Sarga 111
रावणवधः — The Slaying of Ravana (Brahmāstra Discharge)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे निर्णायकः प्रसङ्गः संक्षेपेण निरूप्यते। मातलिः सारथिः सन् मन्त्रिवत् रामं प्रेरयति यत् रावणवधकाले पितामहप्रदत्तं ब्रह्मास्त्रं यथाविधि प्रयोजयेत्। ततः रामोऽगस्त्योपदिष्टं महाशरं गृह्णाति; तस्य शरस्य विश्वरचनास्वरूपं वर्ण्यते—वायुरग्निः सूर्यः पर्वताः खं चाधिष्ठानभूतानि—येनायुधं केवलं हिंसा न, किं तु यज्ञीय-धर्मात्मकं तेजोविधानं इव प्रकाशते। वेदोक्तेन विधिना शक्तिं सम्यक् समाधाय रामः शरं संधत्ते; तदा पृथिवी कम्पते, भूतानि त्रस्यन्ति, कर्मणो लोकव्याप्तं महत्त्वं सूच्यते। क्रोधं संयम्य स शरं मुमोच; स इन्द्रवज्रसमः रावणस्य वक्षःस्थलं विदार्य प्राणान् हरति, कृतकार्यः शान्तं तूणीरे प्रत्यावर्तते। पतिते रावणे तस्य धनुः पपात, राक्षसाः विद्रुताः, वानराः जयघोषं चक्रुः। दिवि दुन्दुभयः ननदुः, पुष्पवृष्टिः अभवत्, सुरभिवाताः प्रववुः, “साधु” इति देवाः शशंसुः। ततः जगत् सम्यगवस्थितं—भूमिः स्थिरा, दिशः प्रसन्नाः, सूर्यः स्थिरः—मित्राणि रामं समुपगम्य नमस्कुर्वन्ति; स च देवानामिवेन्द्रः तेजसा विराजते।
Shlokas
Verse 1
अथसंस्मारयामासमातलिराघवंतदा ।अजानन्निवकिंवीरत्वमेनमनुवर्तसे ।।।।
अथ मातलिः तदा राघवं संस्मारयामास—अजानन्निव किं वीर त्वमेनमनुवर्तसे इति।
Verse 2
विसृजास्मैवधायत्वमस्त्रंपैतामहंप्रभो ।विनाशकालःकथितोःयःसुरैःसोऽद्यवर्तते ।।।।
प्रभो, अस्मै वधाय पैतामहमस्त्रं विसृज; सुरैः पूर्वं कथितो विनाशकालोऽद्यैव प्रवृत्तः।
Verse 3
ततःसंस्मारितोरामस्तेनवाक्येनमातलेः ।जग्राह स शरंदीप्तंनिःश्वसन्तमिवोरगम् ।।।।यंतस्मैप्रथमंप्रादादगस्त्योभगवानृषिः ।ब्रह्मदत्तंमहाबाणममोघंयुधिवीर्यवान् ।।।।
ततः मातलेर्वाक्येन संस्मारितो रामः स दीप्तं शरं जग्राह, निःश्वसन्तमिवोरगम्। स च ब्रह्मदत्तो महाबाणोऽमोघः, यं पूर्वं भगवानृषिरगस्त्यः वीर्यवते तस्मै प्रादात्॥
Verse 4
ततःसंस्मारितोरामस्तेनवाक्येनमातलेः ।जग्राह स शरंदीप्तंनिःश्वसन्तमिवोरगम् ।।6.111.3।।यंतस्मैप्रथमंप्रादादगस्त्योभगवानृषिः ।ब्रह्मदत्तंमहाबाणममोघंयुधिवीर्यवान् ।।6.111.4।।
अगस्त्यो भगवानृषिः यं तस्मै प्रथमं प्रादात्, ब्रह्मदत्तं महाबाणम् अमोघं युधि; तं वीर्यवान् जग्राह॥
Verse 5
ब्रह्मणानिर्मितंपूर्वमिन्द्रार्थममितौजसा ।दत्तंसुरपतेःपूर्वंत्रिलोकजयकाङ्क्षिणः ।।।।
अमितौजसा ब्रह्मणा पूर्वम् इन्द्रार्थं निर्मितः; त्रिलोकजयकाङ्क्षिणे सुरपतेः पूर्वं दत्तश्च॥
Verse 6
यस्यवाजेषुपवनःफलेपावकभास्करौ ।शरीरमाकाशमयंगौरवेमेरुमन्दरौ ।।।।
