Sarga 103
ऐन्द्ररथप्रदानम् — Indra’s Chariot Offered to Rāma; The Duel Intensifies
युद्धकाण्ड
अस्मिन् त्रिशततमे तृतीयोत्तरे सर्गे समरस्य न्यायत्वं विविच्यते—रामः भूमौ स्थितः, रावणश्च रथस्थः; अतः देवाः सिद्धाश्च ‘असमं युद्धम्’ इति वदन्ति। तेषां अमृतोपमान् वचनान् श्रुत्वा इन्द्रः मातलिं सूतं आज्ञापयति—दिव्यं रथं रणभूमिं नय, रामं रथमारोपय च। मातलिः सुवर्णविभूषितं रथं हरितैः अश्वैः युक्तं नीत्वा, इन्द्रायुधोपेतं ददर्शयति—महद्धनुः, ज्वलदिव कवचं, सूर्यसदृशा बाणाः, निर्मला च शुभा शक्तिः। स रामं प्रणम्य विजयार्थं इन्द्रस्य दानं निवेदयति, स्वयम् अपि सारथित्वं प्रतिजानाति। रामः आदरात् प्रदक्षिणं कृत्वा रथमारुह्य तेजसा विराजते। ततः संग्रामो घोरतरः—रावणः राक्षसास्त्राणि मुमोच, येषां बाणाः विषधरसर्पा इव दिक्षु व्याप्ताः। रामः गरुडास्त्रेण तान् निवारयति; सर्पबाणाः सुवर्णसुपर्णरूपं प्राप्य विनश्यन्ति। पुनः रावणः शरवर्षैः मातलिं ताडयति, ध्वजं छिनत्ति, इन्द्राश्वांश्च विदारयति; तेन देवर्षिवानराधिपतयः साशङ्का भवन्ति। अन्ते ग्रहयोगाः, सूर्यस्य म्लानता, सागरस्य क्षोभश्च—रामरावणयोर्युद्धस्य विश्वव्यापिनं महत्त्वं सूचयन्ति।
Shlokas
Verse 1
लक्ष्मणेनतुतद्वाक्यमुक्तंश्रुत्वा स राघवः ।सन्दधेपरवीरघ्नोधनुरादायवीर्यवान् ।।।।
लक्ष्मणेनोक्तं तद्वाक्यं श्रुत्वा स राघवः परवीरघ्नो वीर्यवान् धनुरादाय सन्दधे।
Verse 2
रावणायशरानघोरान्विससर्जचमूमुखे ।अधान्यंरथमास्थायरावणोराक्षसाधिपः ।।।।अभ्यधावतकाकुत्स्थंस्वर्भानुरिवभास्करम् ।
रामो रावणाय मूर्धनि घोरान् शरान् विससर्ज। अथ राक्षसाधिपो रावणोऽन्यं रथमास्थाय काकुत्स्थमभ्यधावत, स्वर्भानुरिव भास्करम्।
Verse 3
दशग्रीवोरधस्थस्तुरामंवज्रोपमैश्शरैः ।।।।आजघानमहाशैलंधाराभिरिवतोयदः ।
ततः रथस्थो दशग्रीवो रामं वज्रोपमैः शरैः आजघान। यथा तोयदः महाशैलं धाराभिरिव प्रहारयति॥
Verse 4
दीप्तपावकसङ्काशैःशरैःकाञ्चनभूषणैः ।।।।अभ्यवर्षद्रणरामोदशग्रीवंसमाहितः ।
दीप्तपावकसङ्काशैः काञ्चनभूषणैः शरैः समाहितो रामो रणे दशग्रीवं अभ्यवर्षत्॥
Verse 5
भूमौस्थितस्यरामस्यरथस्थस्य च रक्षसः ।।।।न समंयुद्धमित्याहुर्देवगन्धर्वकिन्नराः ।
भूमौ स्थितस्य रामस्य रथस्थस्य च रक्षसः। न समं युद्धमिति देवगन्धर्वकिन्नराः ऊचुः॥
Verse 6
ततोदेववरर्श्रीमान् श्रुत्वातेषांवचोऽमृतम् ।।।।आहूयमातलिंशक्रोवचनंचेदमब्रवीत् ।
