Shloka 55

Qualities of the Five Great Elements; Description of Sudarśana-dvīpa and Mount Meru

Devanagari script

नीलोत्पलधरं श्वेतं श्वेताद्धैरण्यकं वरम् । वर्षमैरावतं विप्रा नानाजनपदावृतम्

Transliteration

nīlotpaladharaṃ śvetaṃ śvetāddhairaṇyakaṃ varam | varṣamairāvataṃ viprā nānājanapadāvṛtam

Translation

नीलोत्पलधरं श्वेतं श्वेताद्धैरण्यकं वरम् । ऐरावतं वर्षं विप्राः नानाजनपदावृतम् ॥

Word by Word

• नीलोत्पलधरम्: bearing blue lotuses
• नीलोत्पलधरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: नील (प्रातिपदिक) + उत्पल (प्रातिपदिक) + धर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः—नीलोत्पलं धरति इति (धारयति)

• श्वेतम्: white
• श्वेतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: श्वेत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषण (वर्षम्)

• श्वेतात्: from Śveta (region/name)
• श्वेतात्: Apadana (Ablative source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: श्वेत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; अपादान (ablative)

• धैरण्यकम्: golden/connected with gold (Hiraṇya)
• धैरण्यकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: धैरण्यक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषण (वर्षम्)

• वरम्: excellent
• वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषण (वर्षम्)

• वर्षम्: a region/varṣa
• वर्षम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• ऐरावतम्: named Airāvata
• ऐरावतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: ऐरावत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषण (वर्षम्)

• विप्राः: O brāhmaṇas
• विप्राः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; संबोधनार्थे अपि (vocative-sense possible)

• नाना: various
• नाना: Qualifier (विशेषणार्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: नाना (अव्यय/प्रातिपदिक-प्रयोग)
• Form: अव्यय; विशेषणार्थे (various/many)

• जनपदावृतम्: covered with many provinces/peoples
• जनपदावृतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: जनपद (प्रातिपदिक) + आवृत (कृदन्त; √वृ (धातु) + आ + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तृतीया-तत्पुरुषः—जनपदैः आवृतम् (covered by districts/peoples)

Speaker

Unspecified (narrative voice addressing 'viprāḥ')

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Geographic Context

Type: celestial_realm

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: श्वेताद्धैरण्यकम् = श्वेतात् + धैरण्यकम् (त् + ध → द्ध); वर्षमैरावतम् = वर्षम् + ऐरावतम् (म् + ऐ → मै).

Characters & Entities

• Airāvata (Airāvata-varṣa)

FAQs

What is Airāvata-varṣa in this verse?

It is a named varṣa (a major region in Purāṇic cosmography), portrayed here as a distinct, prosperous realm surrounded by many janapadas (countries/districts).

Why does the verse mention blue lotuses, whiteness, and golden splendor?

These images function as markers of auspiciousness and extraordinary beauty—suggesting purity/brightness (śveta) and elevated prosperity or divine radiance (dhairaṇyaka, “gold-like”).

What broader theme does this shloka support in the Svarga-khaṇḍa?

It supports the Svarga-khaṇḍa’s cosmographic and descriptive mode—mapping wondrous regions and their qualities to convey a layered sacred universe populated by distinctive realms and peoples.