Sarga 102
लक्ष्मण-प्राणरक्षा: (Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे रणभूमौ महती वैद्यकीय-आपत् तथा तस्य धर्मार्थ-प्रतिध्वनिः वर्ण्यते। रावणस्य शक्त्या लक्ष्मणो विद्धः शोणितसिक्तः पतति; तं दृष्ट्वा रामस्य धैर्यं शिथिलं भवति, स जयस्य जीवनस्य च सारं भ्रातृवियोगे निष्फलं मन्यते, युद्धस्यापि प्रयोजनं संशयते। तदा सुषेणो वैद्यः रामं समाश्वासयति—लक्ष्मणस्य मुखे तेजोऽवशिष्टं, हृदयाङ्गेषु च जीवितलक्षणानि सन्तीति निदानयुक्त्या निरूप्य शोकं त्यक्तुं प्रेरयति। स हनूमन्तं औषधिपर्वतं प्रति प्रेषयति, चतस्रो महौषधीराहर्तुं—सवर्णकरणीं, सावर्ण्यकरणीं, सञ्जीवकरणीं, सन्धानिनीं च। हनूमान् ताः पृथग् अविज्ञाय दक्षिणशैलशिखरं समूलमुत्पाट्य शीघ्रं रणभूमिं नयति। सुषेणस्ततोऽौषधीन् निष्कृष्य पेषयित्वा नासिकया लक्ष्मणाय प्रयच्छति; स शक्त्या मुक्तः पीडावर्जितश्च सहसा समुत्तिष्ठति। वानराधिपाः प्रमुदिताः; रामोऽश्रुपूर्णनेत्रः लक्ष्मणं परिष्वजते। लक्ष्मणस्तु रामं प्रतिपादयति—प्रतिज्ञां पालयित्वा रावणवधं समापय, इति; स्वशोकं धर्मे प्रतिज्ञापालन-लोकन्याययोः अधीनं कृत्वा।
Shlokas
Verse 1
शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा ।लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।।।स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः ।विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।।।
बलीयसा रावणेन शक्त्या समरे निहतं शूरं लक्ष्मणं रुधिरौघपरिप्लुतं दृष्ट्वा, स रामः दुरात्मनः रावणस्य तुमुलं युद्धं दत्त्वा, बाणौघान् विसृजन्नेव सुषेणमिदमब्रवीत्।
Verse 2
शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा ।लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।6.102.1।।स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः ।विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।6.102.2।।
रावणेन बलीयसा शक्त्या विनिहतं समरे शूरं रुधिरौघपरिप्लुतं लक्ष्मणं दृष्ट्वा, दुरात्मनः रावणस्य तुमुलं युद्धं दत्त्वा बाणौघान् विसृजन्नेव रामः सुषेणमिदमब्रवीत्।
Verse 3
एषरावणवीर्येणलक्ष्मणःपतितोभुविः ।सर्पवच्चेष्टतेवीरोभूमौशोकमुदिरीयन् ।।।।
रावणवीर्येण आहतः लक्ष्मणो भुवि पतितः; स वीरो भूमौ सर्पवच्चेष्टते, शोकमुदीरयन्।
Verse 4
शोणितार्द्रमिमंवीरंप्राणैःप्रियतरंमम ।पश्यतोममकाशक्तिर्योद्धुंपर्याकुलात्मनः ।।।।
शोणितार्द्रमिमं वीरं प्राणैः प्रियतरं मम । पश्यतो मम का शक्तिर्योद्धुं पर्याकुलात्मनः ॥
Verse 5
अ यं स समरश्लाघीभ्रातामेशुभलक्षणः ।यदिपञ्चत्वमापन्नःप्राणैर्मेकिंसुखेनवा ।।।।
अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः । यदि पञ्चत्वमापन्नः प्राणैर्मे किं सुखेन वा ॥
