Sarga 108
रावणरथवैभव–निमित्तदर्शन–राममातलिसंवादः (Ravana’s Chariot, Portents, and Rama–Matali Instructions)
युद्धकाण्ड
अथ रावणस्य रथवैभवं वर्ण्यते—गन्धर्वनगरसदृशोऽतिविचित्रः, ध्वजपताकाभिरलङ्कृतः, सुवर्णशृङ्खलाभिरलङ्कृतैः अश्वैः युक्तः, रणभीषणतां जनयन्। युद्धे प्रवृत्ते रामो रावणरथस्य तीव्राभिगमनं दृष्ट्वा मातलिं प्रति ब्रवीत्—यदस्य विपरीतं प्रमत्तं च गमनं तदात्मविनाशलक्षणम्। ततः स मातलिं यथाविधि आज्ञापयति—सावधानो भव, शत्रुमभिमुखं सम्यग् नय, मनोऽव्याकुलं धारय, दृढदृष्ट्या रश्मीन् निगृह्णीहि इति। मातलिः प्रसन्नः कौशलात् रथं सञ्चालयन् चक्रोत्थितधूल्या रावणं व्याकुलयामास। रावणो रामं शरैः प्राहरत्; रामोऽपि इन्द्रधनुःसदृशं महद्धनुः समादाय प्रत्यवस्थितः। उभौ सिंहाविव परस्परवधाभिसन्धिं कृत्वा समरे सममुखौ बभूवतुः; देवगणाश्च तद् द्वन्द्वं द्रष्टुं समागच्छन्। ततः रावणस्य समीपे घोराणि निमित्तानि प्रादुरभवन्—रुधिरवृष्टिः, परिवर्तमाना वाताः, गृध्रशृगालसंघाः, धूलिधूसरिताः दिशः, उल्कापाताः, मेघवर्जिताः अशनीप्रहाराश्च; रामस्य तु जयलक्षणानि शुभानि समुत्पेदिरे। तानि निमित्तानि सम्यग् अवगम्य रामो जयविश्वासं लब्ध्वा पराक्रमं वर्धयन् शत्रोः अन्तं कर्तुं अभ्यवर्तत।
Shlokas
Verse 1
स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् ।गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।।।।युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः ।युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।।।।ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् ।प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।।।।रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ।
हृष्टः सारथिः स रथं परसैन्यप्रधर्षणम् । गन्धर्वनगराकारं समुच्छ्रितपाताकिनम् ॥ युक्तं परमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः । युद्धोपकरणैः पूर्णं पताकाध्वजमालिनीम् ॥ ग्रसन्तमिव चाकाशं नादयन्तं वसुन्धराम् । प्रणाशं परनैन्यानां स्वनैन्यस्य प्रहर्षणम् ॥ रावणस्य रथं क्षिप्रं चोदयामास सारथिः ॥
Verse 2
स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् ।गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।।6.108.1।।युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः ।युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.108.2।।ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् ।प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।।6.108.3।।रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ।
स रथः परमसम्पन्नैः हेममालिभिः वाजिभिः युक्तः, युद्धोपकरणैः पूर्णः, पताकाध्वजमालिनः आसीत्॥
Verse 3
स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् ।गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।।6.108.1।।युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः ।युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.108.2।।ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् ।प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।।6.108.3।।रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ।