ततो देववरः श्रीमान् शक्रः तेषां अमृतोपमं वचः श्रुत्वा। मातलिमाहूय इदं वचनम् अब्रवीत्॥
Verse 7
रथेनममभूमिष्ठंशीघ्रंयाहिरघूत्तमम् ।।।।आहूयभूतलंयातःकुरुदेवहितंमहत् ।
मम रथेन शीघ्रं भूमिष्ठं रघूत्तमं गच्छ। तं समाहूय रणभूमौ अवतीर्य देवानां हितं महत् कार्यं साधय॥
Verse 8
इत्युक्तोदेवराजेनमातलिर्देवसारथिः ।।।।प्रणम्यशिरसादेवंततोवचनमब्रवीत् ।
देवराजेनैवमुक्तो मातलिर्देवसारथिः। शिरसा देवं प्रणम्य ततः प्रत्युवाच वचनम्॥
Verse 9
शीघ्रंयास्यामिदेवेन्द्रसारथ्यं च करोम्यहम् ।।।।ततोहयैश्चसम्योज्यहरितैःस्यन्दनोत्तमम् ।
शीघ्रं यास्यामि देवेन्द्र, सारथ्यं च करोम्यहम्। ततः हरितैर्हयैः संयोज्य स्यन्दनोत्तमम्॥
Verse 10
ततःकाञ्चनचित्राङ्गःकिङ्किणीशतभूषितः ।।।।तरुणादित्यसङ्काशोवैदूर्यमयकूबरः ।सदश्वैःकाञ्चनापीडैर्युक्तश्श्वेतप्रकीर्णकैः ।।।।हरिभिःसूर्यसङ्काशैर्हेमजालविभूषितैः ।रुक्मवेणुध्वज्श्रीमन्देवराजरथोवरः ।।।।देवराजेनन्दिष्टोरथमारुह्यमातलिः ।अभ्यवर्ततकाकुत्स्थमवतीर्यत्रिवष्टपात् ।।।।
ततः काञ्चनचित्राङ्गः किङ्किणीशतभूषितः तरुणादित्यसङ्काशो वैदूर्यमयकूबरः। सदश्वैः काञ्चनापीडैः श्वेतप्रकीर्णकैः हरिभिः सूर्यसङ्काशैः हेमजालविभूषितैः युक्तः। रुक्मवेणुध्वजः श्रीमान् देवराजरथो वरः। देवराजेन नन्दिष्टो मातलिः रथमारुह्य त्रिविष्टपादिव अवतीर्य काकुत्स्थमभ्यवर्तत।
Verse 11
ततःकाञ्चनचित्राङ्गःकिङ्किणीशतभूषितः ।।6.103.10।।तरुणादित्यसङ्काशोवैदूर्यमयकूबरः ।सदश्वैःकाञ्चनापीडैर्युक्तश्श्वेतप्रकीर्णकैः ।।6.103.11।।हरिभिःसूर्यसङ्काशैर्हेमजालविभूषितैः ।रुक्मवेणुध्वज्श्रीमन्देवराजरथोवरः ।।6.103.12।।देवराजेनन्दिष्टोरथमारुह्यमातलिः ।अभ्यवर्ततकाकुत्स्थमवतीर्यत्रिवष्टपात् ।।6.103.13।।
सदश्वैः काञ्चनापीडैः श्वेतप्रकीर्णकैः हरिभिः सूर्यसङ्काशैः हेमजालविभूषितैः युक्तः स रथः।
Verse 12
ततःकाञ्चनचित्राङ्गःकिङ्किणीशतभूषितः ।।6.103.10।।तरुणादित्यसङ्काशोवैदूर्यमयकूबरः ।सदश्वैःकाञ्चनापीडैर्युक्तश्श्वेतप्रकीर्णकैः ।।6.103.11।।हरिभिःसूर्यसङ्काशैर्हेमजालविभूषितैः ।रुक्मवेणुध्वज्श्रीमन्देवराजरथोवरः ।।6.103.12।।देवराजेनन्दिष्टोरथमारुह्यमातलिः ।अभ्यवर्ततकाकुत्स्थमवतीर्यत्रिवष्टपात् ।।6.103.13।।
देवराजस्य स रथो वरः श्रीमान् रुक्मवेणुध्वजः शोभितः।
Verse 13
ततःकाञ्चनचित्राङ्गःकिङ्किणीशतभूषितः ।।6.103.10।।तरुणादित्यसङ्काशोवैदूर्यमयकूबरः ।सदश्वैःकाञ्चनापीडैर्युक्तश्श्वेतप्रकीर्णकैः ।।6.103.11।।हरिभिःसूर्यसङ्काशैर्हेमजालविभूषितैः ।रुक्मवेणुध्वज्श्रीमन्देवराजरथोवरः ।।6.103.12।।देवराजेनन्दिष्टोरथमारुह्यमातलिः ।अभ्यवर्ततकाकुत्स्थमवतीर्यत्रिवष्टपात् ।।6.103.13।।
