Yuddha Kanda Sarga 107 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 10733 Verses

Sarga 107

आदित्यहृदयम् (Aditya Hridayam Upadeśa — Agastya’s Instruction to Rāma)

युद्धकाण्ड

अस्मिन् सर्गे रणभूमौ रामः क्षणमात्रं युद्धगौरवेण क्लान्तचित्तः स्थितः, पुरतः रावणोऽपि सम्यगुद्यतः। तदा देवैः सहागस्त्यऋषिरागत्य निर्णायकसमरं द्रष्टुमुपस्थितः, रामं च “गुह्यं सनातनम्” इति आदित्यहृदयस्तोत्रं उपदिशति। अत्र सूर्यः/आदित्यः जगन्नियन्ता, देवभूतयज्ञधर्माणां अन्तरात्मा, स्रष्टा संहर्ता च, तमःशीतनिवारकः, ज्योतींषां पतिः, वेदकर्मणां फलहेतुः इति स्तूयते। अगस्त्यः एकाग्रपूजां त्रिकालपाठं च विधाय शोकविनाशं, चिन्तानिवृत्तिं, जयसिद्धिं च प्रतिपादयति। रामः आचमनं कृत्वा आदित्यं ध्यात्वा स्तोत्रं जपति; ततः प्रसन्नबुद्धिः प्रहृष्टः सन् धनुरादाय रावणवधाय दृढनिश्चयेन प्रसरति। अन्ते सूर्यदेवस्य अनुमोदनयुक्ता शीघ्रतासूचना श्रूयते, येन युद्धे निकटविजयः सूचितः।

Shlokas

Verse 1

ततोयुद्धपरिश्रान्तंसमरेचिन्तयास्थितम् ।रावणंचाग्रतोदृष्टवायुद्धायसमुपस्थितम् ।।6.107.1।।दैवतैश्चसमागम्यद्रष्टुमभ्यागतोरणम् ।उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्योभगवान् ऋषिः ।।6.107.2।।

ततः समरे युद्धपरिश्रान्तं चिन्तया स्थितं रामं, अग्रतो युद्धायोपस्थितं रावणं च दृष्ट्वा, दैवतैः सह रणं द्रष्टुमागतो भगवान् ऋषिरगस्त्यः उपागम्य राममब्रवीत्॥

Verse 2

ततः समरे युद्धपरिश्रान्तं चिन्तया स्थितं रामं, अग्रतः युद्धाय समुपस्थितं रावणं च दृष्ट्वा, दैवतैः सह रणं द्रष्टुमभ्यागतः भगवान् ऋषिरगस्त्यः। स उपागम्य राममब्रवीत्॥

Verse 3

राम राम महाबाहो शृणुगुह्यंसनातनम् ।येनसर्वानरीस्वत्ससमरेविजयिष्यसे ।।6.107.3।।

राम राम महाबाहो शृणु गुह्यं सनातनम्। येन सर्वानरीन् वत्स समरे विजयिष्यसे॥

Verse 4

आदित्यहृदयंपुण्यंसर्वशत्रुविनाशनम् ।जयावहंजपेन्नित्यमक्षय्यंपरमंशिवम् ।।6.107.4।।सर्वमङ्गलमङ्गल्यंसर्वपापप्रणाशनम् ।चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ।।6.107.5।।

आदित्यहृदयं पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनम्। जयावहं नित्यजप्यं अक्षय्यं परमं शिवम्॥ सर्वमङ्गलमङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम्। चिन्ताशोकप्रशमनम् आयुर्वर्धनमुत्तमम्॥

Verse 5

Verse 6

रस्मीमन्तंसमुद्यन्तंदेवासुरनमस्कृतम् ।पूजयस्वविवस्त्वन्तंभास्करंभुवनेश्वरम् ।।6.107.6।।

रश्मीमन्तं समुद्यन्तं देवासुरनमस्कृतम्। पूजयस्व विवस्वन्तं भास्करं भुवनेश्वरम्॥

Verse 7

सर्वदेवात्मकोह्येषतेजस्वीरस्मीभावनः ।एषदेवासुरगणान्लोकान्पातिगभस्तिभिः ।।6.107.7।।

एष हि सर्वदेवात्मा तेजस्वी रश्मिभावनः। स्वगभस्तिभिर् देवासुरगणान् सर्वांश्च लोकान् पालयति॥

Verse 8

एषब्रह्मा च विष्णुश्चशिवःस्कन्धःप्रजापतिः ।महेन्द्रोधनदःकालोयमःसोमोह्यपांपतिः ।।6.107.8।।

एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवः स्कन्धः प्रजापतिः । महेन्द्रो धनदः कालो यमः सोमो ह्यपांपतिः ॥

