Adhyaya 26
Droṇācārya’s Assessment of the Pāṇḍavas: Nīti, Kāla, and Intelligence (विराटपर्व, अध्याय २६)
Upa-parva: Pāṇḍava-pracchanna-vāsa (Incognito Residence in Matsya) — Nīti-vicāra Episode
Vaiśaṃpāyana reports a policy-oriented statement attributed to Droṇa. The discourse asserts that individuals of the Pandavas’ type do not readily perish nor succumb to decisive defeat (1.0). Their profile is enumerated: heroic, educated, intelligent, self-controlled, dharma-knowing, grateful, and devoted to Dharmarāja (Yudhiṣṭhira) (2.0). Yudhiṣṭhira is characterized as versed in nīti, dharma, and artha, steady like a father-figure, established in dharma, truth-bearing, respectful to elders, and worthy of deference (3.0). The brothers’ mutual loyalty is emphasized: they follow the great-souled elder, who is described as ajātaśatru (one without born enmity) and modest, and he in turn is devoted to them (4.0). On this basis, the speaker argues it is improbable that a prudent Pārtha would fail to secure their welfare (5.0). The recommended posture is vigilant waiting for the proper rise of time (kāla), with the assessment that destruction is unlikely (6.0). Yet immediate tasks should be performed swiftly and without delay; plans for their lodging/residence should be considered carefully (7.0). The Pandavas are described as difficult to discern due to their disciplined conduct and austerity, being courageous and free from vice (8.0). Pārtha is further praised as pure-minded, virtuous, truthful, prudent, and radiant (9.0). The chapter concludes with an operational recommendation: ascertain facts and continue the search through brāhmaṇas, scouts (cārakas), accomplished agents, and other informed persons (10.0).
Chapter Arc: दूतों की बात सुनकर दुर्योधन देर तक मौन में डूबा रहता है—पाण्डवों के अज्ञातवास का समय लगभग पूरा हो चला है, और सभा में अनिश्चितता की छाया फैलती है। → कौरव-सभा में यह भय उभरता है कि यदि पाण्डव तेरहवाँ वर्ष भी सुरक्षित निकाल ले गए तो वे नागेन्द्रों-से क्रुद्ध होकर लौटेंगे और कौरवों पर अनिवार्य विपत्ति टूटेगी; इसलिए सबको शीघ्र निर्णय लेकर खोज/पता लगाने की चेष्टा तेज करने को कहा जाता है। → दुःशासन उठकर दुर्योधन को उकसाता है: अनेक लोग देश-देश खोज चुके, फिर भी पाण्डवों की गति, वास और प्रवृत्ति का पता नहीं—या तो वे अत्यन्त गुप्त हैं, समुद्र-पार चले गए हैं, या किसी विषम परिस्थिति में नष्ट हो गए; अतः मन को स्थिर कर ‘महोत्साह’ से कोई निर्णायक कार्य करो। → सभा का स्वर एक दिशा पकड़ता है—अज्ञातवास की समाप्ति से पहले पाण्डवों की स्थिति का भेदन ही कौरव-हित का उपाय है; दुर्योधन को सक्रिय, साहसी और निर्णायक कदम उठाने के लिए मानसिक रूप से तैयार किया जाता है। → दुर्योधन अब किस उपाय से पाण्डवों को उजागर करेगा—और किस राज्य/प्रदेश में यह खोज निर्णायक मोड़ लेगी?
