Shloka 15

एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49)

Aṅgada Re-energizes the Southern Search Party

Devanagari script

ततस्समुत्थाय पुनर्वानरास्ते महाबलाः।विन्ध्यकाननसङ्कीर्णां विचेरुर्दक्षिणां दिशम्।।।।

Transliteration

tatas samutthāya punar vānarās te mahābalāḥ | vindhyakānanasaṅkīrṇāṃ vicerur dakṣiṇāṃ diśam ||

Translation

ततः समुत्थाय ते महाबला वानराः पुनः विन्ध्यकाननसङ्कीर्णां दक्षिणां दिशं विचेरुः।

Word by Word

• ततः: then
• ततः: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: देश/काल-अव्यय (adverb: ‘then/from there’)

• समुत्थाय: having risen
• समुत्थाय: पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: सम् + उत् + स्था (धातु)
• Form: कृदन्त—क्त्वा-प्रत्ययान्त (absolutive): ‘having risen/gotten up’

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: पुनरावृत्ति-अव्यय (adverb)

• वानराः: monkeys
• वानराः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: वानर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• ते: those
• ते: कर्ता (Karta/Subject; determiner)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘those’

• महाबलाः: mighty
• महाबलाः: कर्तृ-विशेषण (Agent-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: महा (प्रातिपदिक) + बल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्मधारयः: महत् बलम् येषाम्; वानराः-विशेषणम्

• विन्ध्यकाननसङ्कीर्णाम्: filled with Vindhya forests
• विन्ध्यकाननसङ्कीर्णाम्: कर्म-विशेषण (Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: विन्ध्य (प्रातिपदिक) + कानन (प्रातिपदिक) + सङ्कीर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; (दिशम्-विशेषणम्) तत्पुरुषः: विन्ध्यस्य काननेन सङ्कीर्णा (filled with Vindhya forests)

• विचेरुः: roamed/explored
• विचेरुः: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: वि + चर् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; परस्मैपद: ‘they roamed’

• दक्षिणाम्: southern
• दक्षिणाम्: कर्म-विशेषण (Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; दिशम्-विशेषणम्

• दिशम्: direction
• दिशम्: कर्म (Karma/Object; direction traversed)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Context

Once again the monkeys rose up and started exploring the mountain ranges of Vindhya and the forests surrounding the southern side.

Characters & Entities

• vānara-s
• Vindhya (mountain range/region)
• southern direction (dakṣiṇā diś)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Steady pursuit of a righteous objective: continuing the search despite hardship reflects duty-bound persistence.

What is the narrative situation?

The troop resumes travel and investigation in the Vindhya-adjacent southern forests.

Which character virtue is emphasized?

Vīrya (courage/energy) joined with dhṛti (endurance).