Verse 9

पितरोवसवस्साध्याअश्विनौमरुतोमनुः ।वायुर्वह्निःप्रजाःप्राणऋतुकर्ताप्रभाकरः ।।6.107.9।।

पितरो वसवः साध्या अश्विनौ मरुतो मनुः । वायुर् वह्निः प्रजाः प्राण ऋतुकर्ता प्रभाकरः ॥

Verse 10

आदित्यःसवितासूर्यःखगःपूषागभस्तिमान् ।सुवर्णसदृशोभानुर्हिरण्यरेतादिवाकरः ।।6.107.10।।

त्वमादित्यः सविता सूर्यः खगः पूषा गभस्तिमान्। सुवर्णसदृशो भानुः हिरण्यरेता दिवाकरः॥

Verse 11

हरिदश्वस्सहस्रार्चिस्सप्तसप्तिर्मरीचिमान् ।तिमिरोन्मथनश्शम्भुस्त्वष्टामार्तण्डकोऽंशुमान् ।।6.107.11।।

हरिदश्वः सहस्रार्चिः सप्तसप्तिर्मरीचिमान्। तिमिरोन्मथनः शम्भुः त्वष्टा मार्तण्डकोऽंशुमान्॥

Verse 12

हिरण्यगर्भश्शिशिरस्तपनोभास्करोरविः ।अग्निगर्भोऽदितेःपुत्रःशङ्घश्शिशिरनाशनः ।।6.107.12।।

हिरण्यगर्भः शिशिरस्तपनो भास्करो रविः। अग्निगर्भोऽदितेः पुत्रः शङ्घः शिशिरनाशनः॥

Verse 13

व्योमनाथस्तमोभेदीऋग्यजुस्सामपारगः ।घनवृष्टिरपांमित्रोविन्ध्यवीथीप्लवङ्गमः ।।6.107.13।।

व्योमनाथस्तमोभेदी ऋग्यजुस्सामपारगः। घनवृष्टिरपां मित्रो विन्ध्यवीथीप्लवङ्गमः॥

Verse 14

आतपीमण्डलेमृत्युःपिङ्गलस्सर्वतापनः ।कविर्विश्वोमहातेजारक्तस्सर्वभवोद्भव: ।।6.107.14।।

आतपी मण्डले मृत्युḥ पिङ्गलः सर्वतापनः। कविर्विश्वो महातेजा रक्तः सर्वभवोद्भवः॥

Verse 15

नक्षत्रग्रहताराणामधिपोविश्वभावनः ।तेजसामपितेजस्वीद्वादशात्मन्नमोऽस्तुते ।।6.107.15।।

नक्षत्रग्रहताराणामधिपो विश्वभावनः। तेजसामपि तेजस्वी द्वादशात्मन् नमोऽस्तु ते॥

Verse 16

नमःपूर्वायगिरयेपश्चिमायाद्रयेनमः ।ज्योतिर्गणानांपतयेदिनाधिपतयेनमः ।।6.107.16।।

पूर्वगिरिमारुह्य उदयमानाय ते नमः, पश्चिमाद्रौ अस्तमयमानाय च नमः। ज्योतिर्गणानां पतये, दिनाधिपतये च ते नमः॥

Verse 17

जयायजयभद्रायहर्यश्वायनमोनमः ।नमोनमस्सहस्रांशोआदित्यायनमोनमः ।।6.107.17।।

जयप्रदाय जयभद्राय च ते नमो नमः। हर्यश्वाय नमो नमः; सहस्रांशो आदित्याय ते नमो नमः॥

Verse 18

नमउग्रायवीरायसारङ्गायनमोनमः ।नमःपद्मप्रबोधायमार्ताण्डायनमोऽस्तुते ।।6.107.18।।

उग्राय वीराय ते नमः; सारङ्गाय नमो नमः। पद्मप्रबोधाय, मार्ताण्डाय च ते नमोऽस्तु॥

Verse 19

ब्रह्मेशानाच्युतेशायसूर्यायादित्यवर्चसे ।भास्वतेसर्वभक्षायरौद्रायवपुषेनमः ।।6.107.19।।

ब्रह्मेशानाच्युतेशाय सूर्यायादित्यवर्चसे। भास्वते सर्वभक्षाय रौद्राय वपुषे नमः॥

Verse 20

तमोघ्नायहिमघ्नायशत्रुघ्नायामितात्मने ।कृतघ्नघ्नायदेवायज्योतिषांपतयेनमः ।।6.107.20।।

