Sarga 1
प्रथमः सर्गः — Rama Praises Hanuman; Anxiety over Crossing the Ocean
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे श्रीरामः हनूमतः निवेदनं श्रुत्वा स्नेहप्रकटेन मनसा तं विधिवत् प्रशंसति। महोदधिं लङ्घयित्वा सुदुर्गां रक्षिताṃ लङ्कां प्रविश्य वैदेहीदर्शनं कृतमिति कर्म तेन कृतं प्रायः अनुपममिति मन्यते, तत् च भृत्यधर्मस्य आदर्शरूपेण निरूपयति। तत्र सेवकानां त्रिविधा नीतिः कथ्यते—यः भक्त्या दुष्करं कर्म साधयति स उत्तमः; यः राज्ञः प्रियं न पूर्वमेव अवगच्छति स मध्यमः; यः न्यस्तं कर्मापि न निर्वर्तयति स अधमः। हनूमतः सफलतया रघुवंशस्य रक्षणं जातम्, यतो वैदेह्याः स्थितिः निश्चिता इति रामः प्रतिपद्यते। तथापि तस्य प्रियवचनसेवयोः प्रतिदानं कर्तुं स्वस्य अशक्तिं शोकसहितं निवेदयन्, तस्मै आलिङ्गनमेव तदा “यत् शक्यं दातुम्” इति ददाति। अनन्तरं हर्षात् मन्त्रणायां प्रवृत्तेऽपि, महासागरस्य दुस्तरत्वात् समागतैः वानरैः सह तं कथं लङ्घयेत् इति चिन्तया रामस्य मनः क्षोभं गच्छति। शोकस्पृष्टोऽपि धैर्यवान् सन्, हनूमन्तं प्रति स्नेहं धारयन्, समुद्रलङ्घनविषये विचारं परामर्शं च आरभते।
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदभिभाषितम् ।रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ।।।।
हनूमतो वाक्यं यथावत् सम्यगभिभाषितं श्रुत्वा रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत्।
Verse 2
कृतं हनुमता कार्यं सुमहद्भुवि दुर्लभम् ।मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले ।।।।
कृतं हनुमता कार्यं सुमहत् भुवि दुर्लभम्; मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले।
Verse 3
न हि तं परिपश्यामि यस्तरेत महार्णवम् ।अन्यत्र गरुडाद्वायोरन्यत्र च हनूमतः ।।।।
न हि तं परिपश्यामि यस्तरेन्महार्णवम्। अन्यत्र गरुडाद्वायोरन्यत्र च हनूमतः॥
Verse 4
देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम् ।प्रवष्ट स्सत्त्वमाश्रित्यश्वसन्को नाम निष्क्रमेत् ।।।।
देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्। अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम्। प्रविष्टः सत्त्वमाश्रित्य श्वसन् को नाम निष्क्रमेत्॥
Verse 5
को विशेत्सुदुराधर्षां राक्षसैश्च सुरक्षिताम् ।यो वीर्यबलसम्पन्नो न समस्याद्धनूमतः ।।।।
को विशेत् सुदुराधर्षां राक्षसैश्च सुरक्षिताम्। यो वीर्यबलसम्पन्नो न समस्याद्धनूमतः॥
Verse 6
भृत्यकार्यं हनुमता सुग्रीवस्य कृतंमहत् ।स्वयं विधाय स्वबलं सदृशं विक्रमस्य च ।।।।
हनुमता सुग्रीवस्य भृत्यधर्मो महान् कृतः। स्वयमेव स्वबलं च विक्रमसदृशं विधाय॥
Verse 7
यो हि भृत्यो नियुक्तस्सन्भर्त्रा कर्मणि दुष्करे ।कुर्यात्तदनुरागेण तमाहुः पुरुषोत्तमम् ।।।।
यो हि भृत्यो नियुक्तः सन् भर्त्रा कर्मणि दुष्करे। कुर्यात् तदनुरागेण तमाहुः पुरुषोत्तमम्॥
Verse 8
नियुक्तोय: परं कार्यं न कुर्यान्नृपतेः प्रियम् ।भृत्योऽभृत्यस्समर्थोऽपि तमाहुर्मध्यमं नरम् ।।।।
नियुक्तो यः परं कार्यं न कुर्यान्नृपतेः प्रियम्। भृत्योऽभृत्यः समर्थोऽपि तमाहुर्मध्यमं नरम्॥
Verse 9
नियुक्तो नृपतेः कार्यं न कुर्याद्यस्समाहितः ।भृत्यो युक्तस्समर्थश्च तमाहुः पुरुषाधमम् ।।।।
नियुक्तो नृपतेः कार्यं न कुर्याद्यः समाहितः। भृत्यो युक्तः समर्थश्च तमाहुः पुरुषाधमम्॥