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर राजा दुर्योधन उस समय दूतोंकी बातपर विचार करके बहुत देरतक मन-ही-मन कुछ सोचता रहा। उसके बाद उसने सभासदोंसे कहा--
वैशम्पायन उवाच—जनमेजय! तदनन्तरं राजा दुर्योधनः दूतवाक्यं समालोच्य चिरं मनसा विमृश्य तूष्णीं स्थितः । अथ सभासदान् उवाच ।।
Verse 2
५ )), 2 हे पा हे # पर एल ५200 222 00 27 # ४ है ८०० 0 2 0 ० आल 377 | मना 9०० ८63५ सुदु:ःखा खलूु कार्याणां गतिर्विज्ञातुमन्तत: । तस्मात् सर्वे निरीक्षध्वं क्व नु ते पाण्डवा गता: २ ।।
दुःखैव खलु कार्याणां गतिर् विज्ञातुमन्ततः । तस्मात् सर्वे निरीक्षध्वं क्व नु ते पाण्डवा गताः ।।
Verse 3
अल्पावशिष्टं कालस्य गतभूयिष्ठमन्तत: । तेषामज्ञातचर्यायामस्मिन् वर्षे त्रयोदशे,“इस तेरहवें वर्षमें पाण्डवोंके अज्ञातवासका अधिकांश समय बीत चुका है और थोड़े ही दिन शेष हैं
वैशम्पायन उवाच— अल्पावशिष्टं कालस्य गतभूयिष्ठमन्ततः । तेषामज्ञातचर्यायामस्मिन् वर्षे त्रयोदशे ॥
Verse 4
अस्य वर्षस्य शेषं चेद् व्यतीयुरिह पाण्डवा: । निवृत्तसमयास्ते हि सत्यव्रतपरायणा:
अस्य वर्षस्य शेषं चेद् व्यतीयुरिह पाण्डवाः । निवृत्तसमयास्ते हि सत्यव्रतपरायणाः ॥
Verse 5
क्षरन्त इव नागेन्द्रा: सर्वे ह्याशीविषोपमा: । दुःखा भवेयु: संरब्धा: कौरवान् प्रति ते ध्रुवम्
क्षरन्त इव नागेन्द्राः सर्वे ह्याशीविषोपमाः । दुःखा भवेयुः संरब्धाः कौरवान् प्रति ते ध्रुवम् ॥
Verse 6
सर्वे कालस्य वेत्तार: कृच्छरूपधरा: स्थिता: । प्रविशेयुर्जितक्रोधास्तावदेव पुनर्वनम्
सर्वे कालस्य वेत्तारः कृच्छरूपधरा स्थिताः । प्रविशेयुर्जितक्रोधास्तावदेव पुनर्वनम् ॥
Verse 7
तस्मात् क्षिप्रं बुभूषध्वं यथा तेडत्यन्तमव्ययम् | राज्य निर्द्धन्द्धमव्यग्रं निःसपत्नं चिरं भवेत्
तस्मात् क्षिप्रं बुभूषध्वं यथा तदत्यन्तमव्ययम् । राज्यं निर्द्वन्द्वमव्यग्रं निःसपत्नं चिरं भवेत् ॥
Verse 8
अथाब्रवीत् तत: कर्ण: क्षिप्रं गच्छन्तु भारत । अन््ये धूर्ता नरा दक्षा निभूृता: साधुकारिण:
अथाब्रवीत् ततः कर्णः—क्षिप्रं गच्छन्तु भारत, अन्ये धूर्ता नरा दक्षा निभृताः साधुकारिणः।
Verse 9
चरन्तु देशान् संवीता: स्फीताञज्जनपदाकुलान् । तत्र गोष्ठीषु रम्यासु सिद्धप्रत्रजितेषु च
चरन्तु देशान् संवीताः स्फीताञ्जनपदाकुलान्। तत्र गोष्ठीषु रम्यासु सिद्धप्रव्रजितेषु च॥
Verse 10
परिचारेषु तीर्थेषु विविधेष्वाकरेषु च । विज्ञातव्या मनुष्यैस्तैस्तर्कया सुविनीतया
परिचारेषु तीर्थेषु विविधेष्वाकरेषु च। विज्ञातव्या मनुष्यैस्तैस्तर्कया सुविनीतया॥
Verse 11
विविधैस्तत्परै: सम्यक् तज्जै्निपुणसंवृतै: । अन्वेष्टव्या: सुनिपुणै: पाण्डवाश्छन्नचवासिन:
विविधैस्तत्परैः सम्यक् तज्ज्ञैर्निपुणसंवृतैः। अन्वेष्टव्याः सुनिपुणैः पाण्डवाश्छन्नचवासिनः॥
Verse 12