देवराजेन नन्दिष्टो मातलिः रथमारुह्य त्रिविष्टपात् अवतीर्य काकुत्स्थम् अभ्यवर्तत।
Verse 14
अब्रवीच्चतदारामंसप्रतोदोरथेस्थितः ।प्राञ्जलिर्मातलिर्वाक्यंसहस्राक्षस्यसारथिः ।।।।
तदा रथेस्थितः सप्रतोदो मातलिः सहस्राक्षस्य सारथिः प्राञ्जलिः रामं वाक्यमब्रवीत्।
Verse 15
सहस्राक्षेणकाकुत्थ्सरथोऽयंविजयायते ।दत्तस्तवमहासत्त्वश्रीमन् शत्रुनिबर्हण ।।।।
काकुत्स्थ महात्मन् श्रीमन् शत्रुनिबर्हण, सहस्राक्षेण ते विजयाय अयं रथो दत्तः।
Verse 16
इदमैन्द्रंमहच्चापंकवचंचानगिसन्निभम् ।शराश्चादित्यसङ्काशाःशक्तिश्चविमलाशिवा ।।।।
इदं महच्चापमैन्द्रं कवचं चानलसन्निभम्। शराश्चादित्यसङ्काशाः शक्तिश्च विमलाशिवा॥
Verse 17
आरुह्येमंरथंवीरराक्षसंजहिरावणम् ।मयासारथिनाराजन् महेन्द्रइवदानवान् ।।।।
वीर राजन्, इमं रथमारुह्य मया सारथिना सह राक्षसं रावणं जहि; यथा महेन्द्रः पुरा दानवान् जघान।
Verse 18
इत्युक्तःसम्परिक्रम्यरथंतमभिवाद्य च ।आरुरोहतदारामोलोकान् लक्ष्मविराजयन् ।।।।
इत्युक्तः स रामो रथं तं सम्परिक्रम्याभिवाद्य च, तदा आरुरोह; स्वलक्ष्म्या लोकान् विराजयन्।
Verse 19
तद्भभूवाद्भुतंयुद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।रामस्य च महाबाहोरावणस्य च रक्षसः ।।।।
तदा रामस्य महाबाहो रावणस्य च रक्षसः, अद्भुतं तुमुलं रोमहर्षणं युद्धमभवत्।
Verse 20
स गान्धर्वेणगान्धर्वंदैवंदैवेनराघवः ।अस्त्रंराक्षसराजस्यजघानपरमास्त्रवित् ।।।।
परमास्त्रवित् राघवो राक्षसराजस्यास्त्रं जघान; गान्धर्वेण गान्धर्वं, दैवं दैवेन प्रत्यवरोधयत्।
Verse 21
अस्त्रंतुपरमंघोरंराक्षसंराक्षसाधिपः ।ससर्जपरमक्रुद्धःपुनरेवनिशाचरः ।।।।
अथ राक्षसाधिपो निशाचरः परमक्रुद्धः पुनरेव परमं घोरं राक्षसमस्त्रं ससर्ज।
Verse 22
तेरावणधनुर्मुक्ताःशराःकाञ्चनभूषणाः ।अभ्यवर्तन्तकाकुत्स्थंसर्पाभूत्वामहाविषाः ।।।।
रावणधनुर्मुक्ताः काञ्चनभूषणाः शराः महाविषाः सर्पा भूत्वा काकुत्स्थमभ्यवर्तन्त।
Verse 23
तेदीप्तवदनादीप्तंसमन्तोज्वलनंमुखैः ।राममेवाभ्यवर्तन्तव्यादितास्याभयानकाः ।।।।
ते भयानकाः व्यादितास्याः दीप्तवदनाः मुखैः समन्तो ज्वलनं वमन्तः राममेवाभ्यवर्तन्त।
Verse 24
तैर्वासुकिसमस्पर्शैर्दीप्तभोगैर्महाविषैः ।दिशश्चसन्ततास्सर्वाप्रदिशश्चसमावृताः ।।।।