Verse 6
लज्जतीवहिवीर्यंभ्रश्यतीवकराद्धनुः ।सायकाव्यवसीदन्तिदृष्टिर्भाष्पवशंगता ।।।।
लज्जतीव हि वीर्यं भ्रश्यतीव कराद्धनुः । सायकाव्यवसीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता ॥
Verse 7
अवसीदन्तिगात्राणिस्वप्नयानेनृणामिव ।चिन्तामेवर्ततेतीव्रामुमूर्षापि च जायते ।।।।
अवसीदन्ति गात्राणि स्वप्नयाने नृणामिव । चिन्तामेवर्तते तीव्रा मुमूर्षापि च जायते ॥
Verse 8
भ्रातरंनिहतंदृष्टवारावणेनदुरात्मना ।विष्टनन्तंतुदुःखार्तंमर्मण्यभिहतंभृशम् ।।।।
दुरात्मना रावणेन निहतं भ्रातरं दृष्ट्वा, मर्मसु भृशमभिहतं दुःखार्तं विष्टनन्तं च तमवलोक्य रामोऽतिव्यथितोऽभवत्।
Verse 9
राघवोभ्रातरंदृष्टवाप्रियंप्राणंबहिश्चरम् ।दुःखेनमहताविष्टोध्यानशोकपरायणः ।।।।
राघवः प्रियं भ्रातरं प्राणं बहिश्चरमिव दृष्ट्वा, महता दुःखेनाविष्टो ध्यानशोकपरायणोऽभवत्।
Verse 10
परंविषादमापन्नोविललापाकुलेन्द्रियः ।भ्रातरंनिहतंदृष्टवालक्ष्मणंरणपांसुषु ।।।।
रणपांसुषु निहतं लक्ष्मणं भ्रातरं दृष्ट्वा स रामः परं विषादमापन्नः; आकुलेन्द्रियः विललाप।
Verse 11
विजयोऽपिहिमेशूर न प्रियायोपकल्पते ।अचक्षुर्विषयश्चन्द्रःकांप्रीतिंजनयिष्यति ।।।।
शूर, विजयोऽपि मे न प्रियायोपकल्पते। अचक्षुर्विषये चन्द्रः किमेव प्रीतिं जनयिष्यति॥
Verse 12
किंमेयुद्धेनकिंप्राणैर्युद्धकार्यं न विद्यते ।यत्रायंनिहतश्शेतेरणमूर्धनिलक्ष्मणः ।।।।
किं मे युद्धेन किं प्राणैः, युद्धकार्यं न विद्यते। यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः॥
Verse 13
यथैवमांवनंयान्तमनुयातिमहाद्युतिः ।अहमप्युपयास्यामितथैवैनंयमक्षयम् ।।।।
यथैव मां वनं यान्तम् अनुयाति महाद्युतिः। अहमप्युपयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम्॥
Verse 14
इष्टबन्धुजनोनित्यंमां स नित्यमनुव्रतः ।इमामवस्थांगमितोराक्षसैःकूटयोधिभिः ।।।।
इष्टबन्धुजनो नित्यं मां स नित्यमनुव्रतः। इमामवस्थां गमितो राक्षसैः कूटयोधिभिः॥
Verse 15
देशेदेशेकलत्राणिदेशेदेशे च बान्दवाः ।तंतुदेशं न पश्यामियत्रभ्रातासहोदरः ।।।।
देशे देशे कलत्राणि, देशे देशे च बान्धवाः। तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहोदरः॥
Verse 16
इत्येवंविलपन्तंतंशोकविह्वलितेद्रनियम् ।विवेष्टमानंकरुणमच्छवसन्तंपुनःपुनः ।।।।राममाश्वासयनवीरसुषेनोवाक्यमब्रवीत
इत्येवं शोकविह्वलितेन्द्रियं करुणं विवेष्टमानं पुनःपुनरुच्छ्वसन्तं रामं दृष्ट्वा वीरः सुषेणः तं समाश्वासयन् वाक्यमब्रवीत्।
Verse 17
किनुराज्येनदुर्धर्षलक्ष्मणेनविनामम ।कथंवक्ष्याम्यहंत्वम्बांसुमित्रांपुत्रवत्सलाम् ।।।।
किं नु राज्येन मे दुर्धर्षलक्ष्मणविना? कथं चाहं पुत्रवत्सलां सुमित्रामम्बां वक्ष्यामि?