यस्य बाणस्य वाजेषु पवनः, फले पावकभास्करौ; शरीरम् आकाशमयं, गौरवे मेरुमन्दरौ॥
Verse 7
जाज्वल्यमानंवपुषासुपुङ्खंहेमभूषितम् ।तेजसासर्वभूतानांकृतंभास्करवर्चसम् ।।।।
जाज्वल्यमानं वपुषा सुपुङ्खं हेमभूषितं च तत् शरं सर्वभूततेजसा निर्मितं भास्करवर्चसा विराजमानम् ।
Verse 8
सधूममिवकालानगिंदीप्तमाशीविषोपमम् ।नरनागाश्ववृद्धानांभेदनंक्षिप्रकारिणम् ।।।।
सधूममिव कालानग्निं दीप्तमाशीविषोपमं तत् शरं नरनागाश्ववृद्धानां समूहान् क्षिप्रं भेदयामास ।
Verse 9
द्वाराणांपरिघाणां च गिरीणांचापिभेदनम् ।नानारुधिरदिग्धाङ्गंमेदोदिग्धंसुदारुणम् ।।।।
द्वाराणां परिघाणां च गिरीणां चापि भेदनं तत्; नानारुधिरदिग्धाङ्गं मेदोदिग्धं सुदारुणं शररूपम् ।
Verse 10
वज्रसारंमहानादंनानासमितिदारणम् ।सर्ववित्रासनंभीमंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।।।।
वज्रसारं महाघोषं नानासमितिभेदनम् । सर्वभूतत्रासनं भीमं श्वसन्तमिव पन्नगम् ॥
Verse 11
कङ्कगृध्रबकानां च गोमायुगणरक्षसाम् ।नित्यंभक्षप्रदंयुद्धेयमरूपंभयापहम् ।।।।
कङ्कगृध्रबकानां च गोमायुगणरक्षसाम् । नित्यं भक्षप्रदं युद्धे यमरूपं भयापहम् ॥
Verse 12
नन्दनंवानरेन्द्राणांरक्षसामवसादनम् ।वाजितंविविधैर्वाजैश्चारुचित्रैर्गरुत्मतः ।।।।
नन्दनं वानरेन्द्राणां रक्षसामवसादनम् । वाजितं विविधैर्वाजैश्चारुचित्रैर्गरुत्मतः ॥
Verse 13
तमुत्तमेषुंलोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् ।द्विषतांकीर्तिहरणंप्रहर्षकरमात्मनः ।।।।अभिम्नत्यततोरामस्तंमहेषुंमहाबलः ।वेदप्रोक्तेनविधिनासन्दधेकार्मुकेबली ।।।।
तमुत्तमेषुं लोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् । द्विषतां कीर्तिहरणं प्रहर्षकरमात्मनः ॥ अभिमन्त्र्य यततो रामस्तं महेषुं महाबलः । वेदप्रोक्तेन विधिना सन्दधे कार्मुके बली ॥
Verse 14
तमुत्तमेषुंलोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् ।द्विषतांकीर्तिहरणंप्रहर्षकरमात्मनः ।।6.111.13।।अभिम्नत्यततोरामस्तंमहेषुंमहाबलः ।वेदप्रोक्तेनविधिनासन्दधेकार्मुकेबली ।।6.111.14।।
तमुत्तमेषुं लोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् । द्विषतां कीर्तिहरणं प्रहर्षकरमात्मनः ॥ अभिमन्त्र्य यततो रामस्तं महेषुं महाबलः । वेदप्रोक्तेन विधिना सन्दधे कार्मुके बली ॥
Verse 15
तस्मिन् सधनीयमानेतुराघवेणशरोत्तमे ।सर्वभूतानिसन्त्रेसुश्चचाल च वसुन्धरा ।।।।
तस्मिन् राघवेण शरोत्तमे सन्धानियमाने सर्वभूतानि सन्त्रेषुश्चचाल च वसुन्धरा।
Verse 16
स रावणायसङ्रुद्धोभृशमायम्यकार्मुकम् ।चिक्षेपपरमायत्तःशरंमर्मविदारणम् ।।।।