तैर्वासुकिसमस्पर्शैर्दीप्तभोगैर्महाविषैः सर्वा दिशः प्रदिशश्च सन्तताः समावृताश्च।
Verse 25
तान् दृष्टवापन्नगान् रामःसमापततआहवे ।अस्त्रंगारुत्मतंघोरंप्रादुश्चक्रेभयावहम् ।।।।
तान् पन्नगान् समापततो दृष्ट्वा रामोऽहवे भयावहं घोरं गारुत्मतमस्त्रं प्रादुश्चकार।
Verse 26
तेराघवधनुर्मुक्तारुक्मपुङ्खाःशिखिप्रभाः ।सुपर्णाःकाञ्चनाभूत्वाविचेरुःसर्पशत्रवः ।।।।
ते राघवधनुर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिखिप्रभाः । सुपर्णाः काञ्चना भूत्वा विचेरुः सर्पशत्रवः ॥
Verse 27
तेतान्सर्वान् जघ्नुस्सर्परूपान्महाजवान् ।सुपर्णरूपारामस्यविशिखाःकामरूपिणः ।।।।
ते तान् सर्वान् जघ्नुः सर्परूपान् महाजवान् । सुपर्णरूपा रामस्य विशिखाः कामरूपिणः ॥
Verse 28
अस्त्रेप्रतिहतेक्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ।अभ्यवर्षत्तदारामंघोराभिःशरवृष्टिभिः ।।।।
अस्त्रेप्रतिहतेक्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः । अभ्यवर्षत्तदा रामं घोराभिः शरवृष्टिभिः ॥
Verse 29
ततश्शरसहस्रेणराममक्लिष्टकारिणम् ।अर्दयित्वाशरौघेणमातलिम्प्रत्यविध्यत ।।।।
ततश्शरसहस्रेण राममक्लिष्टकारिणम् । अर्दयित्वा शरौघेण मातलिं प्रत्यविध्यत ॥
Verse 30
चिच्छेदकेतुमुद्धिश्यशरेणैकेनरावणः ।पातयित्वारथोपस्थेरथात्केतुं च काञ्चनम् ।।।।ऐन्द्रानपिजघानाश्वान्शरजालेनरावणः ।
चिच्छेद केतुमुद्धिश्य शरेणैकेन रावणः । पातयित्वा रथोपस्थे रथात्केतुं च काञ्चनम् । ऐन्द्रानपि जघानाश्वान् शरजालेन रावणः ॥
Verse 31
तदृष्ट्वासुमहातत्कर्मरावणस्यदुरात्मना: ।विषेदुर्देवगन्धर्वाचारणादानवैस्सह ।।।।राममार्तंतदादृष्टवासिद्धाश्चपरमर्षयः ।व्यथितावानरेन्द्राश्चबभूवुस्सविभीषणाः ।।।।रामचन्द्रमसंदृष्टवाग्रस्तंरावणराहुणा ।
तद् दुरात्मनः रावणस्य सुमहद् अतत्कर्म दृष्ट्वा देवगन्धर्वचारणाः दानवैः सह विषेदुः। तदा रामम् आर्तं दृष्ट्वा सिद्धाश्च परमर्षयश्च व्यथिताः; वानरेन्द्राश्च सविभीषणाः सन्तप्ताः बभूवुः—रावणराहुणा ग्रस्तं रामचन्द्रमसं दृष्ट्वा।
Verse 32
तदृष्ट्वासुमहातत्कर्मरावणस्यदुरात्मना: ।विषेदुर्देवगन्धर्वाचारणादानवैस्सह ।।6.103.31।।राममार्तंतदादृष्टवासिद्धाश्चपरमर्षयः ।व्यथितावानरेन्द्राश्चबभूवुस्सविभीषणाः ।।6.103.32।।रामचन्द्रमसंदृष्टवाग्रस्तंरावणराहुणा ।
दुरात्मनः रावणस्य तद् सुमहद् अतत्कर्म दृष्ट्वा देवगन्धर्वचारणाः दानवैः सह विषेदुः। रामम् आर्तं दृष्ट्वा सिद्धाः परमर्षयश्च व्यथिताः; वानरेन्द्राश्च सविभीषणाः सन्तप्ताः—रावणराहुणा ग्रस्तं रामचन्द्रमसं इव दृष्ट्वा।