नदीकुज्जेषु तीर्थेषु ग्रामेषु नगरेषु च । आश्रमेषु च रम्येषु पर्वतेषु गुहासु च
नदीकुञ्जेषु तीर्थेषु ग्रामेषु नगरेषु च। आश्रमेषु च रम्येषु पर्वतेषु गुहासु च॥
Verse 13
अथाग्रजानन्तरज: पापभावानुरागवान् | ज्येष्ठं दुःशासनस्तत्र भ्राता भ्रातरमब्रवीत्,तदनन्तर सदा पापभावनामें अनुरक्त रहनेवाला दुर्योधनसे छोटा भाई दुःशासन अपने बड़े भाईसे बोला--
अथाग्रजानन्तरजः पापभावानुरागवान् ज्येष्ठं दुःशासनस्तत्र भ्राता भ्रातरमब्रवीत्।
Verse 14
येषु नः प्रत्ययो राजंश्वारेषु मनुजाधिप । ते यान्तु दत्तदेया वै भूयस्तान् परिमार्गितुम्
येषु नः प्रत्ययो राजञ्श्वारेषु मनुजाधिप। ते यान्तु दत्तदेया वै भूयस्तान् परिमार्गितुम्॥
Verse 15
एतच्च कर्णो यत् प्राह सर्वमीहामहे तथा । यथोद्दिष्टं चरा: सर्वे मृगयन्तु यतस्तत:,“कर्णने जो बात कही है, वह सब हम करें। इनके बताये हुए स्थानोंमें जहाँ-तहाँ घूमकर सभी गुप्तचर उनका पता लगावें'
एतच्च कर्णो यत् प्राह सर्वमीहामहे तथा। यथोद्दिष्टं चराः सर्वे मृगयन्तु यतस्ततः॥
Verse 16
एते चान्ये च भूयांसो देशाद् देशं यथाविधि । नतु तेषां गतिर्वासः प्रवृत्तिश्नोपलभ्यते
एते चान्ये च भूयांसो देशाद् देशं यथाविधि। न तु तेषां गतिर्वासः प्रवृत्तिश्चोपलभ्यते॥
Verse 17
अत्यन्तं वा निगूढास्ते पारं चोर्मिमतो गता: । व्यालैश्वापि महारण्ये भक्षिता: शूरमानिन:
अत्यन्तं वा निगूढास्ते पारं चोर्मिमतो गताः। व्यालैश्चापि महारण्ये भक्षिताः शूरमानिनः॥
Verse 18
अथवा विषमं प्राप्प विनष्टा: शाश्वती: समा: । तस्मान्मानसमपव्यग्रं कृत्वा त्वं कुरुनन्दन । कुरु कार्य महोत्साहं मन्यसे यन्नराधिप
अथवा विषमं प्राप्य विनष्टाः शाश्वतीः समाः । तस्मान्मानसमव्यग्रं कृत्वा त्वं कुरुनन्दन । कुरु कार्यं महोत्साहं मन्यसे यन्नराधिप ॥
Verse 26
इति श्रीमहा भारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि कर्णदुः:शासनवाक्ये षड्विंशो5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि कर्णदुःशासनवाक्ये षड्विंशोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
That disciplined, educated, self-controlled leaders devoted to dharma are structurally resilient—less likely to be destroyed or to suffer enduring defeat—making patience and verification more rational than panic.
Act promptly on immediate necessities, plan secure residence arrangements, and reduce uncertainty by systematic fact-finding through scouts, learned intermediaries, and other competent informants.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is operational and evaluative—linking character assessment (guṇa, dharma) to strategic recommendations (kāla, cāraka, planning).
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.