Shloka 5
Devanagari script
शब्दं दुर्मर्षणं श्रुत्वा निष्पपात ततो हरिः।वेगेन चरणन्यासैर्दारयन्निव मेदिनीम्।।
Transliteration
śabdaṃ durmarṣaṇaṃ śrutvā niṣpapāta tato hariḥ | vegena caraṇanyāsair dārayann iva medinīm ||
Translation
दुर्मर्षणं शब्दं श्रुत्वा स हरिः ततः निष्पपात। वेगेन चरणन्यासैः मेदिनीं दारयन्निव सः प्रधावितवान्॥
Word by Word
शब्दम्sound
शब्दम्:
कर्म (object of श्रुत्वा)
TypeNoun
Rootशब्द (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
दुर्मर्षणम्hard to endure
दुर्मर्षणम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootदुर् (उपसर्ग) + मर्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (qualifying शब्दम्)
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
पूर्वकाल
TypeIndeclinable
Rootश्रु (धातु) + त्वा (क्त्वा)
Formक्त्वान्त (Gerund/absolutive)
निष्पपातrushed out/leapt forth
निष्पपात:
क्रिया
TypeVerb
Rootनिस्-√पत् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
ततःthen
ततः:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formक्रमवाचक अव्यय
हरिःthe monkey (Vali)
हरिः:
कर्ता (Karta)
TypeNoun
Rootहरि (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
वेगेनwith speed
वेगेन:
करण (Instrument; manner)
TypeNoun
Rootवेग (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया, एकवचन
चरण-न्यासैःby foot-placements/strides
चरण-न्यासैः:
करण (Instrument; means)
TypeNoun
Rootचरण (प्रातिपदिक) + न्यास (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष: चरणाणां न्यासाः; पुल्लिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
दारयन्tearing/splitting
दारयन्:
कर्तृ-विशेषण (participial qualifier)
TypeVerb
Root√दॄ (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमान-कृदन्त (Present participle/शतृ), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (agreeing with हरिः)
इवas if
इव:
उपमा-चिह्न
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमा-अव्यय
मेदिनीम्the earth
मेदिनीम्:
कर्म (object of दारयन्)
TypeNoun
Rootमेदिनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
Context
Unable to tolerate Sugriva's roar, Vali stepped out hurriedly, taking long strides as if breaking the earth.
Characters & Entities
V
VāliS
SugrīvaFAQs
It highlights the danger of krodha (anger): when provoked, a powerful person may act rashly, and Dharma requires restraint before action.
Sugrīva challenges Vāli; Vāli, unable to endure the challenge-roar, storms out to confront him.
A negative contrast is set up: uncontrolled fury and impulsiveness, preparing for Tara’s counsel on self-restraint.