Sarga 110
रामरावणयोर्युद्धवैषम्यं तथा रावणशिरश्छेदनम् (Rama–Ravana Duel Intensifies; Ravana’s Heads Severed and Reappear)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् शते दशमे सर्गे रामरावणयोः समरः सर्वभूतानां दृष्टिपथमागत्य महोत्सव इव प्रवर्तते। देवगणाः सिद्धचारणगन्धर्वाश्च विस्मयभीतिसंयुक्ता युद्धं पश्यन्ति। रथयोः शीघ्रपरिवर्तनैः—परिक्रमणैः, अभिगमनैः, निवर्तनैश्च—सारथिकौशलं प्रतिपक्षप्रतिघातसमता च प्रकाश्यते। रावणः मेघनादसदृशैः शरैर्मातलिं रामसारथिं लक्ष्यति; स तु न विचलति। तदा रामः स्वसहायस्यापमानं मन्यमानः धर्म्येण रोषेण प्रत्युत्तरं ददाति, न तु स्वदुःखेन प्रेरितः। शराणां गुरूणां चायुधानां—गदामुद्गरायसदण्डादीनां—प्रहारैः लोकधातुः क्षोभ्यते; समुद्राः क्षुभ्यन्ति, पातालवासिनः पीड्यन्ते, पृथिवी कम्पते, सूर्यः मलिनतां याति, वायुः स्तम्भमिव गच्छति। देवर्षयः गोब्राह्मणहिताय स्वस्तिवाचनं कुर्वन्तो रामविजयं प्रार्थयन्ति, धर्मस्यैव जयलक्षणं दर्शयन्तः। रामः रावणस्य शिरः छिनत्ति, तत्क्षणादेवापरं शिरः प्रादुरभवति; एवं पुनःपुनः शिरश्छेदोऽपि राक्षसराजं न निहन्ति। सर्वास्त्रविद् रामः चिन्तयति—पूर्वं निर्णायकाः शराः इदानीं किमर्थं निष्फलाः इव दृश्यन्ते इति। सर्गान्ते युद्धं निरन्तरं प्रवर्तते, मातलिश्च वक्तुमुद्यतः रावणस्य प्राणाधाररहस्यं तद्वधोपायं च प्रकाशयितुमिव।
Shlokas
Verse 1
तौतथायुध्यमानौतुसमरेरामरावणौ ।ददृशुस्सर्वभूतानिविस्मितेनान्तरात्मना ।।।।
एवं समरे रामरावणौ युध्यमानौ तौ दृष्ट्वा सर्वभूतानि विस्मितान्तरात्मनः समभवन्।
Verse 2
अर्धयन्तौतुसमरेतयोस्तौस्यन्दनोत्तमौ ।परस्परमभिक्रुद्धौपरस्परमभिद्रुतौ ।।।।
समरे तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमावर्धयन्तौ परस्परमभिक्रुद्धौ परस्परमभिद्रुतौ।
Verse 3
परस्परवधेयुक्तौघोररूपौबभूवतुः ।मण्डलानि च वीधीश्चगतप्रत्यागतानि च ।।।।दर्शयन्तौबहुविधांसूतसामर्थ्यजांगतिम् ।
परस्परवधे युक्तौ घोररूपौ बभूवतुः। मण्डलानि च वीधीश्च गतप्रत्यागतानि च, दर्शयन्तौ बहुविधां सूतसामर्थ्यजां गतिम्॥
Verse 4
अर्धयन्रावणंरामोराघवंचापिरावणः ।।।।गतिवेगंसमापन्नौप्रतिवेगप्रवर्तने ।
अर्धयन् रावणं रामो राघवं चापि रावणः गतिवेगं समापन्नौ प्रतिवेगप्रवर्तने।
Verse 5
क्षिपतोश्शरजालानितयोस्तौस्यन्दनोत्तमौ ।।।।चेरतुस्सम्युगमहीं सासारौ जलदाविव ।
क्षिपतोः शरजालानि तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ चेरतुः सम्युगमहीं सासारौ जलदाविव।
Verse 6
दर्शयित्वातदातौतुगतिंबहुविधांरणे ।।।।परस्परस्याभिमुखौपुनरेव च तस्थतुः ।
दर्शयित्वा तदा तौ तु गतिं बहुविधां रणे परस्परस्याभिमुखौ पुनरेव च तस्थतुः।
Verse 7
धुरंधुरेणरथयोर्वक्त्रंवक्त्रेणवाजिनाम् ।।।।पताकाश्चपताकाभिस्समीयुस्स्थितयोस्तदा ।
तदा स्थितयोः रथयोः धुरन्धुरेण धुरन्धुरं समीयाय; वाजिनां वक्त्रं वक्त्रेण संनिपपात; पताकाश्च पताकाभिः परस्परं मिलित्वा युगपत् समागमन्, इवैक्यं गताः।
Verse 8
रावणस्यततोरामोधनुर्मुस्तैश्शितैश्शरैः ।।।।चतुर्भिश्चतुरोदीप्तान्हयान्प्रत्यपसर्पयत् ।