आकाशं ग्रसन्तमिव, वसुन्धरां नादयन्तं, परसैन्यानां प्रणाशं स्वसैन्यस्य प्रहर्षणं रावणस्य रथं क्षिप्रं सारथिः चोदयामास॥
Verse 4
समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।।।।रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह ।कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।।।।दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं ।तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ।।।।
सहसा समापतन्तं स्वनवन्तं महाध्वजं राक्षसराजस्य रथं नरराजो ददर्श ह॥
Verse 5
समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।।6.108.4।।रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह ।कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।।6.108.5।।दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं ।तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ।।6.108.6।।
कृष्णवाजिसमायुक्तं रौद्रेण वर्चसा युक्तं तद्रथं बभौ॥
Verse 6
समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।।6.108.4।।रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह ।कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।।6.108.5।।दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं ।तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ।।6.108.6।।
आकाशे दीप्यमानमिव सूर्यवर्चसं विमानं तडित्पताकागहनं दर्शितेन्द्रायुधप्रभं बभौ॥
Verse 7
शराधाराविमुञ्चन्तंधारासारमिवाम्बुदम् ।तंदृष्टवामेघसङ्काशमापतन्तंरथंरिपोः ।।।।गिरेर्वज्राभिमृष्टस्यदीर्यतस्सदृशस्वनम् ।विस्पारयन्वैवेगेनबालचन्द्रानतंधनुः ।।।।उवाचसारथिंरामंसहस्राक्षस्यमातलिम् ।
अथ रामो ददर्श रिपोः रथं मेघसङ्काशं वेगेनापतन्तम्, शरधाराः स्रवन्तं यथा अम्बुदो धारासारं मुञ्चति।
Verse 8
शराधाराविमुञ्चन्तंधारासारमिवाम्बुदम् ।तंदृष्टवामेघसङ्काशमापतन्तंरथंरिपोः ।।6.108.7।।गिरेर्वज्राभिमृष्टस्यदीर्यतस्सदृशस्वनम् ।विस्पारयन्वैवेगेनबालचन्द्रानतंधनुः ।।6.108.8।।उवाचसारथिंरामंसहस्राक्षस्यमातलिम् ।
वज्राभिहतस्य गिरेः दीर्यतः सदृशं स्वनं जनयन्, वेगेन बालचन्द्रानतं धनुः विस्पारयन्; ततः रामः सहस्राक्षस्य सारथिं मातलिम् उवाच।
Verse 9
मातलेपश्यसम्रद्धमापतन्तंरथंरिपोः ।।।।यथापसव्यंपततावेगेनमहतापुनः ।समरेहन्तुमात्मानंतथानेनकृतामतिः ।।।।
मातले, पश्य—रिपोः रथः सम्रब्धः वेगेनापतति; पुनश्च महता वेगेन यथापसव्यं निवर्तते। अस्य कृतामतिः समरे आत्मानं हन्तुमिव प्रवृत्ता।
Verse 10
मातलेपश्यसम्रद्धमापतन्तंरथंरिपोः ।।6.108.9।।यथापसव्यंपततावेगेनमहतापुनः ।समरेहन्तुमात्मानंतथानेनकृतामतिः ।।6.108.10।।
मातले, पश्य—रिपोः समृद्धो रथः वेगेन महता आपतन् पुनरपि यथापसव्यं पतति। समरे स्वविनाशायैव तस्य कृतामतिरिव दृश्यते॥
Verse 11
तदप्रमादमातिष्ठन्प्रत्युद्गच्छरथंरिपोः ।विध्वंसयितुमिच्छामिवायुर्मेघमिवोत्थितम् ।।।।
तस्मादप्रमादमातिष्ठन् रिपोरथं प्रत्युद्गच्छ। उत्थितं मेघं वायुरिव, तमहं विध्वंसयितुमिच्छामि॥
Verse 12
अविक्लबमसम्भ्रान्तमव्यग्रहृदयेक्षणम् ।रमशिसञ्चारनियंप्रचोदयरथंद्रुतम् ।।।।
