
भीमस्य बल्लव-प्रतिज्ञा तथा अर्जुनस्य बृहन्नडा-रूप-निर्णयः (Bhīma’s Ballava Vow and Arjuna’s Decision to Become Bṛhannadā)
Upa-parva: Ajñātavāsa-praveśa (Entry into Concealment at Virāṭa’s Court)
The chapter is a planning dialogue during the Pandavas’ transition into Virāṭa’s realm. Bhīma proposes a concealment-identity as “Ballava,” presenting himself as a skilled kitchen specialist (sūpakāra/mahānasa) who can win royal favor through competent service, provisioning, and controlled demonstrations of strength. He outlines a protocol for public contests: if compelled to engage powerful animals or challengers, he will subdue without lethal harm, preserving order while avoiding attention that could compromise secrecy. Yudhiṣṭhira then frames Arjuna’s exceptional martial stature through a series of comparative superlatives, stressing the problem of masking such visible excellence. Arjuna responds with a concrete concealment strategy: he will take a vow to present as a eunuch/third-gender performer-teacher (ṣaṇḍhaka), adopt the name Bṛhannadā, and work within the women’s quarters as an instructor of music, dance, and instrumental arts. He emphasizes practical constraints (notably the difficulty of hiding calluses and marks from archery practice) and commits to sustained role-performance as a disciplined method of self-protection and vow-compliance during ajñātavāsa.
Chapter Arc: पहले अध्याय की गुप्त मन्त्रणा के बाद भीमसेन आगे बढ़कर अपना वेश और सेवा-कार्य स्वयं चुनता है—रसोईघर में, जहाँ शक्ति को साधारण श्रम का मुखौटा पहनना होगा। → भीम अपने कौशल का दावा करता है—महानसे में व्यंजन बनाना, भारी लकड़ियों के गट्ठर उठाना, और सभा-समाज में मल्लों को चुनौती देकर राजा विराट का मनोरंजन बढ़ाना। पर हर वाक्य के साथ खतरा भी बढ़ता है: यदि उसकी असाधारण क्षमता प्रकट हो गई तो पहचान खुल सकती है; यदि अपमान सहना पड़ा तो क्रोध फूट सकता है। → भीम अपने छद्म-जीवन की रणनीति को चरम पर ले जाता है—वह कहता है कि वह ऐसा प्रभाव जमाएगा कि विराट के अन्य सेवक उसे राजा-सा मानेंगे, और जो भी दंगल में उतरेगा उसे वह परास्त करेगा; इसी के समानान्तर अध्याय में ‘छन्न’ रहने की नीति (राख में छिपी अग्नि) और अर्जुन के ‘षण्ढक’ रूप की कठोर प्रतिज्ञा का संकेत (वलयों से भुजाएँ ढँकना) छद्म-धर्म की तीक्ष्णता को उभार देता है। → पाण्डवों की योजना एक ठोस सामाजिक ढाँचे में बैठती है—हर भाई/सखा अपने-अपने कार्य-क्षेत्र में ऐसा स्थान लेता है जहाँ वे उपयोगी भी रहें और छिपे भी; विराट-भवन उनके लिए ‘सुख’ का नहीं, ‘सावधानी’ का निवास बनता है। → असाधारण बल और कौशल के प्रदर्शन से भीम (और आगे चलकर अर्जुन) की पहचान कब और किसके सामने फिसलेगी—यह आशंका अध्याय के अंत में धड़कती रहती है।
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्या भारत विराटपर्वके अन्तर्गत पाण्डवप्रवेशपर्वमें गुधिछ्ठिर आदिकी परस्पर मन्त्रणासे सम्बन्ध रखनेवाला पहला अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि युधिष्ठिरादीनां परस्परमन्त्रणासम्बद्धोऽयं प्रथमः अध्यायः समाप्तः। ततः भीमसेन उवाच— “भरतवंशशिरोमणे! अहं पौरोगवो (महानसाध्यक्षः) भूत्वा ‘बल्लवः’ इति नाम्ना स्वात्मानं निवेद्य राजा विराटस्य सभां प्रवेक्ष्यामि। एष मे निश्चयः।”
