्मोहमुपागमत् ।।।।
उत्क्षिप्य च भुजौ काचिद्भूमौ सुपरिवर्तते । हतस्य वदनं दृष्ट्वा काचिन्मोहमुपागमत् ॥
Verse 10
काचिदङ्केशिरःकृत्वारुरोदमुखमीक्षती ।स्नापयन्तीमुखंबाष्पैस्तुषारैरिवपङ्कजम् ।।।।
काचिद् अङ्के शिरः कृत्वा मुखमीक्षती रुरोद; बाष्पैः तुषारैरिव पङ्कजं मुखं स्नापयन्ती।
Verse 11
एवमार्ताःपतिंदृष्टवारावणंनिहतंभुवि ।चुक्रुशुर्भहुधाशोकाद्भूयस्ताःपर्यदेवयन् ।।।।
एवं शोकाकुलाः ताः पतिं रावणं भुवि निहतं दृष्ट्वा बहुधा चुक्रुशुः; महाशोकवशात् भूयः भूयः पर्यदेवयन्।
Verse 12
येनमित्रासितःशक्रोयेनवित्रासितोयमः ।येनवैश्रवणोराजापुष्पकेणवियोजितः ।।।।गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् ।भयंयेनरणेदत्तंसोऽयंशेतेरणेहतः ।।।।
येन शक्रोऽपि मित्रासितो येन च यमो वित्रासितः; येन वैश्रवणो राजा पुष्पकेण वियोजितः। गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् रणॆ येन भयं दत्तं स एवायं रणॆ हतः शेते।
Verse 13
येनमित्रासितःशक्रोयेनवित्रासितोयमः ।येनवैश्रवणोराजापुष्पकेणवियोजितः ।।6.113.12।।गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् ।भयंयेनरणेदत्तंसोऽयंशेतेरणेहतः ।।6.113.13।।
गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् रणॆ येन भयं दत्तं स एवायं रणॆ हतः शेते।
Verse 14
असुरेभ्यःसुरेभ्योवापन्नगेभ्योऽपिवातथा ।भयंयो न विजानातितस्येदंमानुषाद् भयम् ।।।।
असुरेभ्यः सुरेभ्यो वा पन्नगेभ्योऽपि वा तथा, यो भयं न विजानाति—तस्येदं मानुषाद् भयम्।
Verse 15
अवध्योदेवतानांयस्तथादानवराक्षसाम् ।हतःसोऽयंरणेशेतेमानुषेणपदातिना ।।।।
यो देवतानामवध्यः तथा दानवराक्षसाम्, स एवायं रणॆ शेते मानुषेण पदातिना हतः।
Verse 16
यो न शक्यस्सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा ।सोऽयंकश्चिदिवासत्त्वोमृत्युंमर्त्येनलम्भितः ।।।।
यो न शक्यः सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा । स एवायं निरस्तवीर्य इव मर्त्यहस्तेन मृत्युं प्राप्तः ॥
Verse 17
एवंवदन्त्योरुरुदुस्तस्यतादुःखिताःस्त्रियः ।भूयएव च दुःखार्ताविलेपुश्चपुनःपुनः ।।।।
एवं वदन्त्यः ता दुःखिताः स्त्रियः तस्योरु रुरुदुः । भूय एव दुःखार्ता विलेपुश्च पुनः पुनः ॥
Verse 18
अशृण्वतातुसुहृदांसततंहितवादिनाम् ।मरणायहृतासीताराक्षसाश्चनिपातिताः ।।।।एतास्सममिदानींतेवयमात्मा च पातितः ।
अशृण्वता तु सुहृदां सततं हितवादिनाम् । मरणाय हृता सीता राक्षसाश्च निपातिताः ॥ एताः सममिदानीं ते वयमात्मा च पातितः ॥
Verse 19
ब्रुवाणोऽपिहितंवाक्यमिष्टोभ्राताविभीषणः ।।।।धृष्टंपरुषितोमोहत्त्वयात्मवथकाङ्क्षिणा ।
ब्रुवाणोऽपि हितं वाक्यमिष्टो भ्राता विभीषणः । धृष्टं परुषितो मोहात् त्वयात्मवधकाङ्क्षिणा ॥
Verse 20
दिनिर्यातितातेस्वासतीतारामायमैथिली ।।।।ननस्स्याद्व्यसनंघोरमिदंमूलहरंमहत् ।
यदि त्वया रामाय स्वां मैथिलीं सीतां प्रत्यर्पिता स्यात्, तर्हि न अस्माकं मूलहरं महदिदं घोरं व्यसनं समुपस्थितम्।
Verse 21
वृत्तकामोभवेद्भ्रातारामोमित्रकुलंभवेत् ।।।।वयंचाध्विवाःसर्वाःसकमा न च शत्रवः ।
भ्रातुः कामो वृत्तः स्यात्, रामोऽस्माकं मित्रकुलं भवेत्; वयं सर्वाः सकामाः स्युः, न च सर्वाः विधवाः, न च शत्रवः स्वकामं लभेरन्।
Verse 22
त्वयापुनर्नृशंशंसेनसीतांसंरुन्धताबलात् ।।।।राक्षसावयमात्मा च त्रयंतुल्यंनिपातितम् ।
त्वया पुनर्नृशंसेन सीतां बलात् संरुन्धता, राक्षसाः वयं च त्वं च—एतत् त्रयं तुल्यं विनाशे निपातितम्।
Verse 23
न कामकारःकामंवातवराक्षसपुङ्गव ।दैवंचेष्टयतेसर्वंहतंदैवेनहन्यते ।।।।
हे राक्षसपुङ्गव, न केवलं कामकारो न वा केवलं कामः प्रवर्तते; दैवमेव सर्वं चेष्टयति। यं दैवेन हतं, स दैवेनैव हन्यते।
Verse 24
वानराणांविनाशोऽयंराक्षसानां च तेरणे ।तवचैवमहाबाहो दैवयोगादुपागतः ।।।।
महाबाहो, अस्मिन् रणे वानराणां विनाशो राक्षसानां च, तव च—एष सर्वः दैवयोगादुपागतः।
Verse 25
नैवार्थेन न कामेनविक्रमेण न चाज्ञया ।शक्यादैवगतिर्लोकेनिवर्तयितुमुद्यता ।।।।
नैव अर्थेन न कामेन न विक्रमेण न चाज्ञया—लोके दैवगतिः प्रवृत्ता निवर्तयितुं न शक्या।
Verse 26
विलेपुरेवंदीनास्ताराक्षसाधिपयोषितः ।कुरर्यइवदुःखार्ताबाष्पपर्याकुलेक्षणाः ।।।।
एवं दीनाः राक्षसाधिपयोषितो विलेपुः; दुःखार्ता कुरर्य इव, बाष्पपर्याकुलेक्षणाः।
Frequently Asked Questions
The sarga foregrounds the ethical breach of forcibly detaining Sītā and rejecting well-intentioned counsel; the women interpret these actions as the decisive pivot that brings collective ruin, framing personal desire (kāma) against governance ethics and restraint.
Power is impermanent and morally accountable: one who inspired fear in gods can still fall when adharma matures into consequence; additionally, daiva-gati is portrayed as a course that cannot be halted by wealth, will, prowess, or command, urging humility and heedfulness to good counsel.
The antaḥpura (inner apartments) and the uttara-dvāra (northern gate) anchor the movement from palace to battlefield, while the raṇa/āyodhana landscape—blood and mud, severed bodies—functions as a cultural tableau of wartime lamentation; Puṣpaka vimāna is cited as a significant royal object tied to Rāvaṇa’s prior dominance.