स रावणाय सङ्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकं परमायत्तः शरं मर्मविदारणं चिक्षेप।
Verse 17
स वज्रइवदुर्धर्षोवज्रिबाहुविसर्जितः ।कृतान्तइवचावार्योन्यपतद्रावणोरसि ।।।।
स शरो वज्र इव दुर्धर्षो वज्रिबाहुविसर्जितः कृतान्त इव चावार्यो रावणोरसि न्यपतत्।
Verse 18
स विसृष्टोमहावेगश्शरीरान्तकरश्शरः ।चिच्छेदहृदयंतस्यरावणस्यदुरात्मनः ।।।।
स विसृष्टो महावेगः शरीरान्तकरः शरः तस्य दुरात्मनो रावणस्य हृदयं चिच्छेद।
Verse 19
रुधिराक्तस्सवेगेनशरीरान्तकरःशरः ।रावणस्यहरन्प्राणान्विवेशधरणीतलम् ।।।।
रुधिराक्तः सवेगेन शरीरान्तकरः शरः रावणस्य प्राणान् हरन् धरणीतलं विवेश।
Verse 20
स शरोरावणंहत्वारुधिरार्द्रीकृतच्छविः ।कृतकर्मानिभृतवत्स्वतूणींपुनराविशत् ।।।।
स शरः रावणं हत्वा रुधिरार्द्रीकृतच्छविः, कृतकर्मा निभृतवत् स्वातूणीं पुनराविशत्।
Verse 21
तस्यहस्ताद्धतस्याशुकार्मुकं च ससायकम् ।निपपातसहप्राणैर्भ्रश्यमानस्यजीवितात् ।।।।
तस्य हतस्याशु हस्तात् कार्मुकं ससायकं च, जीवितात् भ्रश्यमानस्य प्राणैः सहेव निपपात।
Verse 22
गतासुर्भीमवेगस्तुनैरृतेन्द्रोमहाद्युतिः ।पपातस्यन्दनाद्भूमौवृत्रोवज्रहतोयथा ।।।।
गतासुः भीमवेगः नैरृतेन्द्रो महाद्युतिः, वज्रहतो वृत्र इव स्यन्दनाद् भूमौ पपात।
Verse 23
तंदृष्टवापतितंभूमौहतशेषानिशाचराः ।हतनाधाभयत्रस्तास्सर्वतस्सम्प्रदुद्रुवुः ।।।।
तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः, हतनाथा भयत्रस्ताः सर्वतः सम्प्रदुद्रुवुः।
Verse 24
सर्वतश्चाभिपेतुस्तान्वानराद्रुमयोधिनः ।दशग्रीववधंदृष्टवावानराजितकाशिनः ।।।।
सर्वतः द्रुमयोधिनो वानराः तान् अभिपेतुः। दशग्रीववधं दृष्ट्वा वानराः जितकाशिनः समन्तात् विजयोन्मत्ताः विचेरुः॥
Verse 25
अर्दितावानरैर्भ्रष्टालङ्कामभ्यपतन् भयात् ।हताश्रयात्वात्करुणैर्भाष्पप्रस्रवणैर्मुखैः ।।।।
वानरैः अर्दिताः भ्रष्टाः ते भयात् लङ्काम् अभ्यपतन्। हताश्रयत्वात् करुणैः मुखैः बाष्पप्रस्रवणैः समन्विताः॥
Verse 26
ततोविनेदुःसम्हृष्टावानराःजितकाशिनः ।वदन्तोराघवजयंरावणस्य ज तद्वधम् ।।।।
ततः संहृष्टाः जितकाशिनो वानराः विनेदुः। राघवजयं रावणस्य च तद्वधं वदन्तः॥
Verse 27
अथान्तरिक्षेव्यनदत्सौम्यस्त्रिदशदुन्धुभिः ।दिव्यगन्धशहस्तत्रमारुतस्सुसुकोववौ ।।।।
अथान्तरिक्षे सौम्याः त्रिदशदुन्दुभयः व्यनदन्। दिव्यगन्धवहः सुसुखो मारुतश्च मन्दं ववौ॥
Verse 28
निपपातान्तरिक्षाच्चपुष्पवृष्टिस्तदाभुवि ।किरन्तीराघवरथंदुरवापामनोहरा ।।।।
तदा अन्तरिक्षात् भुवि पुष्पवृष्टिः निपपात। मनोहरा दुरवापा राघवरथं किरन्ती समन्तात् आच्छादयामास॥
Verse 29
राघवस्तवसंयुक्तागगने च विशुश्रुवे ।साधुसाध्वितिवागग्य्रादेवतानांमहात्मनाम् ।।।।
