Shloka 40

त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषणानिबर्हाणि तीरोपगता नदीनाम्।निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैःप्रयान्ति दीना विमदा मयूराः।।

tyaktvā varāṇy ātmavibhūṣaṇāni barhāṇi tīropagatā nadīnām | nirbhartsyamānā iva sārasaughaiḥ prayānti dīnā vimadā mayūrāḥ ||

त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषणानि बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम्। निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः प्रयान्ति दीना विमदा मयूराः॥

tyaktvāhaving left
tyaktvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeIndeclinable
Root√tyaj (धातु)
Formक्त्वान्त अव्ययम् (gerund); 'having abandoned'
varāṇiexcellent
varāṇi:
Karma (कर्म/Object of tyaktvā)
TypeAdjective
Rootvara (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचनम्; बर्हाणि विशेषयति
ātma-vibhūṣaṇānitheir own ornaments
ātma-vibhūṣaṇāni:
Karma (कर्म/Object of tyaktvā)
TypeNoun
Rootātman (प्रातिपदिक) + vibhūṣaṇa (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमासः (षष्ठी); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचनम्; बर्हाणि विशेषयति (self-ornaments)
barhāṇitail-feathers
barhāṇi:
Karma (कर्म/Object of tyaktvā)
TypeNoun
Rootbarha (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचनम्
tīra-upagatāḥhaving reached the riverbank
tīra-upagatāḥ:
Karta-anvaya (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Roottīra (प्रातिपदिक) + upagata (कृदन्त; upa-√gam 'गम्' क्त)
Formतत्पुरुषसमासः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; मयूराः विशेषयति (gone to the bank)
nadīnāmof rivers
nadīnām:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootnadī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचनम्
nirbhartsyamānāḥbeing taunted
nirbhartsyamānāḥ:
Karta-anvaya (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootnir-√bharts (धातु; 'भर्त्स्' to scold)
Formशानच्/यक्-प्रत्ययान्त कर्मणि वर्तमानकृदन्तः (passive present participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; मयूराः विशेषयति
ivaas if
iva:
Upamāna-dyotaka (उपमान- द्योतक)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
Formउपमानवाचक-अव्ययम् (particle of comparison)
sārasa-oghaiḥby flocks of sārasa birds
sārasa-oghaiḥ:
Karaṇa (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootsārasa (प्रातिपदिक) + ogha (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमासः; पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचनम्
prayāntigo away
prayānti:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-√yā (धातु)
Formलट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; परस्मैपदम्
dīnāḥdejected
dīnāḥ:
Karta-anvaya (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootdīna (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; मयूराः विशेषयति
vimadāḥspiritless (without pride/ardour)
vimadāḥ:
Karta-anvaya (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootvi-mada (प्रातिपदिक)
Formउपपद-तत्पुरुष/नञ्-तुल्य (वि- as privative here); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; मयूराः विशेषयति
mayūrāḥpeacocks
mayūrāḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootmayūra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्

'The peacocks have shed their ornamental wear, their plumes. They are moving on the river banks miserably, devoid of high spirit as if they are being taunted by flocks of sarasa birds (who are high-spinted and cheerful).

P
peacocks (mayūra)
R
rivers (nadī)
S
sārasa birds (sārasa)

FAQs

It evokes impermanence: pride and display fall away with time; Dharma encourages humility and steadiness rather than dependence on outward adornment.

Autumn changes the creatures’ behavior; peacocks lose their festive vigor and wander quietly by rivers.

Humility (vinaya), taught through seasonal symbolism rather than direct character action.