Previous Verse
Next Verse

Shloka 15

Uttara’s Resolve and Draupadī’s Identification of Bṛhannadā as Charioteer (विराट पर्व, अध्याय ३४)

(वैशग्पायन उवाच पुनरेव विराटश्व राजा कड़कमभाषत | अहो सूदस्य कर्माणि बल्‍लवस्य द्विजोत्तम | सो5हं सूदेन संग्रामे बललवेनाभिरक्षित: ।। त्वत्कृते सर्वमेवैतदुपपन्न॑ं ममानघ । वरं वृणीष्य भद्रं ते ब्रूहि किं करवाणि ते ।। ददामि ते महाप्रीत्या रत्नान्युच्चावचानि च । शयनासनयानानि कन्याश्व समलंकृता: ।। हस्त्यश्वरथसड्घाश्न राष्ट्राणि विविधानि च । एतानि च मम प्रीत्या प्रतिगृह्नीष्व सुव्रत ।। वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! कंकनामधारी युधिष्ठिरके यों कहनेपर राजा विराट पुनः उनसे इस प्रकार बोले--'द्विजश्रेष्ठ] बलल्‍लव नामक रसोइयेका कर्म भी अद्भुत है। इस युद्धमें बलल्‍लवने ही मेरी रक्षा की है। निष्पाप विप्रवर! आपके ही करनेसे यह सब कुछ सम्भव हुआ है। आपका कल्याण हो। आप मुझसे वर माँगिये और बताइये, मैं आपकी क्‍या सेवा करूँ? मैं बड़ी प्रसन्नताके साथ आपको नाना प्रकारके उत्तमोत्तम रत्न, शय्या, आसन, वाहन, वस्त्राभूषणोंसे विभूषित सुन्दरी कन्याएँ, हाथी, घोड़े और रथोंके समूह तथा भाँति-भाँतिके जनपद भेंट करता हूँ। सुव्रत! आप मेरी प्रसन्नताके लिये इन सब वस्तुओंको ग्रहण करें। त॑ तथावादिनं तत्र कौरव्य: प्रत्यभाषत । एकैव तु मम प्रीतिर्यत्‌ त्वं मुक्तोडसि शत्रुभि: । प्रतीतश्च पुरं तुष्ट: प्रवेक्ष्यसि तदानघ ।। दारै: पुत्रैश्न संश्लिष्य सा हि प्रीतिर्ममातुला ।) तब वहाँ ऐसी बातें कहनेवाले राजा विराटको कुरुकुलनन्दन युधिष्ठिरने इस प्रकार उत्तर दिया--'महाराज! आप शशत्रुओंके हाथसे छूट गये, यही मेरे लिये बड़ी प्रसन्नताकी बात है। अनघ! आप निर्भय होकर संतोषपूर्वक अपने नगरमें प्रवेश करेंगे और अपने स्त्री- पुत्रोंसे मिलकर सुखी होंगे; यही मेरे लिये अनुपम प्रसन्नताकी बात होगी। गच्छन्तु दूतास्त्वरितं नगरं तव पार्थिव,“महाराज! अब आपके नगरमें सुहृदोंसे यह प्रिय समाचार बतानेके लिये तुरंत ही दूतोंको जाना चाहिये। वे दूत वहाँ आपकी विजय घोषित करें।' तब उनके कथनानुसार राजा विराटने दूतोंको आदेश दिया--

vaiśaṃpāyana uvāca |

punar eva virāṭaś ca rājā kaṅkam abhāṣata |

aho sūdasya karmāṇi ballavasya dvijottama |

so ’haṃ sūdena saṃgrāme ballavenābhirakṣitaḥ ||

tvatkṛte sarvam evaitad upapannaṃ mamānagha |

varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te brūhi kiṃ karavāṇi te ||

dadāmi te mahāprītyā ratnāny uccāvacāni ca |

śayanāsanayānāni kanyāś ca samalaṅkṛtāḥ ||

hasty-aśva-ratha-saṅghāṃś ca rāṣṭrāṇi vividhāni ca |

etāni ca mama prītyā pratigṛhṇīṣva suvrata ||

वैशम्पायन उवाच—ततः पुनरेव विराटो राजा कङ्कं प्रत्युवाच—“द्विजोत्तम! बल्लवस्य सूदस्य कर्माण्यद्भुतानि। अस्मिन् संग्रामे बल्लवेनाहं रक्षितः। अनघ! त्वत्कृते सर्वमेवैतदुपपन्नम्। भद्रं ते—वरं वृणीष्व, ब्रूहि किं करवाणि ते। महाप्रीत्या ते ददामि रत्नान्युच्चावचानि, शयनासनयानानि, अलङ्कृताः कन्याश्च; हस्त्यश्वरथसङ्घांश्च, राष्ट्राणि विविधानि च। सुव्रत! मम प्रीत्यर्थं एतानि प्रतिगृहाण।”

