Sarga 104
रावणशूलप्रक्षेपः — Ravana Hurls the Trident; Rama Counters with Indra’s Javelin
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे रामरावणयोः युद्धं घोररूपं धारयति। श्रीरामस्य क्रोधयुक्तं मुखमण्डलं दृष्ट्वा पर्वताः कम्पन्ते, समुद्रः क्षुभ्यति, तथा च आकाशे उत्पातसूचकाः मेघाः भ्रमन्ति। देवाः, गन्धर्वाः, ऋषयः च प्रलयकालसदृशं युद्धं पश्यन्ति। तदा रावणः वज्रतुल्यं, घण्टाभिः नादितं, पर्वतशिखरसदृशं भयानकं शूलं गृहीत्वा रामं प्रति क्षिपति। सः शूलः विद्युन्मालाभिः ज्वलन् आकाशे गच्छति। श्रीरामः बाणवर्षेण तं शूलं निवारयितुं प्रयतते, किन्तु शूलः तान् बाणान् शलभानिव भस्मसात् करोति। ततः क्रुद्धः रामः मातलिना आनीतां इन्द्रस्य शक्तिं गृह्णाति। सा शक्तिः प्रलयकालीनोल्केव देदीप्यमाना आसीत्। रामः तां शक्तिं क्षिप्त्वा रावणस्य शूलं भिनत्ति। तदनन्तरं रामः तीक्ष्णैः बाणैः रावणस्य अश्वान् हत्वा तस्य वक्षःस्थले ललाटे च प्रहरति। रक्तस्रावेण आप्लुतः रावणः पुष्पिताशोकवृक्ष इव शोभते, तथापि सः युद्धभूमौ अत्यन्तं क्रुद्धः दृश्यते।
Shlokas
Verse 1
तस्यक्रुद्धस्यवदनंदृष्टवारामस्यधीमतः ।।।।सर्वभूतानिवित्रेसुःप्राकम्पत च मेदिनी ।
तस्य धीमतः रामस्य क्रुद्धस्य वदनं दृष्ट्वा । सर्वभूतानि वित्रेसुः, मेदिनी च प्राकम्पत ॥
Verse 2
सिंहशार्दूलान्शैलस्सञ्चचालचलद्द्रुमः ।बभूवचापिक्षुभितःसमुद्रःसरिताम्पतिः ।।।।
सिंहशार्दूलनिवासः शैलः चलद्द्रुमः सञ्चचाल; सरिताम्पतिः समुद्रोऽपि क्षुभितो बभूव।
Verse 3
खराश्चखरनिर्घोषागगनेपरुषाघनाः ।औत्पातिकानिनर्दन्तस्समन्तात्परिचक्रमुः ।।।।
खराश्च खरनिर्घोषा गगने परुषा घनाः । औत्पातिकानि नर्दन्तः समन्तात् परिचक्रमुः ॥
Verse 4
रामंदृष्टवासुसङ्क्रुद्धमुत्पातांश्चैवसुदारुणान् ।वित्रेसुस्सर्वभूतानिरावणस्याभवद्भयम् ।।।।
रामं दृष्ट्वा सुसङ्क्रुद्धम् उत्पातांश्चैव सुदारुणान् । वित्रेसुः सर्वभूतानि रावणस्याभवद् भयम् ॥
Verse 5
विमानस्थास्तदादेवागन्धर्वाश्चमहोरगाः ।ऋषिदावनदैत्याश्चगरुत्मन्तश्चखेचराः ।।।।ददृशुस्तेतदायुद्धंलोकसम्वर्तसंस्थितम् ।नानाप्रहरणैर्भीमैश्शूरयोस्सम्प्रयुध्यतोः ।।।।
विमानस्थास्तदा देवाः गन्धर्वाश्च महोरगाः । ऋषिदानवदैत्याश्च गरुत्मन्तश्च खेचराः ॥ ददृशुस्ते तदा युद्धं लोकसंवर्तसंस्थितम् । नानाप्रहरणैर्भीमैः शूरयोः सम्प्रयुध्यतोः ॥
Verse 6
विमानस्थास्तदादेवागन्धर्वाश्चमहोरगाः ।ऋषिदावनदैत्याश्चगरुत्मन्तश्चखेचराः ।।6.104.5।।ददृशुस्तेतदायुद्धंलोकसम्वर्तसंस्थितम् ।नानाप्रहरणैर्भीमैश्शूरयोस्सम्प्रयुध्यतोः ।।6.104.6।।
विमानस्थास्तदा देवाः गन्धर्वाश्च महोरगाः । ऋषिदानवदैत्याश्च गरुत्मन्तश्च खेचराः ॥ ददृशुस्ते तदा युद्धं लोकसंवर्तसंस्थितम् । नानाप्रहरणैर्भीमैः शूरयोः सम्प्रयुध्यतोः ॥
Verse 7