Verse 2
सूपानस्य करिष्यामि कुशलो5स्मि महानसे । कृतपूर्वाणि यान्यस्य व्यज्जनानि सुशिक्षितै:,इति श्रीमहा भारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि युधिष्ठिरादिमन्त्रणे द्वितीयो5ध्याय:
सूपानस्य करिष्यामि कुशलोऽस्मि महानसे। कृतपूर्वाणि यान्यस्य व्यञ्जनानि सुशिक्षितैः॥ इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि युधिष्ठिरादिमन्त्रणे द्वितीयोऽध्यायः॥
Verse 3
आहरिष्यामि दारूणां निचयान् महतो5पि च
आहरिष्यामि दारूणां निचयान् महतोऽपि च। महानसार्थं दारूणां महाग्रन्थीन् अपि वहिष्यामि; तद् विपुलं कर्म दृष्ट्वा राजा विराटो मां नूनं सूपकर्मणि नियोजयिष्यति। भारत! तत्राहं नित्यं तानि तानि अद्भुतानि कर्माणि करिष्यामि, यानि साधारणमानुषशक्तेः परे॥
Verse 4
यत् प्रेक्ष्य विपुलं कर्म राजा संयोक्ष्यते स माम् । अमानुषाणि कुर्वाणस्तानि कर्माणि भारत
यत् प्रेक्ष्य विपुलं कर्म राजा संयोक्ष्यते स माम्। अमानुषाणि कुर्वाणस्तानि कर्माणि भारत॥
Verse 5
राज्ञस्तस्य परे प्रेष्या मंस्यन्ते मां यथा नृूपम् । भनक्ष्यान्नरसपानानां भविष्यामि तथेश्वर:
राज्ञस्तस्य परे प्रेष्या मंस्यन्ते मां यथा नृपम्। भक्ष्यान्नरसपानानां भविष्यामि तथेश्वरः॥
Verse 6
द्विपा वा बलिनो राजन् वृषभा वा महाबला: | विनिग्राह्मा यदि मया निग्रहीष्यामि तानपि
भीमसेन उवाच—द्विपा वा बलिनो राजन् वृषभा वा महाबलाः। विनिग्राह्या यदि मया निग्रहीष्यामि तानपि॥
Verse 7
ये च केचिन्नियोत्स्यन्ति समाजेषु नियोधका: । तानहं हि नियोत्स्यामि रतिं तस्य विवर्धयन्
ये च केचिन्नियोत्स्यन्ति समाजेषु नियोधकाः। तानहं हि नियोत्स्यामि रतिं तस्य विवर्धयन्॥
Verse 8
न त्वेतान् युद्धयमानान् वै हनिष्यामि कथजठ्चन । तथैतान् पातयिष्यामि यथा यास्यन्ति न क्षयम्
न त्वेतान् युद्धयमानान् वै हनिष्यामि कथञ्चन। तथैतान् पातयिष्यामि यथा यास्यन्ति न क्षयम्॥
Verse 9
आरालिको गोविकर्ता सूपकर्ता नियोधक: । आसं युधिष्ठटिरस्याहमिति वक्ष्यामि पृच्छत:
आरालिको गोविकर्ता सूपकर्ता नियोधकः। आसं युधिष्ठिरस्याहमिति वक्ष्यामि पृच्छतः॥
Verse 10
आत्मानमात्मना रक्षंक्षरिष्यामि विशाम्पते । इत्येतत् प्रतिजानामि विहरिष्याम्यहं यथा
आत्मानमात्मना रक्षन् चरिष्यामि विशाम्पते। इत्येतत् प्रतिजानामि विहरिष्याम्यहं यथा॥
Verse 11
युधिछ्िर उवाच यमन्निब्रद्यिणो भूत्वा समागच्छन्नणां वरम् । दिधक्षु: खाण्डवं दावं दाशार्हसहितं पुरा
युधिष्ठिर उवाच—यमन्निब्रद्यिणो भूत्वा समागच्छन्नणां वरम् । दिधक्षुः खाण्डवं दावं दाशार्हसहितं पुरा ॥ कुरूनन्दनमव्यग्रं धनंजयं महाबलम् । विराटनगरे किं स कार्यं करिष्यति नरर्षभः ॥
Verse 12
महाबलं महाबाहुमजितं कुरुनन्दनम् । सो<यं कि कर्म कौन्तेय: करिष्यति धनंजय:
युधिष्ठिर उवाच—महाबलं महाबाहुमजितं कुरुनन्दनम् । सोऽयं किं कर्म कौन्तेयः करिष्यति धनंजयः ॥
Verse 13
योडयमासाद्य तं दावं तर्पपामास पावकम् । विजित्यैकरथेनेन्द्रं हत्वा पन्नगराक्षसान्
यः सोऽयमासाद्य तं दावं तर्पयामास पावकम् । विजित्यैकरथेनेन्द्रं हत्वा पन्नगराक्षसान् ॥ श्रेष्ठः प्रतियोधानां सोऽर्जुनः किं करिष्यति ॥
Verse 14
वासुके: सर्पराजस्य स्वसारं हतवांश्व यः । श्रेष्ठो य: प्रतियोधानां सो<र्जुन: कि करिष्यति
