Sarga 106
रावण-सारथि-संवादः (Ravana and the Charioteer: Counsel, Omens, and Battlefield Conduct)
युद्धकाण्ड
युद्धकाण्डे षट्शतषष्ठोत्तरशततमः सर्गः रावणस्य सारथिना सह महत्त्वपूर्णं संवादं निरूपयति। रणभूमौ किञ्चित् प्रत्यावर्तनकाले क्रोधरक्तलोचनः दैववशात् मोहितः रावणः शत्रोः पुरतः रथं निवर्तयितुं सारथिं गर्हयति—त्वां भीरुं, अकुशलं, शत्रुपक्षेऽपि संलग्नमिव च मन्यते। सारथिः तु विनययुक्तया नीतिसंयुक्तया वाचा प्रत्युवाच—न मे भयम्, न द्रोहः; हितार्थमेव मया रथः निवर्तितः। सारथिना कालदेशचिह्ननिमित्तानि, योधस्य स्थितिं, सेनाबलाबलम्, अश्वानां श्रमं च परीक्ष्य कार्यं कर्तव्यमिति स प्रतिपादयति; अश्वाः श्रान्ताः, निमित्तानि चानिष्टानि इति कारणीकृत्य युक्तं पुनर्विन्यासं धर्म्यं च सामरिकं च मन्यते। ततः रावणः तेन वचनेन प्रसन्नः सारथिं प्रशंसति, शुभं हस्ताभरणं ददाति, राघवस्य समीपं शीघ्रं यानमादेशयति। रथः वेगेन रामरथस्य पुरतः उपगम्य पुनः प्रत्यक्षसंमुखतां स्थापयति, क्रोधप्रेरिताज्ञा-प्राज्ञोपदेशयोः संघर्षं च सूचयति।
Shlokas
Verse 1
सतुमोहात्सुसङ्क्रुद्धःकृतान्तबलचोदितः ।क्रोधसंरक्तनयनोरावणंसूतमब्रवीत् ।।।।
स तु मोहात् सुसङ्क्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः क्रोधसंरक्तनयनो रावणः सूतमब्रवीत्।
Verse 2
हीनवीर्यमिवाशक्तंपौरुषेणविवर्जितम् ।भीरुंलघुमिवासत्त्वंविहीनमिवतेजसा ।।।।विमुक्तमिवमायाभिरस्त्रैरिवबहिष्कृतम् ।मामवज्ञायदुर्बुद्धेस्वयाबुद्ध्याविचेष्टसे ।।।।
मां हीनवीर्यमिवाशक्तं पौरुषवर्जितं, भीरुं लघुमिवासत्त्वं तेजोहीनमिव च मन्यसे। मायाभिर्विमुक्तमिवास्त्रैर्बहिष्कृतमिव च मां अवज्ञाय, दुर्बुद्धे, स्वबुद्ध्यैव त्वं विचेष्टसे॥
Verse 3
हीनवीर्यमिवाशक्तंपौरुषेणविवर्जितम् ।भीरुंलघुमिवासत्त्वंविहीनमिवतेजसा ।।6.106.2।।विमुक्तमिवमायाभिरस्त्रैरिवबहिष्कृतम् ।मामवज्ञायदुर्बुद्धेस्वयाबुद्ध्याविचेष्टसे ।।6.106.3।।
विमुक्तमिव मायाभिरस्त्रैरिव बहिष्कृतम् । मामवज्ञाय दुर्बुद्धे स्वया बुद्ध्याविचेष्टसे ॥
Verse 4
किमर्थंमामवज्ञायमच्छन्दमनवेक्ष्य च ।त्वयाशत्रुसमक्षंमेरथोऽयमपवाहितः ।।।।
किमर्थं मां तिरस्कृत्य ममाभिप्रायमनादृत्य च, त्वया शत्रुसमक्षं ममायं रथोऽपवाहितः?