Verse 10
तन्नियोगे नियुक्तेन कृतं कृत्यं हनूमता ।न चात्मा लघुतां नीतस्सुग्रीवश्चापि तोषितः ।।।।
हनूमतो वाक्यं यथावत् सम्यगभिभाषितं श्रुत्वा रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत्।
Verse 11
अहं च रघुवंशश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः ।।।।
अद्य वैदेह्याः दर्शनेन अहं च रघुवंशश्च लक्ष्मणश्च महाबलः धर्मतः परिरक्षिताः।
Verse 12
इदं तु मम दीनस्य मनो भूयः प्रकर्षति ।यदिहास्य प्रियाख्यातुर्न कुर्मि सदृशं प्रियम् ।।।।
इदं तु मम दीनस्य मनो भूयः प्रकर्षति—यदिहास्य प्रियाख्यातुर्न कुर्मि सदृशं प्रियम्।
Verse 13
एष सर्वस्वभूते परिष्वङ्गो हनूमतः ।मया कालमिमं प्राप्य दत्तस्तस्य महात्मनः ।।।।
एषः परिष्वङ्गो हनूमतः सर्वस्वभूत इव मम दानम्। मया कालमिमं प्राप्य तस्मै महात्मनेऽयं सादरं दत्तः॥
Verse 14
इत्युक्त्वा प्रीतिहृष्टाङ्गो रामस्तं परिषस्वजे ।हनूमन्तं कृतात्मानं कृतकार्यमुपागतम् ।।।।
इत्युक्त्वा प्रीतिहृष्टाङ्गो रामस्तं परिषस्वजे। कृतात्मानं हनूमन्तं कृतकार्यं पुनरागतम्॥
Verse 15
ध्यात्वा पुनरुवाचेदं वचनं रघुनन्दनः ।हरीणामीश्वरस्यापि सुग्रीवस्योपशृण्वतः ।।।।
ध्यात्वा पुनरुवाचेदं वचनं रघुनन्दनः। हरीणामीश्वरस्यापि सुग्रीवस्योपशृण्वतः॥
Verse 16
सर्वथा सुकृतं तावत्सीतायाः परिमार्गणम् ।सागरं तु समासाद्य पुनर्नष्टं मनो मम ।।।।
सर्वथा सुकृतं तावत्सीतायाः परिमार्गणम्। सागरं तु समासाद्य पुनर्नष्टं मनो मम॥
Verse 17
कथं नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः ।हरयो दक्षिणं पारं गमिष्यन्ति समागताः ।।।।
कथं नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः। हरयो दक्षिणं पारं गमिष्यन्ति समागताः॥
Verse 18
यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम ।समुद्रपारगमने हरीणां किमिहोत्तरम् ।।।।
यद्यपि वैदेह्या ममायं वृत्तान्तो निवेदितः, तथापि समुद्रपारगमने हरीणां विषये किमिहोत्तरं भवेत्?
Verse 19
इत्युक्तवा शोकसम्भ्रान्तो राम श्शत्रुनिबर्हणः ।हनूमन्तं महाबाहुस्ततो ध्यानमुपागमत् ।।।।
इत्युक्त्वा शोकसम्भ्रान्तो रामः शत्रुनिबर्हणः। महाबाहुर्हनूमन्तं प्रति ततः ध्यानमुपागमत्॥
Frequently Asked Questions
The sarga presents the dilemma of reciprocity and reward: Rāma feels grief that he cannot adequately repay Hanumān’s extraordinary service, and he resolves it through a symbolic yet intimate act—offering his embrace—while also shifting to the practical duty of planning the ocean crossing.
Service is evaluated not merely by capacity but by devotion and completion of entrusted duty; the ideal servant performs difficult work with love and anticipates what benefits the cause. Leadership, in turn, must acknowledge merit with gratitude while remaining anchored to strategic responsibility.
Key landmarks include Laṅkā (as an almost impregnable fortified polity under Rāvaṇa) and the vast ocean (samudra/mahārṇava) as the central logistical barrier; these function as both physical geography and narrative symbols of seemingly insurmountable obstacles overcome through disciplined effort.