तत्that
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
तथाthus
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
वादिनम्the speaker (one speaking)
वादिनम्:
Karma
TypeNoun
Rootवादिन्
FormMasculine, Accusative, Singular
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
कौरव्यःthe Kuru prince (Yudhiṣṭhira)
कौरव्यः:
Karta
TypeNoun
Rootकौरव्य
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रत्यभाषतreplied
प्रत्यभाषत:
TypeVerb
Rootप्रति-भाष्
FormImperfect (Laṅ), 3, Singular, Parasmaipada
एकाone, single
एका:
TypeAdjective
Rootएक
FormFeminine, Nominative, Singular
एवindeed, only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
तुbut
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
ममof me, my
मम:
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Singular
प्रीतिःjoy, satisfaction
प्रीतिः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रीति
FormFeminine, Nominative, Singular
यत्that (namely that)
यत्:
TypePronoun
Rootयद्
FormNeuter, Nominative, Singular
त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormNominative, Singular
मुक्तःfreed, released
मुक्तः:
TypeAdjective
Rootमुच्
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
असिare
असि:
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent (Laṭ), 2, Singular, Parasmaipada
शत्रुभिःby enemies / from enemies (as agents)
शत्रुभिः:
Karana
TypeNoun
Rootशत्रु
FormMasculine, Instrumental, Plural
प्रतीतःcontent, satisfied
प्रतीतः:
TypeAdjective
Rootप्र-इ
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
and
:
TypeIndeclinable
Root
पुरम्city
पुरम्:
Karma
TypeNoun
Rootपुर
FormNeuter, Accusative, Singular
तुष्टःpleased
तुष्टः:
TypeAdjective
Rootतुष्
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
प्रवेक्ष्यसिyou will enter
प्रवेक्ष्यसि:
TypeVerb
Rootप्र-विश्
FormSimple future (Luṭ), 2, Singular, Parasmaipada
तदाthen
तदा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतदा
अनघO blameless one
अनघ:
TypeNoun
Rootअनघ
FormMasculine, Vocative, Singular
दारैःwith (your) wife/wives
दारैः:
Karana
TypeNoun
Rootदार
FormMasculine, Instrumental, Plural
पुत्रैःwith sons/children
पुत्रैः:
Karana
TypeNoun
Rootपुत्र
FormMasculine, Instrumental, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
संश्लिष्यhaving embraced
संश्लिष्य:
TypeVerb
Rootसम्-श्लिष्
Formल्यप् (absolutive/gerund), Parasmaipada
साthat
सा:
TypePronoun
Rootतद्
FormFeminine, Nominative, Singular
हिindeed, for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
प्रीतिःjoy
प्रीतिः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रीति
FormFeminine, Nominative, Singular
ममmy
मम:
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Singular
अतुलाincomparable
अतुला:
TypeAdjective
Rootअतुल
FormFeminine, Nominative, Singular

(वैशग्पायन उवाच

V
Vaiśaṃpāyana
V
Virāṭa (King of Matsya)
K
Kaṅka (Yudhiṣṭhira in disguise)
B
Ballava (Bhīma in disguise)
B
battle (saṃgrāma)
J
jewels (ratnāni)
B
beds/seats/vehicles (śayana-āsana-yānāni)
A
adorned maidens (kanyāḥ samalaṅkṛtāḥ)
E
elephants, horses, chariots (hasti-aśva-ratha)
T
territories/kingdoms (rāṣṭrāṇi)

Educational Q&A

The verse highlights royal gratitude and the dharmic impulse to reciprocate protection with generosity. Virāṭa’s offer of wealth and even territories reflects a king’s duty to honor benefactors, while also showing how merit is publicly acknowledged after danger has passed.

After being saved in battle, King Virāṭa speaks to Kaṅka (Yudhiṣṭhira in disguise), praising Ballava (Bhīma) for protecting him. Virāṭa attributes the successful outcome to Kaṅka’s role and offers lavish gifts and a boon as recompense.