Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

सूर्यानुगमनवृत्तान्तः

The Account of Following the Sun

मनश्च मे हतं भूयस्सन्निवर्त्यतु संश्रयम्।यत्नेन महता ह्यस्मिन्पुनस्सन्धाय चक्षुषी।।।।यत्नेन महता भूयो भास्करः प्रतिलोकितः।तुल्यः पृथ्वीप्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ।।।।

manaś ca me hataṃ bhūyaḥ sannivartyatu saṃśrayam | yatnena mahatā hy asmin punas sandhāya cakṣuṣī ||

yatnena mahatā bhūyo bhāskaraḥ pratilokitaḥ | tulyaḥ pṛthvīpramāṇena bhāskaraḥ pratibhāti nau ||

मनश्च मे भूयो हतं संश्रयात् सन्निवर्तत। अथास्मिन् यत्नेन महता पुनः सन्धाय चक्षुषी, भूयो भास्करः प्रतिलोकितः। पृथ्वीप्रमाणेन तुल्यो भास्करः नौ प्रतिभाति॥

मनःmind
मनः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा (Nominative), एकवचन (singular)
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयार्थक
मेmy
मे:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, उत्तमपुरुष, एकवचन (singular), षष्ठी (Genitive)
हतम्struck/disturbed
हतम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootहन् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा (Nominative), एकवचन (singular) — मनः इति विशेषणम्
भूयःagain
भूयः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootभूयः (अव्यय)
Formअव्यय, पुनरावृत्त्यर्थक/कालवाचक (again/further)
सन्निवर्त्यतुlet it return/withdraw
सन्निवर्त्यतु:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + नि + वृत् (धातु)
Formलोट् (Imperative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular), परस्मैपद
संश्रयम्support/refuge
संश्रयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसंश्रय (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), द्वितीया (Accusative), एकवचन (singular)
यत्नेनwith effort
यत्नेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootयत्न (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), तृतीया (Instrumental), एकवचन (singular)
महताgreat
महता:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), तृतीया (Instrumental), एकवचन (singular) — यत्नेन इति विशेषणम्
हिindeed
हि:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय, निपात (particle: indeed/for)
अस्मिन्in this (state/situation)
अस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग (neuter), सप्तमी (Locative), एकवचन (singular)
पुनःagain
पुनः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय, पुनरावृत्त्यर्थक (again)
सन्धायhaving fixed (focused)
सन्धाय:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeIndeclinable
Rootसम् + धा (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त कृदन्त (gerund/absolutive): 'having fixed/joined'
चक्षुषी(both) eyes
चक्षुषी:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootचक्षुस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), द्वितीया (Accusative), द्विवचन (dual)

'Without taking leave of me Jatayu descended down to the earth. Seeing that, I also followed him down quickly from the sky.

S
Sampāti
B
Bhāskara (Sun)
P
Pṛthvī (Earth)

FAQs

Dharma involves steadiness of mind: when attention wavers, reality is misperceived; disciplined effort restores clarity.

Sampāti describes struggling to focus his vision and then seeing the Sun appear enormously magnified.

Perseverance (dhṛti): he exerts great effort to regain focus despite confusion and fear.