ततः रामो धनुर्मुष्ट्या दृढं गृहीत्वा शितैः शरैः चतुर्भिः दीप्तान् रावणस्य चतुरो हयान् प्रत्यपसर्पयत्।
Verse 9
सक्रोधवशमापन्नोहयानामपसर्पणे ।।।।मुमोचनिशितान्बाणान्राघवायदशाननः ।
हयानामपसर्पणे क्रोधवशमापन्नो दशाननः राघवाय निशितान् बाणान् मुमोच।
Verse 10
सोतिविद्धोबलवतादशग्रीवेणराघवः ।।।।जगाम न विकारं च न चापिव्यथितोऽभवत् ।
बलवता दशग्रीवेणातिविद्धोऽपि राघवो न विकारं जगाम, न च युद्धे व्यथितोऽभवत्।
Verse 11
चिक्षेप च पुनर्भाणान्वज्रपातसमस्वनान् ।।।।सारथिंवज्रहस्तस्यसमुद्दिश्यदशाननः ।
दशाननः पुनर्बाणान् वज्रपातसमस्वनान् चिक्षेप, वज्रहस्तस्य सारथिं समुद्दिश्य।
Verse 12
मातलेस्तुमहावेगाश्शरीरेपतिताश्शराः ।।।।न सूक्ष्ममपिसम्मोहंव्यथांवाप्रददुर्युधि ।
मातलेः शरीरे पतिताः महावेगाः शराः युद्धे न सूक्ष्ममपि सम्मोहं न व्यथां वा प्रददुः।
Verse 13
तयाधर्षणयाक्रुद्धोमातलेर्नतथात्मनः ।।।।चकारशरजालेनराघवोविमुखंरिपुम् ।
तस्याः परिभवेन क्रुद्धो राघवो मातलेरधिकं न तु स्वस्यापि दुःखेन। शरजालेन तु रिपुं विमुखं चकार॥
Verse 14
विंशतिंत्रिंशतिंषष्टिंशतशोऽथसहस्रशः ।।।।मुमोचराघवोवीरस्सायकान्स्यन्दनेरिपोः ।
ततः स वीरः राघवो रिपोः स्यन्दने सायकान् विंशतिं त्रिंशतिं षष्टिं शतशोऽथ सहस्रशश्च मुमोच॥
Verse 15
रावणोऽपिततःक्रुद्धोरथस्थराक्षसेश्वरः ।।।।गदामुसलवर्षेणरामंप्रत्यर्दयद्रणे ।
ततः क्रुद्धो रावणोऽपि रथस्थो राक्षसेश्वरः। गदामुसलवर्षेण रामं रणे प्रत्यर्दयत्॥
Verse 16
तत्प्रवृतंपुनर्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।।।गदानांमुसलानां च परिघाणांचनिस्स्वनैः ।शराणांपुङ्खवातैश्चक्षुभितास्सप्तसागराः ।।।।
तत् पुनर्युद्धं प्रवृत्तं तुमुलं रोमहर्षणम्। गदानां मुसलानां च परिघाणां च निस्स्वनैः॥ शराणां पुङ्खवातैश्च क्षुभिताः सप्तसागराः॥
Verse 17
तत्प्रवृतंपुनर्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।6.110.16।।गदानांमुसलानां च परिघाणांचनिस्स्वनैः ।शराणांपुङ्खवातैश्चक्षुभितास्सप्तसागराः ।।6.110.17।।
तत् पुनर्युद्धं प्रवृत्तं तुमुलं रोमहर्षणम्। गदानां मुसलानां च परिघाणां च निस्स्वनैः॥ शराणां पुङ्खवातैश्च क्षुभिताः सप्तसागराः॥
Verse 18
क्षुब्दानांसागराणां च पातालतलवासिनः ।व्यथितादानवाःसर्वेपन्नगाश्चसहस्रशः ।।।।
क्षुब्देषु सागरेषु च पातालतलवासिनः। व्यथिताः सर्वे दानवाः पन्नगाश्च सहस्रशः॥
Verse 19
चकम्पेमेदिनीकृत्स्नासशैलवनकानना ।भास्करोनिष्प्रभश्चासीन्नवनौचापिमारुतः ।।।।
चकम्पे कृत्स्ना मेदिनी सशैलवनकानना; भास्करोऽपि निष्प्रभः प्रादुरभूत्, मारुतोऽपि न ववौ।
Verse 20
ततोदेवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।चिन्तामापेदिरेसर्वेसकिन्नरमहोरगाः ।।।।
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः; सकिन्नरमहोरगाः सर्वे चिन्तामापेदिरे।
Verse 21
स्वस्तिगोब्राह्मणेभ्योऽस्तुलोकास्तिष्ठन्तुशाश्वताः ।जयतांराघयसङ्ख्येरावणंराक्षसेश्वरम् ।।।।एवंजपन्तोऽपश्यंस्तेदेवास्सर्षिगणास्तदा ।रामरावणयोर्युद्धंसुघोरंरोमहर्षणम् ।।।।