Verse 5
त्वयाद्यहिममानार्य चिरकालसमार्जितम् ।यशोवीर्यं च तेजश्चप्रत्ययश्चविनाशितः ।।।।
त्वयाद्य, अनार्य, चिरकालसमार्जितं मम यशो वीर्यं तेजश्च मयि च प्रत्ययः सर्वं विनाशितम्।
Verse 6
प्रख्यातवीर्यस्यरञ्जनीयस्यविक्रमैः ।पश्यतोयुद्धलुब्धोऽहंकृतंकापुरुषस्त्वया ।।।।
प्रख्यातवीर्यस्य विक्रमै रञ्जनीयस्य परस्य पश्यतोऽपि युद्धलुब्धोऽहं त्वया कापुरुष इव कृतः।
Verse 7
यस्त्वंरथमिदंमोहान्नचेद्वहसिदुर्मते ।सत्योऽप्रतितर्कोमेपरेणत्वमुपस्कृतः ।।।।
यस्त्वं मोहाद्, दुर्मते, इदं रथं न चेत्त्वहसि, तर्हि मे सत्योऽप्रतितर्को निश्चयः—परेण त्वमुपस्कृतः।
Verse 8
न हितद्विद्यतेकर्मसुहृदोहितकाङ्क्षिणः ।रिपूणांसदृशंत्वेतद्यतत्त्वयैतदनुष्ठितम् ।।।।
सुहृदो हितकाङ्क्षिणो नैतत् कर्म हितं विद्यते; रिपूणां सदृशमेवैतत् यत्त्वयैतदनुष्ठितम्।
Verse 9
निवर्तयरथंशीघ्रंयावन्नापैतिमेरिपुः ।यदिवाध्युषितोऽसित्वंस्मर्यतेयदिमेगुणः ।।।।
शीघ्रं रथं निवर्तय, यावन्मे रिपुरपैति न। यदि त्वं मया सह चिरमवस्थितोऽसि, यदि च मे गुणान् स्मरसि॥
Verse 10
एवंपुरुषमुक्तस्तुहितबुद्धिबुद्धिना ।अब्रवीद्रावणंसूतोहितंसानुनयंवचः ।।।।
एवं रावणेन रूक्षतया पुरुषमुक्तः सन्, हितबुद्ध्या समन्वितः सूतः रावणं प्रति हितं सानुनयं च वचनम् अब्रवीत्॥
Verse 11
न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मिनोपजप्तोऽस्मिशत्रुभिः ।न प्रमत्तो न निःस्नेहोविस्मृता न च सत्क्रिया ।।।।
न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मि नोपजप्तोऽस्मि शत्रुभिः। न प्रमत्तो न निःस्नेहो विस्मृता न च सत्क्रिया॥
Verse 12
मयातुहितकामेवयशश्चपरिरक्षता ।स्नेहप्रसन्नमनसाहितमित्यप्रियंकृतम् ।।।।
मया तु हितकामेन यशश्च परिरक्षता। स्नेहप्रसन्नमनसा हितमित्यप्रियं कृतम्॥
Verse 13
नास्मिन्नर्थेमहाराज त्वंमांप्रियहितेरतम् ।कश्चिल्लघुरिवानार्योदोषतोगन्तुमर्हसि ।।।।
नास्मिन्नर्थे महाराज त्वं मां प्रियहिते रतम्। कश्चिल्लघुरिवानार्यो दोषतो गन्तुमर्हसि॥
Verse 14
श्रूयतांप्रतिदास्यामियन्निमित्तंमयारथः ।नदीवेगइवामंभोभिेसंयुगेविनिवर्तितः ।।।।
श्रूयतां प्रतिदास्यामि यन्निमित्तं मया रथः। नदीवेग इवाम्भोभिः संयुगे विनिवर्तितः॥
Verse 15
श्रमंतवावगच्छामिमहतारणकर्मणा ।न हितेवीर्यसौमुख्यंप्रकर्षंवोपधारये ।।।।
श्रमं तवावगच्छामि महता रणकर्मणा; अस्मिन्नेवावसरे न पश्यामि तव वीर्यस्य पूर्ववत् सौमुख्यं प्रकर्षं वा।
Verse 16
रथोद्वहनखिन्नाश्चभग्नामेरथवाजिनः ।दीनाघर्मपरिश्रान्तागावोवर्षहताइव ।।।।
रथोद्वहनखिन्नाश्च भग्ना मे रथवाजिनः; दीनाः घर्मपरिश्रान्ता गावो वर्षहताऽइव।
Verse 17
निमित्तानि च भूयिष्ठंयानिप्रादुर्भवन्तिनः ।तेषुतेष्वभिपन्नेषुलक्ष्याम्यप्रदक्षिणम् ।।।।
निमित्तानि च भूयिष्ठं यानि प्रादुर्भवन्ति नः; तेषु तेष्वभिपन्नेषु लक्ष्याम्यप्रदक्षिणम्।
Verse 18
देशकालौ च विज्ञेयौलक्षणानीङ्गितानि च ।दैन्यंहर्षश्चखेदश्चरथिनश्चबलाबलम् ।।।।
देशकालौ च विज्ञेयौ लक्षणानीङ्गितानि च; दैन्यं हर्षश्च खेदश्च रथिनश्च बलाबलम्।
Verse 19
स्थलनिम्नानिभूमेश्चसमानिविषमाणि च ।युद्धकालश्चविज्ञेयःपरस्यान्तरदर्शनम् ।।।।