ऊचुस्सुरासुरास्सर्वेतदाविग्रहमागताः ।प्रेक्षमाणामहर्युद्धंवाक्यंभक्त्याप्रहृष्टवत् ।।।।
ऊचुः सुरासुराः सर्वे तदा युद्धं महदद्भुतम् । प्रेक्षमाणाः प्रहृष्टात्मा भक्त्या वचनमब्रुवन् ॥
Verse 8
दशग्रीवंजयेत्याहुरसुराःसमवस्थिताः ।देवाराममवोचंस्तेत्वंजयेतिपुनःपुनः ।।।।
दशग्रीवं जयेत्याहुरसुराः समवस्थिताः । देवा राममवोचंस्ते त्वं जयेति पुनः पुनः ॥
Verse 9
एतस्मिन्नन्तरेक्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।प्रहर्तुकामोदुष्टात्मास्पृशन् प्रहरणंमहत् ।।।।वज्रसारंमहानादंसर्वशत्रुनिबर्हणम् ।शैलशृङ्गनिभैःकूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ।।।।सधूममिवतीक्ष्णाग्रंयुगान्ताग्निचमोपमम् ।अतिरौद्रमनासाद्यंकालेनापिदुरासदम् ।।।।त्रासनंसर्वभूतानांदारणंभेदनंतथा ।प्रदीप्तमिवरोषेणशूलंजग्राहरावणः ।।।।
एतस्मिन्नन्तरे क्रोधाद् राघवस्य स रावणः प्रहर्तुकामो दुष्टात्मा स्पृशन् प्रहरणं महत्। वज्रसारं महानादं सर्वशत्रुनिबर्हणं शैलशृङ्गनिभैः कूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम्। सधूममिव तीक्ष्णाग्रं युगान्ताग्निसमोपमम् अतिरौद्रमनासाद्यं कालेनापि दुरासदम्। त्रासनं सर्वभूतानां दारणं भेदनं तथा प्रदीप्तमिव रोषेण शूलं जग्राह रावणः॥
Verse 10
एतस्मिन्नन्तरेक्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।प्रहर्तुकामोदुष्टात्मास्पृशन् प्रहरणंमहत् ।।6.104.9।।वज्रसारंमहानादंसर्वशत्रुनिबर्हणम् ।शैलशृङ्गनिभैःकूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ।।6.104.10।।सधूममिवतीक्ष्णाग्रंयुगान्ताग्निचमोपमम् ।अतिरौद्रमनासाद्यंकालेनापिदुरासदम् ।।6.104.11।।त्रासनंसर्वभूतानांदारणंभेदनंतथा ।प्रदीप्तमिवरोषेणशूलंजग्राहरावणः ।।6.104.12।।
वज्रसारं महानादं सर्वशत्रुनिबर्हणम् । शैलशृङ्गनिभैः कूटैः चित्तदृष्टिभयावहम् ॥
Verse 11
एतस्मिन्नन्तरेक्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।प्रहर्तुकामोदुष्टात्मास्पृशन् प्रहरणंमहत् ।।6.104.9।।वज्रसारंमहानादंसर्वशत्रुनिबर्हणम् ।शैलशृङ्गनिभैःकूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ।।6.104.10।।सधूममिवतीक्ष्णाग्रंयुगान्ताग्निचमोपमम् ।अतिरौद्रमनासाद्यंकालेनापिदुरासदम् ।।6.104.11।।त्रासनंसर्वभूतानांदारणंभेदनंतथा ।प्रदीप्तमिवरोषेणशूलंजग्राहरावणः ।।6.104.12।।
सधूममिव तीक्ष्णाग्रं युगान्ताग्निसमोपमम् । अतिरौद्रमनासाद्यं कालेनापि दुरासदम् ॥
Verse 12
एतस्मिन्नन्तरेक्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।प्रहर्तुकामोदुष्टात्मास्पृशन् प्रहरणंमहत् ।।6.104.9।।वज्रसारंमहानादंसर्वशत्रुनिबर्हणम् ।शैलशृङ्गनिभैःकूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ।।6.104.10।।सधूममिवतीक्ष्णाग्रंयुगान्ताग्निचमोपमम् ।अतिरौद्रमनासाद्यंकालेनापिदुरासदम् ।।6.104.11।।त्रासनंसर्वभूतानांदारणंभेदनंतथा ।प्रदीप्तमिवरोषेणशूलंजग्राहरावणः ।।6.104.12।।