स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्योऽस्तु, लोकास्तिष्ठन्तु शाश्वताः; सङ्ख्ये राघवो जयतां रावणं राक्षसेश्वरम्। एवं जपन्तो देवाः सर्षिगणास्तदा अपश्यन् रामरावणयोः युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम्।
Verse 22
स्वस्तिगोब्राह्मणेभ्योऽस्तुलोकास्तिष्ठन्तुशाश्वताः ।जयतांराघयसङ्ख्येरावणंराक्षसेश्वरम् ।।6.110.21।।एवंजपन्तोऽपश्यंस्तेदेवास्सर्षिगणास्तदा ।रामरावणयोर्युद्धंसुघोरंरोमहर्षणम् ।।6.110.22।।
एवं जपन्तो देवाः सर्षिगणास्तदा अपश्यन् रामरावणयोः युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम्।
Verse 23
गन्धर्वाप्सरसांसङ्घादृष्टवायुद्धमनूपमम् ।गगनंगगनाकारंसागरस्सागरोपमः ।।।।रामरावणयोर्युद्धंरामरावणयोरिव ।एवंब्रुवन्तोददृशुस्तद्युद्धंरामरावणम् ।।।।
गन्धर्वाप्सरसां सङ्घा दृष्ट्वा तद् युद्धमनूपमम् । ऊचुः—गगनं गगनेनैव, सागरोऽपि सागरेणैवोपमीयते ॥
Verse 24
गन्धर्वाप्सरसांसङ्घादृष्टवायुद्धमनूपमम् ।गगनंगगनाकारंसागरस्सागरोपमः ।।6.110.23।।रामरावणयोर्युद्धंरामरावणयोरिव ।एवंब्रुवन्तोददृशुस्तद्युद्धंरामरावणम् ।।6.110.24।।
रामरावणयोः युद्धं रामरावणयोरिव । इति ब्रुवन्तस्ते सर्वे ददृशुस्तद् रणं पुनः ॥
Verse 25
ततःक्रोधान्महाबासूरघूणांकीर्तिवर्धनः ।सन्धायधनुषारामश्शरमाशीविषोपमम् ।।।।रावणस्यशिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।तछचिरःपतितंभूमौदृष्टंइलोकैस्त्रिभिस्तदा ।।।।
ततः क्रोधान्महाबाहु रघूणां कीर्तिवर्धनः । सन्धाय धनुषा रामः शरमाशीविषोपमम् ॥ रावणस्य शिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् । तच्छिरः पतितं भूमौ दृष्टं त्रिभिरिलोकैस्तदा ॥
Verse 26
ततःक्रोधान्महाबासूरघूणांकीर्तिवर्धनः ।सन्धायधनुषारामश्शरमाशीविषोपमम् ।।6.110.25।।रावणस्यशिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।तछचिरःपतितंभूमौदृष्टंइलोकैस्त्रिभिस्तदा ।।6.110.26।।
रावणस्य शिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् । तच्छिरः पतितं भूमौ दृष्टं त्रिभिरिलोकैस्तदा ॥
Verse 27
तस्यैवसदृशंचान्यद्रावणस्योत्थितंशिरः ।तत्क्षिप्तंक्षिप्रहस्तेनरामेणक्षिप्रकारिणा ।।।।
तस्यैव सदृशं चान्यद्रावणस्योत्थितं शिरः । तत्क्षिप्तं क्षिप्रहस्तेन रामेण क्षिप्रकारिणा ॥
Verse 28
द्वितीयंरावणशिरश्छिन्नंसम्यतिसायकैः ।छिन्नमात्रं च तच्चीर्षंपुनरेवप्रदृश्यते ।।।।
द्वितीयं रावणस्य शिरः समरे रामसायकैः सम्यक् छिन्नम्। छिन्नमात्रे तस्मिन् शिरसि तत्क्षणमेव पुनरपि तदेव शिरः प्रादृश्यत॥
Verse 29
तदप्यशनिसङ्काशैश्छिन्नंरामस्यसायकैः ।एवमेवशतंछिन्नंशिरसांतुल्यवर्चसाम् ।।।।
तदपि शिरो रामस्य सायकैरशनिसङ्काशैः छिन्नम्। एवमेव तुल्यवर्चसां शिरसां शतं छिन्नमभवत्॥
Verse 30
न चैवरावणस्यान्तोदृश्यतेजीवितक्षये ।ततस्सर्वास्त्रविद्वीरःकौसल्यानन्दवर्धनः ।।।।मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामासराघवः ।
न चैव रावणस्यान्तो दृश्यते जीवितक्षये। ततः सर्वास्त्रविद् वीरः कौसल्यानन्दवर्धनः, मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामास राघवः॥
Verse 31
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।।।
