Previous Verse
Next Verse

Shloka 8

तारोपदेशः — Tara’s Counsel to Lakshmana

Restraint, Time, and Mobilization

स हि प्राप्तं न जानीते कालं कालविदां वरः।विश्वामित्रो महातेजाः किं पुनर्यः पृथग्जनः।।।।

sa hi prāptaṃ na jānīte kālaṃ kāla-vidāṃ varaḥ | viśvāmitro mahā-tejāḥ kiṃ punaḥ yaḥ pṛthag-janaḥ ||

स हि कालविदां वरः महातेजाः विश्वामित्रः प्राप्तं कालं न जानीते; किं पुनः पृथग्जनः॥

सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
हिindeed
हि:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formहेतौ/निश्चयार्थ-निपात (particle: indeed/for)
प्राप्तम्the attained/proper (time)
प्राप्तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्राप् (धातु)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषणवत् (प्राप्तम् = प्राप्तं समयम्, कालम् इत्यर्थः)
not
:
Pratishedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय
जानीतेknows
जानीते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootज्ञा (धातु)
Formलट्-लकार; आत्मनेपद; प्रथम-पुरुष, एकवचन
कालम्time
कालम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
काल-विदाम्of the knowers of time
काल-विदाम्:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक) + विद् (धातु; क्तिन्/कृदन्त-प्रातिपदिक 'विद्/विद्वस्' भाव)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), बहुवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (कालं विदन्ति ये)
वरःthe best
वरः:
Apposition (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootवर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेष्यः (सः/विश्वामित्रः)
विश्वामित्रःVisvamitra
विश्वामित्रः:
Apposition (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootविश्वामित्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
महातेजाःof great splendor
महातेजाः:
Apposition (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा (पूर्वपद) + तेजस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि-समासः (महत् तेजः यस्य सः)
किम्what
किम्:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रश्नार्थक-अव्यय (interrogative particle: what)
पुनःthen/more so
पुनः:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formपुनरुक्ति/अधिक्य-अव्यय (particle: then/again/more so)
यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)
पृथग्जनःan ordinary person
पृथग्जनः:
Apposition (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootपृथक् (अव्यय/पूर्वपद) + जन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय-समासः (पृथक् जनः = सामान्यः जनः)

'If the brilliant and the most distinguished of those who knew the value of time did not realise the passing of time, what can be said of an ordinary person?

T
Tārā
L
Lakṣmaṇa
V
Viśvāmitra

FAQs

Dharma includes compassion in assessment: recognizing human limitations encourages corrective guidance rather than destructive anger.

Tārā argues that if a great sage could lose time-awareness, Sugrīva’s lapse is understandable and should be handled with restraint.

Lakṣmaṇa is implicitly guided toward forbearance (kṣamā) and proportionate response—virtues aligned with dharma.