त्रासनं सर्वभूतानां दारणं भेदनं तथा । प्रदीप्तमिव रोषेण शूलं जग्राह रावणः ॥
Verse 13
तच्छूलंपरमक्रुद्धोमध्येजग्राहवीर्यवान् ।अनेकैःसमरेश्शूरैराक्षसैःपरिवारितः ।।।।
तत् शूलं परमक्रुद्धो वीर्यवान् मध्ये जग्राह। समरेऽनेकैः शूरैः राक्षसैः परिवारितः॥
Verse 14
समुद्यम्यमहाकायोननादयुधिभैरवम् ।संरक्तनयनोरोषात्स्वसैन्यमभिहर्षयन् ।।।।
समुद्यम्य महाकायो युधि भैरवं ननाद। रोषात् संरक्तनयनो स्वसैन्यमभिहर्षयन्॥
Verse 15
पृथिवींचान्तरिक्षं च दिशश्चप्रदिशस्तथा ।प्राकम्पयत्तदाशब्दोराक्षसेन्द्रस्यदारुणः ।।।।
पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिशश्च प्रदिशस्तथा। प्राकम्पयत्तदा शब्दो राक्षसेन्द्रस्य दारुणः॥
Verse 16
अतिनादस्य्यदानेनतेनतस्यदुरात्मनः ।सर्वभूतानिवित्रेसुस्सागरश्चप्रचुक्षुभे ।।।।
अतिनादस्य दानेन तेन तस्य दुरात्मनः। सर्वभूतानि वित्रेसुः सागरश्च प्रचुक्षुभे॥
Verse 17
स गृहीत्वामहावीर्यश्शूलंतद्रावणोमहत् ।विनद्यसुमहानादंरामंपरुषमब्रवीत् ।।।।
स गृहीत्वा महावीर्यः शूलं तद्रावणो महत्। विनद्य सुमहानादं रामं परुषमब्रवीत्॥
Verse 18
शूलोऽयंवज्रसारस्तेरामरोषान्मयोद्यतः ।तवभ्रातृसहायस्यसम्यक् प्राणान् हरिष्यति ।।।।
राम, एष शूलो वज्रसारः, मया रोषेणोद्यतः; भ्रातृसहायस्य तव सम्यक् प्राणान् हरिष्यति।
Verse 19
रक्षसामद्यशूराणांनिहतानांचमूमुखे ।त्वांनिहत्यरणश्लाघीकरोमितरसासमम् ।।।।
अद्य रणमुखे त्वां तरसा निहत्य, रणश्लाघी अहं निहतानां रक्षसशूराणां समं त्वां करिष्यामि।
Verse 20
तिष्ठेदानींनिहमनित्वामेषशूलेनराघव ।एवमुक्त्वा स चिक्षेपतच्छूलंराक्षसाधिपः ।।।।
राघव, इदानीं तिष्ठ; एष शूलेन त्वां निहनिष्यति—इत्युक्त्वा राक्षसाधिपः तच्छूलं चिक्षेप।
Verse 21
तद्रावणकरान्मुक्तंविद्युन्मालासमावृतम् ।अष्टघण्टंमहानादंवियद्गतमशोभत ।।।।
रावणकरान्मुक्तं तच्छूलं विद्युन्मालासमावृतम्; अष्टघण्टं महानादं वियद्गतमशोभत।
Verse 22
तच्छूलंराघवोदृष्टवाज्वलन्तंघोरदर्शनम् ।ससर्जविशिखान्रामश्चापमायम्यवीर्यवान् ।।।।
तत् ज्वलन्तं घोरदर्शनं शूलं दृष्ट्वा राघवो वीर्यवान् रामः चापमायम्य तद्विरुद्धं विशिखानां वर्षं ससर्ज।
Verse 23
आपतन्तंशरौघेणवारयामासराघवः ।उत्पतन्तंयुगान्तानगिंजलौघैरिववासवः ।।।।
आपतन्तं तं राघवः शरौघेण वारयामास; युगान्ताग्निमुत्पतन्तं वासवो जलौघैरिव शमयति स्म।
Verse 24
निर्ददाह स तान्बाणान्रामकार्मुकनिःसृतान् ।रावणस्यमहान् शूलःपतङ्गानिवपावकः ।।।।
रावणस्य महान् शूलः रामकार्मुकनिःसृतान् तान् बाणान् निर्ददाह, पावकः पतङ्गानिव।
Verse 25
तान्दृष्टवाभस्मसाद्भूतान्शूलसम्स्पर्शचूर्णितान् ।सायकानन्तरिक्षस्थान् राघवःक्रोधमाहरत् ।।।।
