Shloka 10
ऋक्षबिलप्रवेशः
Entry into the Rikshabilam Cave
Devanagari script
ततस्तद्बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम्।।।।विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः।
Transliteration
tatas tad bilam āsādya sugandhi duratikramam |
vismayavyagramanaso babhūvur vānararṣabhāḥ ||
Translation
ततस्तद्बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम्। विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः॥
Word by Word
ततःthen
ततः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण
तत्that
तत्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'बिलम्' इत्यस्य विशेषण
बिलम्cave
बिलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootबिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
आसाद्यhaving reached
आसाद्य:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootआ + √सद् (धातु)
Formल्यप्/क्त्वा-समकक्ष अव्ययकृदन्त (Gerund); 'having reached/approached'
सुगन्धिfragrant
सुगन्धि:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसुगन्धि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'बिलम्' इत्यस्य विशेषण
दुरतिक्रमम्hard to cross/enter
दुरतिक्रमम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootदुर् + अतिक्रम (प्रातिपदिक/कृदन्ताधारित)
Formउपपद-तत्पुरुष (दुर् + अतिक्रम); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'बिलम्' इत्यस्य विशेषण
विस्मय-व्यग्र-मनसःwhose minds were agitated with wonder
विस्मय-व्यग्र-मनसः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootविस्मय (प्रातिपदिक) + व्यग्र (प्रातिपदिक) + मनस् (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (येषां मनांसि विस्मयेन व्यग्राणि ते); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; 'वानरर्षभाः' इत्यस्य विशेषण
बभूवुःbecame
बभूवुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√भू (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद; प्रथम-पुरुष, बहुवचन
वानर-ऋषभाःbulls among monkeys (chief monkeys)
वानर-ऋषभाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवानर (प्रातिपदिक) + ऋषभ (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (वानराणाम् ऋषभाः); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
Context
The bulls among the monkeys were bewildered when they reached the cave which was difficult to access.
Characters & Entities
C
Cave (bila)FAQs
Dharma includes prudent discernment: even strong beings pause when confronted with the unknown, weighing risk before action rather than rushing blindly.
The search-party encounters an unusual cave—pleasantly fragrant but perilous to access—causing hesitation and astonishment.
Cautious intelligence (viveka): recognizing danger signs and responding thoughtfully.