अविक्लबम् असम्भ्रान्तम् अव्यग्रहृदयेक्षणम्। रश्मिसञ्चारनियं रथं द्रुतं प्रचोदय॥
Verse 13
कामं न त्वंसमाधेयःपुरन्दररथोचितः ।युयुत्सुरहमेकाग्रःस्मारयेत्वां न शिक्ष्ये ।।।।
कामं न त्वं समाधेयः पुरन्दररथोचितः। युयुत्सुरहमेकाग्रः स्मारये त्वां न शिक्ष्ये॥
Verse 14
परितुष्टः स रामस्यतेनवाक्येनमातलिः ।प्रचोदयामासरथंसुरसारथिरुत्तमः ।।।।
रामस्य तेन वाक्येन परितुष्टो मातलिः। सुरसारथिरुत्तमः रथं प्रचोदयामास॥
Verse 15
अपसव्यंततःकुर्वन् रावणस्यमहारथम् ।चक्रसम्भूतरसारावणंव्यवदूनयन् ।।।।
ततः मातलिः अपसव्यं कृत्वा रावणस्य महारथं चक्रसम्भूतरजसा रावणं व्यथयामास॥
Verse 16
ततःक्रुद्धोदशग्रीवस्ताम्रविस्फारितेक्षणः ।रथप्रतिमुखंरामंसायकैरवधूनयत् ।।।।
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः ताम्रविस्फारितेक्षणः रथप्रतिमुखे स्थितं रामं सायकैः अवधूनयत्॥
Verse 17
धर्षणामर्षितोरामोधैर्यंरोषेणलम्भयन् ।जग्राहसुमहावेगमैन्द्रंयुधिशरासनम् ।।।।
धर्षणेनामर्षितो रामो रोषेण धैर्यं समुत्सृजन् । युधि सुमहावेगं बलवत्तरम् ऐन्द्रं शरासनं जग्राह ॥
Verse 18
शरांश्चसुमहावेगान्सूर्यरश्मिसमप्रभान् ।तदुपोढुंमहद्युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः ।।।।परस्पराभिमुखयोर्दृप्तयोरिवसिंहयोः ।
शरांश्च सुमहावेगान् सूर्यरश्मिसमप्रभान् । तदुपोढुं महद्युद्धम् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः ॥ परस्पराभिमुखयोर्दृप्तयोरिव सिंहयोः ॥
Verse 19
ततोदेवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।।।।समीयुर्द्वैरथंद्रष्टुंरावणक्षयकाङ्क्षिणः ।
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । समीयुर्द्वैरथं द्रष्टुं रावणक्षयकाङ्क्षिणः ॥
Verse 20
वर्षरुधिरंदेवोरावणस्यरधोपरि ।।।।वातामण्डलिनस्त्रीव्राह्यपसव्यंप्रचक्रमुः ।
ववर्ष रुधिरं देवो रावणस्य रथोपरि । वातामण्डलिनस्तीव्रा ह्यपसव्यं प्रचक्रमुः ॥
Verse 21
महत् गृध्रकुलंचास्यभ्रममाणंनभस्तले ।।।।येनयेनरथोयातितेनतेनप्रधावति
महत् गृध्रकुलं चास्य भ्रममाणं नभस्तले । येन येन रथो याति तेन तेन प्रधावति ॥
Verse 22
सन्ध्ययाचावृतालङ्काजपापुष्पनिकाशया ।।।।दृश्यतेसम्प्रदीप्तेवदिवसेऽपिवसुन्धरा ।
सन्ध्याकालच्छायया जपापुष्पसदृशरागेण चावृता लङ्का दृश्यते; दिवसेऽपि वसुन्धरा सम्प्रदीप्तेवाभात्।
Verse 23
सनिर्घातामहोल्काश्चसम्प्रपेतुर्महास्वनाः ।।।।विषादयंस्तेरक्षांसिरावणस्यतदाहिताः ।
सनिर्घाताः महोल्काश्च महास्वनाः सम्प्रपेतुः; तान् रावणस्य विनाशसूचकान् मन्यमानाः रक्षांसि विषादमापेदिरे।
Verse 24
सनिर्घातामहोल्काश्चसम्प्रपेतुर्महास्वनाः ।।6.108.23।।विषादयंस्तेरक्षांसिरावणस्यतदाहिताः ।
सन्ध्याकालच्छायया जपापुष्पसदृशरागेण चावृता लङ्का दृश्यते; दिवसेऽपि वसुन्धरा सम्प्रदीप्तेवाभात्।
Verse 25
रावणश्चयतस्तत्रप्रचचालवसुन्धरा ।।।।रक्षसां च प्रहरतांगृहीताइवबाहवः ।
सनिर्घाताः महोल्काश्च महास्वनाः सम्प्रपेतुः; तान् रावणस्य विनाशसूचकान् मन्यमानाः रक्षांसि विषादमापेदिरे।
Verse 26
ताम्राःपीतास्सिताश्वेताःपतितास्सूर्यरश्मयः ।।।।दृश्यन्तेरावणस्याग्रेपर्वतस्येवधातवः ।