शूलस्पर्शचूर्णितान् भस्मसाद्भूतान् तान् अन्तरिक्षस्थान् सायकान् दृष्ट्वा राघवः क्रोधमाहरत्।
Verse 26
स तांमातलिनानीतांशक्तिंवासवसम्मताम् ।जग्राहपरमक्रुद्धोराघवोरघुनन्दनः ।।।।
स रघुनन्दनः राघवः परमक्रुद्धः मातलिनानीतां वासवसम्मतां तां शक्तिं जग्राह।
Verse 27
सातोलिताबलवताशक्तिर्घण्टाकृतस्वना ।नभःप्रज्वालयामासयुगान्तोल्केवसप्रभा ।।।।
सा तु बलवता तोलिता शक्तिः घण्टाकृतस्वना । सप्रभा युगान्तोल्केव नभः प्रज्वालयामास ॥
Verse 28
साक्षिप्ताराक्षसेन्द्रस्यतस्मिन्कूलेपपात ह ।भिन्नःशक्त्यामहान् शूलोनिपपातहतद्युतिः ।।।।
सा क्षिप्ता राक्षसेन्द्रस्य तस्मिन् शूले पपात ह । शक्त्या भिन्नो महान् शूलो हतद्युतिः निपपात ह ॥
Verse 29
निर्भिभेदततोबाणैर्हयानस्यमहाजवान् ।रामस्त्रीक्ष्णैर्महावेगैर्भाणवद्भिरजिह्मगैः ।।।।
निर्भिभेद ततो बाणैर्हयानस्य महाजवान् । रामस्तीक्ष्णैर्महावेगैर्भाणवद्भिरजिह्मगैः ॥
Verse 30
निर्बिभेदोरपितदारावणंनिशितैश्शरैः ।राघवःपरमायत्तोललाटेपत्रतिभिस्त्रिभिः ।।।।
निर्बिभेदोरपि तदा रावणं निशितैश्शरैः । राघवः परमायत्तो ललाटे पत्रतिभिस्त्रिभिः ॥
Verse 31
स शरैर्भिन्नसर्वाङ्गोगात्रप्रसृतशोणितः ।राक्षसेन्द्रस्समूहस्थःफुल्लाशोकइवाबभौ ।।।।
स शरैर्भिन्नसर्वाङ्गो गात्रप्रसृतशोणितः । राक्षसेन्द्रस्समूहस्थः फुल्लाशोक इवाबभौ ॥
Verse 32
स रामबाणैरतिविद्धगात्रोनिशाचरेन्द्रःक्षतजार्द्रगात्रः ।जगामखेदं च समाजमध्येक्रोधं च चक्रेसुभृशंतदानीम् ।।।।
रामबाणैरतिविद्धगात्रो निशाचरेन्द्रः क्षतजार्द्रगात्रः। सभामध्ये स खेदं जगाम, तदानीं च सुभृशं क्रोधं चकार॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames the escalation from intimidation to lethal action: Ravana openly vows to kill Rama (and his brother) and weaponizes terror through a cosmic-scale trident, while Rama responds not with panic but with measured escalation—shifting from conventional arrows to a divinely sanctioned śakti when the threat proves extraordinary.
Power without dharma manifests as spectacle and fear (portents, roaring, threats), yet it is not ultimate; righteous agency may require stronger means, but legitimacy is marked by composure, discernment, and alignment with a wider moral order symbolized by divine witnessing and assistance.
Rather than a named city-site, the Sarga emphasizes a cosmic geography of battle—earth, sky, quarters, and ocean—showing the duel’s perceived impact on the whole world, a typical epic technique to signal that the conflict is not merely personal but civilizational and cosmological.