Verse 33
प्राजात्यं च नक्षत्रंरोहिणींकशशिनःप्रियाम् ।।।।समाक्रम्यबुधस्तस्थौप्रजानामशुभावहः ।
प्राजापत्यं नक्षत्रं रोहिणीं शशिनः प्रियाम् समाक्रम्य बुधः तस्थौ—प्रजानाम् अशुभावहः।
Verse 34
सधूमपरिवृत्तोर्मिःप्रज्वलन्निवसागरः ।।।।उत्पपाततदाक्रुद्धस्स्पृशन्निवदिवाकरम् ।
सधूमपरिवृत्तोर्मिः सागरः प्रज्वलन्निव क्रुद्धः तदा उत्पपात—दिवाकरं स्पृशन्निव।
Verse 35
शस्त्रवर्णस्सुपरुषोमन्दरश्मिद्दिवाकरः ।।।।अदृश्यतकबन्धाङ्कःसंसक्तोधूमकेतुना ।
शस्त्रवर्णः सुपरुषः मन्दरश्मिः दिवाकरः कबन्धाङ्कः अदृश्यत—धूमकेतुना संसक्त इव।
Verse 36
कोसलानां च नक्षत्रंव्यक्तमिन्द्राग्निदैवतम् ।।।।आक्रम्याङ्गारकस्तस्थौविशाखामपिचाम्बरे ।
कोसलाधिपतीनां भाग्यसूचकं नक्षत्रं विशाखा, इन्द्राग्निदैवता, आकाशे स्पष्टं विराजमानम्। तामाक्रम्याङ्गारकः स्थितोऽभूत्, तद् दुःशकुनसूचकं बभूव॥
Verse 37
दशास्योविंशतिभुजःप्रगृहीतशरासनः ।।।।अदृशास्यःदशग्रीवःमैनाकःपर्वतःइव
दशास्यो विंशतिभुजः प्रगृहीतशरासनः। अदृश्यत दशग्रीवो मैनाकः पर्वतो यथा॥
Verse 38
निरस्यमानोरामस्तुदशग्रीवेणरक्षसा ।।।।नाशक्नोदभिसन्धातुंसायकान्रणमूर्धनि ।
दशग्रीवेण रक्षसा निरस्यमानो रामस्तु। रणमूर्धनि सायकान् अभिसन्धातुं न शशाक॥
Verse 39
सःकृत्वाभ्रुकुटिंक्रुद्धःकिञ्चित्सम्रक्तलोचनः ।।।।जगामसुमहाक्रोधंनिर्दहन्निवचक्षुषा ।
सः क्रुद्धो भ्रुकुटिं कृत्वा किञ्चित् संरक्तलोचनः । सुमहाक्रोधं जगाम, चक्षुषा निर्दहन्निव ॥
Frequently Asked Questions
The ethical issue is combat parity: celestial observers judge it unfair that Rāma fights on foot while Rāvaṇa fights from a chariot, prompting Indra to restore balance by gifting a divine chariot and equipment.
Power must be exercised within a moral frame: even in total war, legitimacy is strengthened by fairness, disciplined restraint, and correct use of knowledge (astra-counterastra), rather than by advantage alone.
Rather than named terrestrial sites, the sarga foregrounds a cultural-cosmic landscape: Indra’s heavenly chariot descending to the battlefield and omen-signs (nakṣatras, planets, eclipsing imagery, ocean turbulence) that situate the duel within a universe-wide moral drama.