तमोघ्नाय हिमघ्नाय शत्रुघ्नायामितात्मने । कृतघ्नघ्नाय देवाय ज्योतिषां पतये नमः ॥

Verse 21

तप्तचामीकराभायहरयेविश्मकर्मणे ।नमस्तमोभिनिघ्नायरुचयेलोकसाक्षिणे।।1.107.21।।

तप्तचामीकराभाय हरये विश्वकर्मणे । नमस् तमोऽभिनिघ्नाय रुचये लोकसाक्षिणे ॥

Verse 21

Verse 22

नाशयत्येषवैभूतंतदेवसृजतिप्रभुः ।पायत्येषतपत्येषवर्षत्येष गभस्तिभिः ।1.107.22।।

नाशयत्येष वै भूतं तदेव सृजति प्रभुः । पायत्येष तपत्येष वर्षत्येष गभस्तिभिः ॥

Verse 22

Verse 23

एषसुप्तेषुजागर्तिभूतेषुपरिनिष्ठितः ।एषचैवाग्निहोत्रं च फलंचैवाग्निहोत्रिणाम् ।।6.107.23।।

एष सुप्तेषु जागर्ति भूतेषु परिनिष्ठितः । एष चैवाग्निहोत्रं च फलं चैवाग्निहोत्रिणाम् ॥

Verse 24

वेदश्चक्रतवश्चैवक्रतूनांफलमेव च ।यानिकृत्यानिलोकेषुसर्वेषुपरमप्रभुः ।।6.107.24।।

वेदश्च क्रतवश्चैव क्रतूनां फलमेव च । यानि कृत्यानि लोकेषु सर्वेषु परमप्रभुः ॥

Verse 25

एनमापत्सुकृच्छ्रेषुकान्तारेषुभयेषु च ।कीर्तयन्पुरुषःकश्चिनावसीदतिराघव ।।6.107.25।।

राघव, आपत्सु कृच्छ्रेषु कान्तारेषु भयेषु च। यः कश्चित् पुरुषोऽेनं कीर्तयति, स न कदाचिदवसीदति॥

Verse 26

पूजयस्वैनमेकाग्रोदेवदेवंजगत्पतिम् ।एतत्त्रिगुणितंजप्त्वायुद्धेषुविजयिष्यसि ।।6.107.26।।

एकाग्रचित्तः पूजयस्व एनं देवदेवं जगत्पतिम्। एतत् त्रिगुणितं जप्त्वा युद्धेषु विजयिष्यसि॥

Verse 27

अस्मिन् क्षणेमहाबाहोरावणंत्वंवधिष्यसि ।एवमुक्त्वाततोऽगस्त्योजगाम स यथागतम् ।।6.107.27।।

अस्मिन् क्षणे महाबाहो त्वं रावणं वधिष्यसि। इत्युक्त्वा ततोऽगस्त्यः यथागतम् जगाम॥

Verse 28

एतच्छ्रुत्वामहातेजानष्टशोकोऽभवत्तदा ।धारयामाससुप्रीतोराघवःप्रयतात्मवान् ।।6.107.28।।

एतच्छ्रुत्वा महातेजा तदा नष्टशोकोऽभवत्। सुप्रीतः प्रयतात्मा राघवः तदुपदेशं धारयामास॥

Verse 29

आदित्यंप्रेक्ष्यजप्त्वातुपरंहर्षमवाप्तवान् ।त्रिराचम्यशुचिर्भूत्वाधनुरादायवीर्यवान् ।।6.107.29।।रावणंप्रेक्ष्यहृष्टात्मायुद्धार्थंसमुपागमत् ।सर्वयत्नेनमहतावधेतस्यधृतोऽभवत् ।।6.107.30।।

आदित्यं प्रेक्ष्य जप्त्वा तु परं हर्षमवाप्तवान्। त्रिराचम्य शुचिर्भूत्वा धनुरादाय वीर्यवान्॥ रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा युद्धार्थं समुपागमत्। सर्वयत्नेन महता वधे तस्य धृतोऽभवत्॥

Verse 30

Verse 31

ततो रामं निरीक्ष्यादित्यः हृष्टात्मा महाहर्षसमन्वितः। निशाचराधिपतेर्नाशं निश्चितं विदित्वा देवसमूहमध्ये प्रोवाच—“शीघ्रं कुरु”॥

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is Rāma’s re-centering before a decisive act of lethal force: Agastya directs him to employ disciplined worship (Aditya-hṛdaya) to remove grief and hesitation, aligning battlefield action with dharma rather than impulsive anger.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The upadeśa presents Āditya as both cosmic governor and inner witness: the same principle that sustains worlds and Vedic rites also stabilizes the warrior’s mind. Victory is framed as the fruit of clarity, devotion, and alignment with ṛta (order).

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

The scene is the Laṅkā battlefield (contextual war-ground), while the cultural landmarks are ritual-ethical: ācamana (purificatory sipping), agnihotra and Vedic sacrifice imagery, and the stotra tradition embodied by Aditya-hṛdaya.