यैः सायकैर्मारीचो निहतः, यैश्च खरो दूषणसहितो निपातितः—
Verse 32
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।6.110.31।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।6.110.32।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।6.110.33।।
यैः क्रौञ्चावने विराधो निहतः, दण्डकारण्ये च कबन्धो विनिपातितः। यैः सालवृक्षाः गिरयश्च भग्नाः, वाली च निहतोऽम्बुधिश्च क्षोभितः॥
Verse 33
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।6.110.31।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।6.110.32।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।6.110.33।।
एते मम सायकाः सर्वे समरे नित्यप्रत्ययिकाः। किं नु कारणं येन मन्दतेजसि रावणे न सफलाः॥
Verse 34
इतिचिन्तापरश्चासीदप्रमत्तश्चसम्युगे ।ववर्षशरवर्षाणीराघवोरावणोरसि ।।।।
इति चिन्तापरः सन् अप्रमत्तश्च सम्युगे। राघवो रावणोरसि शरवर्षाणि ववर्ष॥
Verse 35
रावणोऽपिततःक्रुद्धोरथस्थोराक्षसेश्वरः ।गदामुसलवर्षेणरामंप्रत्यर्दयद्रणे ।।।।
रावणोऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः। गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद्रणे॥
Verse 36
तत्प्रवृत्तंमहद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।अन्तरिक्षे च भूमौ च पुनश्चगिरिमूर्धनि ।।।।
तत्प्रवृत्तं महद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्। अन्तरिक्षे च भूमौ च पुनश्च गिरिमूर्धनि॥
Verse 37
देवदानवयक्षाणांपिशाचोरगरक्षसाम् ।पश्यतांतन्महायुद्धंसप्तरात्रमवर्तत ।।।।
देवदानवयक्षाणां पिशाचोरगरक्षसाम् पश्यतां तन्महायुद्धं सप्तरात्रमवर्तत।
Verse 38
नैव रात्रिं न दिवसंमुहूर्तं न च क्षणम् ।रामरावणयोर्युद्धंविराममुपगच्छति ।।।।
नैव रात्रिं न दिवसं मुहूर्तं न च क्षणं रामरावणयोर्युद्धं विराममुपगच्छति।
Verse 39
दशरथसुतराक्षसेन्द्रयोर्जयमनवेक्ष्यरणे स राघवस्य ।सुरवररथसारथिर्महात्मारणरतराममुवाचवाक्यमाशु ।।।।
दशरथसुतस्य राक्षसेन्द्रस्य च रणयुद्धं दृष्ट्वा, राघवस्य जयमनवेक्ष्य, सुरेन्द्ररथसारथिर्महात्मा मातलिः रणरतरामं शीघ्रं वाक्यमुवाच।
Frequently Asked Questions
Rāma’s pivotal action is his controlled wrath: he becomes furious at the torment inflicted on Mātali (an ally and charioteer) rather than reacting to his own wounds, illustrating retaliation guided by duty and protection rather than ego-driven anger.
The chapter teaches that power alone is not sufficient without right knowledge of causality: even a master of astras must discern the hidden condition sustaining adharma (Rāvaṇa’s continued life), and must align force with insight to restore order.
The text emphasizes cosmic-geographical markers rather than a single cityscape: the sapta-sāgarāḥ (seven seas) churn, pātāla-dwellers are distressed, and the whole earth with mountains and forests trembles—signaling that the duel is treated as a world-order event.