ताम्रपीतसितश्वेतवर्णाः सूर्यरश्मयः पतिताः; रावणस्याग्रे पर्वतस्य धातव इव दृश्यन्ते।
Verse 27
गृध्रैरनुगताश्चास्यवमन्त्योज्वलनंमुखैः ।।।।प्रणेदुर्मुखमीक्षन्त्यःसम्रद्धमशिवंशिवाः ।
गृध्रैरनुगताः शिवाः समृद्धमशिवं मुखमीक्षन्त्यः प्रणेदुः; मुखैश्चोज्वलनं वमन्ति स्म।
Verse 28
प्रतिकूलंववेवायूरणेपांसून् समुकतिरन् ।।।।तस्यराक्षसराजस्यकुर्वन्दृष्टिविलोपनम् ।
प्रतिकूलो वायुरणे पांसून् समुत्किरन् ववौ; तस्य राक्षसराजस्य दृष्टिविलोपनं कुर्वन्।
Verse 29
निपेतुरिन्द्राशनयस्सैन्येचाप्यसमन्ततः ।।।।दुर्विषह्यस्वनाघोरंविनाजलधरोदयम् ।
इन्द्राशनयः सर्वतः सैन्ये निपेतुः—जलधराणामुदयमपि विना—दुर्विषह्यस्वनाः घोराः।
Verse 30
दिशश्चप्रदिशस्सर्वाबभूवुस्तिमिरावृताः ।।।।पांसुवर्षेणमहतादुर्दर्शं च नभोऽभवत् ।
दिशश्च प्रदिशश्च सर्वा तिमिरावृताः अभवन्; महता पांसुवर्षेण नभोऽपि दुर्दर्शम् अभवत्।
Verse 31
कुर्वन्त: कलहंघोरंशारिकास्तद्रथंप्रति ।।।।निपेतुश्शतशस्तत्रदारुणादारुणारुताः ।
घोरं कलहं कुर्वन्तः, दारुणारुताः शारिकाः तद्रथं प्रति तत्र शतशः निपेतुः।
Verse 32
जघनेभ्यःस्फुलिङ्गांश्चनेत्रेभ्योऽश्रूणिसन्ततम् ।।।।मुमुचुस्तस्यतुरगास्तुल्यमग्नि च वारि च ।
तस्य तुरगाः जघनेभ्यः स्फुलिङ्गान्, नेत्रेभ्यश्च सन्ततमश्रूणि मुमुचुः—समं अग्निं च वारि च इव।
Verse 33
एवंप्रकाराबहवस्समुत्पाताभयापहाः ।।।।रावणस्यविनाशायदारुणाःसम्प्रजज्ञिरे ।
एवंविधा बहवः समुत्पाता भयङ्कराः दारुणरूपाः समुत्पन्नाः, रावणस्य विनाशं सूचयन्तः सम्प्रजज्ञिरे॥
Verse 34
रामस्यापिनिमित्तानिसौम्यानि च शिवानि च ।।।।बभूवुर्जयशंसीनिप्रादुर्भूतानिसर्वशः ।
रामस्यापि सर्वतः सौम्यानि शिवानि च निमित्तानि प्रादुर्भूतानि, जयशंसिनि शुभलक्षणानि बभूवुः॥
Verse 35
निमित्तानि च सौम्यानिराघवःस्वजयायवै ।।।।दृष्टवापरमसम्हृष्टोहतंमेने च रावणम् ।
राघवः स्वजयाय सौम्यानि निमित्तानि दृष्ट्वा परमं समहृष्टः, रावणं च हतमिव मेने।
Verse 36
ततोनिरीक्ष्यात्मगतानिराघवोरणेनिमित्तानिनिमित्तकोविदः ।जगामहर्षं च परां च निर्वृतिंचकारयुद्धेह्यधिक च विक्रमम् ।।।।
ततः निमित्तकोविदः राघवः आत्मगतान् रणनिमित्तान् निरीक्ष्य, परं हर्षं परां च निर्वृतिं जगाम; युद्धे च अधिकं विक्रमं चकार।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s insistence on apramāda (alertness) and controlled execution while engaging a lethal opponent: he frames chariot-driving not as impulsive aggression but as disciplined, rule-governed conduct necessary to end adharma with minimal error.
The upadeśa is that clarity of mind and mastery of instruments (reins, chariot, weapons) are extensions of inner steadiness; victory is portrayed as emerging from composure, correct judgment, and alignment with auspicious moral order rather than mere force.
Laṅkā is highlighted through an atmospheric transformation—daylight appearing dusk-red like japa flowers—functioning as a cultural-literary marker of liminality, where the city’s fate is read through omens and the war’s cosmic spectatorship.