Verse 18
न मृथोयंमहाबाहो लक्ष्मणोलक्षमिवर्धन: ।न चास्यविक्रतंवक्त्रानापिशस्वासं न निष्प्रभं ।।।।
महाबाहो, लक्ष्मिवर्धनः अयं लक्ष्मणो न मृतः। नास्य वक्त्रं विकृतं, न श्वासो न निरुद्धः, न च प्रभा निष्प्रभा जाता।
Verse 19
सुप्रभंसुप्रसन्नं च मुखमस्यनिरीक्ष्यताम् ।।।।पद्मपत्रतलौहस्तौसुप्रसन्ने च लोचने ।
अस्य मुखं सुप्रभं सुप्रसन्नं च निरीक्ष्यताम्; हस्तौ पद्मपत्रतलसदृशौ, लोचनेऽपि सुप्रसन्ने।
Verse 20
ऐ वं न विद्यतेरूपंगतासूनांविशम्पते ।।।।माविषादंमृकृथावीरसप्राणोऽयमरिन्दम ।
एवं न विद्यते रूपं गतासूनां विशाम्पते। मा विषादं मृ कृथाः वीर; सप्राणोऽयमरिन्दमः॥
Verse 21
आ ख्यासतितुप्रसुप्तस्यस्रस्तगात्रस्यभूतले ।।।।सोच्छवासंहृदयंवीरकम्पमानंमुहुर्मुहुः ।
आख्यासति तु प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले। सोच्छ्वासं हृदयं वीरं कम्पमानं मुहुर्मुहुः॥
Verse 22
एवमुक्त्वामहाप्राज्ञःसुषेणोराघवंवचः ।।।।समीपस्थमुवाचेदंहनूमन्तंमहाकपिम् ।
एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः सुषेणो राघवं वचः। समीपस्थमुवाचेदं हनूमन्तं महाकपिम्॥
Verse 23
सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।
सौम्य शीघ्रमितो गत्वा शैलमौषधिपर्वतम्। पूर्वं तु कथितो योऽसौ वीर जाम्बवताशुभः। दक्षिणे शिखरे जातामोषधिमानय। सवर्णकरणीं नाम्ना सावर्ण्यकरणीं तथा। सञ्जीवकरणीं वीर सन्धानिं च महौषधीम्। सञ्जीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः॥
Verse 24
सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।
इत्येवमुक्तो हनुमान् गत्वा चौषधिपर्वतम्। चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानन् ता महौषधीः॥
Verse 25
सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।
हे वीर! सवर्णकरणी नाम महौषधीं, तथा सावर्ण्यकरणीं, सञ्जीवकरणीं च, सन्धानिनीं च महौषधीं आनय; महात्मनः वीरस्य लक्ष्मणस्य सञ्जीवनार्थम्।
Verse 26
इत्येवमुक्तोहनुमान्गत्वाचौषथिपर्वतम् ।।।।चिन्तामभ्यगमछ्रचीमानजानं स्ता महौषधीः ।
इत्येवमुक्तो हनुमान् गत्वा चौषधिपर्वतम्। चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानन् ता महौषधीः॥
Verse 27
तस्यबुद्धि: समुत्पन्नामारुतेरमितौजसः ।।।।इदमेवगमिष्यामिगृहीत्वाशिखरंगिरेः ।
ततः अमितौजसः मारुतेः बुद्धिः समुत्पन्ना— ‘अहमेव शीघ्रं गमिष्यामि, गिरेः शिखरं गृहीत्वा’ इति।
Verse 28
अस्मिंस्तुशिखरेजातामोषधिंतांसुखावहाम् ।।।।प्रतर्केणावगच्छामिसुषेणोह्यवमब्रवीत् ।
अस्मिन् शिखरे एव सा सुखावहा औषधिः जाता इति अहं प्रतर्केण अवगच्छामि; सुषेणः हि एवम् अब्रवीत्।
Verse 29
अगृह्ययदिगच्छामिविशल्यकरणीमहम् ।।।।कालात्ययेनदोषःस्याद्वैक्लब्यं च महद्भवेत् ।
विशल्यकरणीमोषधीं विना यदि गच्छामि अहम् । कालात्ययेन दोषः स्यात्, वैक्लब्यं च महद्भवेत् ॥
Verse 30
इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।।।आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः ।फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।।।गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।
