Shloka 15

संपाति

उपदेशः / Sampati Instructed and the Search Mission Foretold

Devanagari script

इच्छाम्यहमपिद्रष्टुं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।नेच्छेचिरं धारयुतुं प्राणां स्त्यक्ष्ये कलेबरं।महर्षि स्त्वब्रवीदेवं दृष्टतत्वार्थदर्शनः।।4.62.15।।

Transliteration

icchāmy aham api draṣṭuṃ bhrātarau rāma-lakṣmaṇau | necche ciraṃ dhārayituṃ prāṇān tyakṣye kalevaram | maharṣis tv abravīd evaṃ dṛṣṭa-tattvārtha-darśanaḥ ||

Translation

इच्छाम्यहमपि द्रष्टुं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। न चिरं धारयिष्यामि प्राणान् त्यक्ष्ये कलेबरम्॥ इत्येवमब्रवीन्महर्षिर्दृष्टतत्त्वार्थदर्शनः॥

Word by Word

• इच्छामि: I wish
• इच्छामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: इष्/इच्छ् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद; उत्तमपुरुष (1st), एकवचन

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (1st), एकवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (also)

• द्रष्टुम्: to see
• द्रष्टुम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: तुमुन् (infinitive), अव्ययभाव; ‘to see’

• भ्रातरौ: the two brothers
• भ्रातरौ: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), द्विवचन

• राम-लक्ष्मणौ: Rāma and Lakṣmaṇa
• राम-लक्ष्मणौ: Apposition (समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक) + लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), द्विवचन; इतरेतर-द्वन्द्व

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध

• इच्छे: I desire
• इच्छे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: इष्/इच्छ् (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपद; उत्तमपुरुष (1st), एकवचन

• चिरम्: for long
• चिरम्: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: चिरम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (for long)

• धारयितुम्: to sustain
• धारयितुम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: धृ (धातु)
• Form: णिच्-प्रत्यय (causative stem धारय-) + तुमुन् (infinitive); ‘to sustain/hold’

• प्राणान्: life-breaths
• प्राणान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), बहुवचन

• त्यक्ष्ये: I will abandon
• त्यक्ष्ये: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु)
• Form: लृट् (Simple Future), परस्मैपद; उत्तमपुरुष (1st), एकवचन

• कलेबरम्: body
• कलेबरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कलेबर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• महर्षिः: great sage
• महर्षिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महर्षि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• तु: then/but
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/Past), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• एवम्: thus
• एवम्: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (thus)

• दृष्ट-तत्त्व-अर्थ-दर्शनः: one who has seen the truth and its meaning
• दृष्ट-तत्त्व-अर्थ-दर्शनः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक) + तत्त्व (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक) + दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुव्रीहि (यस्य तत्त्वार्थयोः दर्शनं दृष्टं सः)

Context

'Knowing that Vaidehi is not eating food(given by Ravana) Indra,the ruler of gods, will offer nectar-like food rare even for gods.

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Sampāti
• Mahārṣi

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is truthful clarity about life’s impermanence: the sage aligns speech and action with satya, choosing timely renunciation rather than attachment.

What is the narrative situation?

After outlining the larger mission, the sage expresses a final wish to see Rāma and Lakṣmaṇa but declares he will not prolong life and will soon abandon the body.

Which character virtue is emphasized?

Vairāgya (detachment) grounded in wisdom: a realized seer meets death without fear, holding to truth.