स्थलनिम्नानि भूमेश्च समानि विषमाणि च; युद्धकालश्च विज्ञेयः परस्यान्तरदर्शनम्।
Verse 20
उपयानापयाने च स्थानंप्रत्यपसर्पणम् ।सर्वमेतद्रथस्थेनज्ञेयंरथकुटुम्भिना ।।।।
उपयानं च अपयानं च, स्थाने स्थितिः प्रत्यपसर्पणं च—एतत्सर्वं रथस्थेन रथकुटुम्भिना सम्यग्ज्ञेयं भवति॥
Verse 21
तवविश्रामहेतोस्तुतथैषांरथवाजिनाम् ।रौद्रंवर्जयताखेदंक्षमंकृतमिदंमया ।।।।
तव विश्रामहेतोस्तु तथा एषां रथवाजिनां च; रौद्रं परित्यजता खेदं क्षमं कृतमिदं मया॥
Verse 22
स्वेच्छयान मयावीररथोऽयमपवाहितः ।भर्तृस्नेहपरीतेनमयेदंयत्कृतंप्रभो ।।।।
स्वेच्छया न मया वीर रथोऽयमपवाहितः; भर्तृस्नेहपरीतेन मयेदं यत्कृतं प्रभो॥
Verse 23
आज्ञापययथातत्त्वंवक्ष्यस्यरिनिषूदन ।तत्करिष्याम्यहंवीरगतानृण्येनचेतसा ।।।।
आज्ञापय यथा तत्त्वं वक्ष्यसि अरिनिषूदन; तत्करिष्याम्यहं वीर गतानृण्येन चेतसा॥
Verse 24
सन्तुष्टस्तेनवाक्येनरावणस्तस्यसारथेः ।प्रशस्यैनंबहुविधंयुद्धलुब्धोऽब्रवीदिदम् ।।।।
सारथेर्वचनैस्तेन सन्तुष्टो रावणस्तदा । बहुधा प्रशशंसैनं युद्धलुब्धोऽब्रवीदिदम् ॥
Verse 25
रथंशीघ्रमिदंसूतराघवाभिमुखंनय ।नाहत्वासमरेशत्रून्निवर्तिष्यतिरावणः ।।।।
रथं शीघ्रमिदं सूत राघवाभिमुखं नय । नाहत्वा समरे शत्रून् निवर्तिष्यति रावणः ॥
Verse 26
एवमुक्त्वाततस्तुष्टोरावणोराक्षसेश्वरः ।ददौतस्यशुभंह्येकंहस्ताभरणमुत्तमम् ।।।।श्रुत्वारावणवाक्यानिसारथिस्सन्यवर्तत ।
एवमुक्त्वा ततस्तुष्टो रावणो राक्षसेश्वरः । ददौ तस्य शुभं ह्येकं हस्ताभरणमुत्तमम् । श्रुत्वा रावणवाक्यानि सारथिः स न्यवर्तत ॥
Verse 27
ततोद्रुतंरावणवाक्यचोदितःप्रचोदयामासहयान्ससारथिः ।स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथःक्षणेनरामस्यरथाग्रतोऽभवत् ।।।।
ततो द्रुतं रावणवाक्यचोदितः प्रचोदयामास हयान् स सारथिः । स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथः क्षणेन रामस्य रथाग्रतोऽभवत् ॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether withdrawing a chariot from active combat constitutes dishonor or prudent duty. Ravana treats retreat as humiliation and suspected betrayal, while the charioteer frames it as responsible action to preserve the king and resources (horses), guided by assessment of omens, terrain, and readiness.
The sarga teaches that effective leadership requires listening to welfare-oriented counsel, and that strategy must integrate observable conditions (fatigue, logistics) and interpretive signs (nimitta/omen). It contrasts anger-driven perception with reasoned nīti, showing how disciplined advice can redirect volatile authority.
Rather than naming a specific city-sector, the chapter highlights operational ‘landmarks’ of warfare: assessment of deśa-kāla (place-time), bhūmi’s terrain features (ups/downs, evenness/ruggedness), and the battlefield space between Ravana’s and Rama’s chariots as the immediate locus of confrontation.