इति सञ्चिन्त्य हनूमान् महाबलः क्षिप्रं गत्वा पर्वतश्रेष्ठम् आसाद्य गिरेः शिरः प्रक्रम्य । फुल्लनानातरुगणं समुत्पाट्य महाबलः, हरिशार्दूलो हस्ताभ्यां तच्छिखरं समतोलयत् ॥
Verse 31
इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।6.102.30।।आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः ।फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।6.102.31।।गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।
सनीलमिव जीमूतं तोयपूर्णं नभस्तलात् । गिरेः शिखरं गृहीत्वा तु हनूमान् उत्पपात ॥
Verse 32
सनीलमिवजीमूतंतोयपूर्णंनभस्तलात् ।।।।उत्पपातगृहीत्वातुहनूमान् शिखरंगिरेः ।
सनीलमिव जीमूतं तोयपूर्णं नभस्तलात् । गिरेः शिखरं गृहीत्वा तु हनूमान् उत्पपात ॥
Verse 33
समागम्यमहावेगःसंन्यस्यशिखरंगिरेः ।।।।विश्रम्यकिञ्चिद्धनुमान्सुषेणमिदमब्रवीत् ।
समागम्य महावेगः संन्यस्य शिखरं गिरेः । विश्रम्य किञ्चिद् हनूमान् सुषेणमिदमब्रवीत् ॥
Verse 34
ओषधीर्नावगच्छामिताअहंहरिपुङ्गव ।।।।तदिदंशिखरंकृत्स्नंगिरेस्तस्याहृतंमया ।
ओषधीर्नावगच्छामि ता अहं हरिपुङ्गव । तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया ॥
Verse 35
एवंकथयमानंतुप्रशस्यपवनात्मजम् ।।।।सुषेणोवानरश्रेष्ठोजग्राहोत्पाट्यचौषधीः ।
एवं वदन्तं पवनात्मजं प्रशस्य सुषेणो वानरश्रेष्ठः आवश्यकाः चौषधीः समुत्पाट्य जग्राह।
Verse 36
विस्मितास्तुबभूवुस्तेसर्वेवानरपुङ्गवाः ।।।।दृष्टवाहनूमतःकर्मसुरैरपिसुदुष्करम् ।
हनूमतः कर्म दृष्ट्वा सुरैरपि सुदुष्करं सर्वे ते वानरपुङ्गवाः विस्मिताः बभूवुः।
Verse 37
ततःसङ्क्षोदयित्वातामोषधिंवानरोत्तमः ।।।।लक्ष्मणस्यददौनस्तस्सुषेणस्सुमहाद्युतिः ।
ततः वानरोत्तमः सुषेणः सुमहाद्युतिः तामोषधिं सङ्क्षोदयित्वा लक्ष्मणस्य नासिकयोः ददौ।
Verse 38
विशल्यस्ससमाघ्रायलक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।विशल्योविरुजश्शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ।
लक्ष्मणः परवीरहा तामाघ्राय विशल्यो विरुजः शीघ्रं महीतलात् उदतिष्ठत्।
Verse 39
तमुत्थितंतुहरयोभूतलात्प्रेक्ष्यलक्ष्मणम् ।।।।साधुसावधितिसुप्रीतालक्ष्मणंप्रत्यपूजयन् ।
तं लक्ष्मणं भूतलात् समुत्थितं दृष्ट्वा हरयः परमसुप्रीताः “साधु साधु” इति घोषयन्तः प्रत्युपकाररूपेण लक्ष्मणं सत्कारैः समपूजयन्।
Verse 40
एह्येहीत्यब्रवीद्रामोलक्ष्मणंपरवीरहा ।।।।सस्वजेस्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
परवीरहा रामः “एहि एहि” इति लक्ष्मणं समाहूय, बाष्पपर्याकुलेक्षणः स्नेहगाढं तं सस्वजे।
Verse 41
ब्रवीच्छपरिष्वज्यसौमित्रिंराघवस्तदा ।।।।दिष्ट्यात्वांवीरपश्यामिमरणात्पुनरागतम् ।
तदा राघवः सौमित्रिं परिष्वज्याब्रवीत्—“दिष्ट्या त्वां वीर पश्यामि मरणात् पुनरागतम्।”
Verse 42
न हिमेजीवितेनार्थस्सीतयाविजयनेवा ।।।।कोहिमेवदतेनार्धस्त्वयिपञ्चत्वमागते ।
“न हि मे जीवितेनार्थः, न सीतया न विजयेन वा; त्वयि पञ्चत्वमागते मे वचनेनापि किमर्थः?”