राघवस्य स्तवसंयुक्ता वागग्र्या गगने विशुश्रुवे। देवतानां महात्मनां मुखात् “साधु साधु” इति प्रशंसा निनाद॥
Verse 30
अविवेशमहान् हर्षोदेवानांचारणैःसह ।रावणेनिहतेरौद्रेसर्वलोकभयङ्करे ।।।।
रौद्रे सर्वलोकभयङ्करे रावणे निहते, देवानां चारणैः सह महान् हर्षोऽविवेश॥
Verse 31
ततःसकामंसुग्रीवमङ्गदं च विभीषणम् ।चकारराघवःप्रीतोहत्वाराक्षसपुङ्गवम् ।।।।
ततः राक्षसपुङ्गवं हत्वा प्रीतो राघवः, सुग्रीवम् अङ्गदं च विभीषणं च सकामं चकार॥
Verse 32
ततःप्रजग्मुःप्रशमंमरुद्गणादिशःप्रसेदुर्विमलंनभोऽभवत् ।महीचकम्पे न च मारुतोववौस्थिरप्रभश्चाप्यभवद्दिवाकरः ।।।।
ततः मरुद्गणाः प्रशमं प्रजग्मुः, दिशः प्रसेदुः, विमलं नभोऽभवत्। मही न चकम्पे, मारुतो न ववौ, दिवाकरश्च स्थिरप्रभः अभवत्॥
Verse 33
ततस्तुसुग्रीवविभीषणाङ्गदाःसुहृद्विशिष्टास्सहलक्ष्मणास्तदा ।समेत्यहृष्टाविजयेनराघवंरणेऽभिरामंविधिनाभ्यपूजयन् ।।।।
ततः सुग्रीवविभीषणाङ्गदाः सह लक्ष्मणेन सुहृदां वरिष्ठैः समागत्य, विजयेन हृष्टाः, रणेष्वभिरामं राघवं विधिवत् सम्यगभ्यपूजयन्॥
Verse 34
स तुनिहतरिपुस्स्थिरप्रतिज्ञःस्वजनबलाभिवृतोरणेरराज ।रघुकुलनृपनन्दनोमहौजास्त्रिदशगणैरभिसंवृतोयथेन्द्रः ।।।।
निहतरिपुः स्थिरप्रतिज्ञः स्वजनबलाभिवृतो रणेरराज; रघुकुलनृपनन्दनो महौजाः त्रिदशगणैरभिसंवृत इव शक्रः॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the sanctioned use of the Paitāmaha/Brahmāstra against Rāvaṇa at the foretold “time of destruction.” The text frames this not as escalation for its own sake but as a dharmically authorized terminal act, executed only after counsel (Mātali) and with ritual correctness, indicating controlled force rather than uncontrolled vengeance.
Power is legitimate only when aligned with right procedure and right purpose: the Vedic charging of the arrow and its return to the quiver after completing its task symbolize disciplined agency—violence confined to necessity, culminating in the re-stabilization of the cosmos (earth steadies, sky clears, directions brighten).
Laṅkā functions as the implied war-theatre, while the sarga emphasizes cultural-ritual landmarks: Veda-prokta vidhi (Vedic protocol), celestial acclamation (divine drums, flower-shower), and cosmological “landmarks” (Meru, Mandara, sun, wind, fire) embedded in the arrow’s description to map the event onto a universe-scale register.