Verse 43
इत्येवंवदतस्तस्यराघवस्यमहात्मनः ।।।।भिन्नश्शिथिलयावाचालक्ष्मणोवाक्यमब्रवीत् ।
एवं वदतः महात्मनः राघवस्य, तस्य वाक्यैः शिथिलया वाचा भिन्नः लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
Verse 44
तांप्रतिज्ञांप्रतिज्ञायपुरासत्यपराक्रम ।।।।लघुःकश्चिदिवासत्त्वोनैवंवक्तुमिहार्हसि ।
तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम । लघुः कश्चिदिवासत्त्वो नैवं वक्तुमिहार्हसि ॥
Verse 45
न हिप्रतिज्ञांकुर्वन्तिवितथांसत्यवादिनः ।।।।लक्षणंहिमहत्त्वस्यप्रतिज्ञापरिपालनम् ।
सत्यवादिनो हि वितथां प्रतिज्ञां न कुर्वन्ति; प्रतिज्ञापरिपालनं हि महत्त्वस्य लक्षणम्।
Verse 46
नैराश्यमुपगन्तुं च नालंतेमत्कृतेऽनघ ।।।।वधेनरावणस्याद्यप्रतिज्ञामनुपालय ।
नालं ते मत्कृते, अनघ, नैराश्यमुपगन्तुम्; अद्य रावणवधेन प्रतिज्ञामनुपालय।
Verse 47
नजीवन्यास्यतेशत्रुस्तवबाणपथंगतः ।।।।नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यसिंहस्येवमहागजः ।
तव बाणपथं गतः शत्रुर्न जीवन् व्यपयास्यते; नर्दतः तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः।
Verse 48
अहंतुवधमिच्छामिशीघ्रमस्यदुरात्मनः ।।।।यावदस्तं न यात्येषकृतकर्मादिवाकरः ।
अहं तु दुरात्मनः अस्य शीघ्रं वधं द्रष्टुमिच्छामि, यावत् कृतकर्मा दिवाकर एष अस्तं न याति।
Verse 49
यदिवधमिच्छसिरावणस्यसङ्ख्येयदि च कृतांहितवेच्छसिप्रतिज्ञाम् ।यदितवराजसुताभिलाषआर्यकुरु च वचोममशीघ्रमद्यवीर ।।।।
आर्य वीर, यदि सङ्ख्ये रावणस्य वधमिच्छसि, यदि हितवेच्छया कृतां प्रतिज्ञां सफलां कर्तुमिच्छसि, यदि च राजसुतामभिलषसि—तर्हि मम वचः शीघ्रमद्य कुरु।
Frequently Asked Questions
Rāma’s grief creates a dharma-crisis: whether personal despair can override a public vow and wartime duty. The sarga resolves it by restoring Lakṣmaṇa and reaffirming that righteous action requires steadiness and commitment to vowed justice.
The chapter teaches that promise-keeping (pratijñā-paripālana) is a defining mark of greatness, and that sorrow—however human—must be integrated into disciplined action guided by reason, counsel, and service.
The Auṣadhi-parvata (mountain of medicinal herbs) and its southern peak are foregrounded as a curative landmark, reflecting epic-era cultural memory of healing knowledge integrated into battlefield narratives.