वासुकेः सर्पराजस्य स्वसारं हृतवान् यः । श्रेष्ठो यः प्रतियोधानां सोऽर्जुनः किं करिष्यति ॥
Verse 15
सूर्य: प्रतपतां श्रेष्ठो द्विपदां ब्राह्मणो वर: । आशीविषश्ष सर्पाणामग्निस्तेजस्विनां वर:
सूर्यः प्रतपतां श्रेष्ठो द्विपदां ब्राह्मणो वरः । आशीविषश्च सर्पाणामग्निस्तेजस्विनां वरः ॥ एवं यथायथं श्रेष्ठं लोके लोके प्रतिष्ठितम् । तथा धनुर्धराणां मध्ये गुडाकेशोऽर्जुनो वरः ॥
Verse 16
आयुधानां वरं वज्र॑ ककुझी च गवां वर: । हृदानामुदधि: श्रेष्ठ: पर्जन्यो वर्षतां वर:
युधिष्ठिर उवाच— आयुधानां वरं वज्रं ककुभी च गवां वरः। ह्रदानामुदधिः श्रेष्ठः पर्जन्यो वर्षतां वरः॥
Verse 17
धृतराष्ट्रश्न नागानां हस्तिष्वैरावणो वर: । पुत्र: प्रियाणामधिको भार्या च सुह्ृदां वरा
धृतराष्ट्रो नागानां हस्तिष्वैरावणो वरः। पुत्रः प्रियाणामधिको भार्या च सुहृदां वरा॥
Verse 18
(गिरीणां प्रवरो मेरुदेवानां मधुसूदन: । ग्रहाणां प्रवरश्नन्द्र: सरसां मानसं वरम् ।।
गिरीणां प्रवरो मेरुर्देवानां मधुसूदनः। ग्रहाणां प्रवरश्चन्द्रः सरसां मानसं वरम्॥ यथैतानि विशिष्टानि जात्यां जात्यां वृकोदर। एवं युवा गुडाकेशः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्॥
Verse 19
सो<यमिन्द्रादनवरो वासुदेवान्महाद्युति: । गाण्डीवधन्वा बीभत्सु: श्वेताश्वः कि करिष्यति
सोऽयमिन्द्रादनवरो वासुदेवान्महाद्युतिः। गाण्डीवधन्वा बीभत्सुः श्वेताश्वः किं करिष्यति॥
Verse 20
उषित्वा पञ्ज वर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि । अस्त्रयोगं समासाद्य स्ववीर्यान्मानुषाद्भुतम् । दिव्यान्यस्त्राणि चाप्तानि देवरूपेण भास्वता
उषित्वा पञ्च वर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि। अस्त्रयोगं समासाद्य स्ववीर्यान्मानुषाद्भुतम्॥ दिव्यान्यस्त्राणि चाप्तानि देवरूपेण भास्वता॥
Verse 21
य॑ मन्ये द्वादशं रुद्रमादित्यानां त्रयोदशम् । वसूनां नवमं मन्ये ग्रहाणां दशमं तथा,जिस अर्जुनको मैं बारहवाँ रुद्र और तेरहवाँ आदित्य मानता हूँ, नवम वसु तथा दसवाँ ग्रह स्वीकार करता हूँ
य॑ मन्ये द्वादशं रुद्रमादित्यानां त्रयोदशम् । वसूनां नवमं मन्ये ग्रहाणां दशमं तथा ॥
Verse 22
यस्य बाहू समौ दीर्घौ ज्याघातकठिनत्वचौ । दक्षिणे चैव सव्ये च गवामिव वह: कृत:
यस्य बाहू समौ दीर्घौ ज्याघातकठिनत्वचौ । दक्षिणे चैव सव्ये च गवामिव वहः कृतः ॥
Verse 23
हिमवानिव शैलानां समुद्र: सरितामिव । त्रिदशानां यथा शक्रो वसूनामिव हव्यवाट्
हिमवानिव शैलानां समुद्रः सरितामिव । त्रिदशानां यथा शक्रो वसूनामिव हव्यवाट् ॥
Verse 24
मृगाणामिव शार्दूलो गरुड: पततामिव । वर: संनहामानानां सो्र्जुन: कि करिष्यति
मृगाणामिव शार्दूलो गरुडः पततामिव । वरः संनहमानानां सोऽर्जुनः किं करिष्यति ॥
Verse 25
अजुन उवाच प्रतिज्ञां पण्ढको5स्मीति करिष्यामि महीपते । ज्याघातौ हि महान्तौ मे संवर्तु नृप दुष्करी
अर्जुन उवाच प्रतिज्ञां पाण्डकोऽस्मीति करिष्यामि महीपते । ज्याघातौ हि महान्तौ मे संवर्तुं नृप दुष्करी ॥
Verse 26
तान्यप्यभिभविष्यामि प्रीति संजनयन्नहम् । मैं रसोई बनानेके काममें चतुर हूँ। अपने ऊपर राजाके मनमें अत्यन्त प्रेम उत्पन्न करनेके उद्देश्यसे उनके लिये सूप (दाल
भीमसेन उवाच—तान्यप्यभिभविष्यामि प्रीतिं संजनयन्नहम्। राज्ञः प्रीत्यर्थमुद्दिश्य सूपान् शाकादि चाप्यहम्॥ पाचकानां पुरा राज्ञे यैः कृतानि बहूनि च। तान्यहं स्वकृतैर्भोज्यैस्तुच्छान् कृत्वा प्रदर्शये॥
Verse 27
पिनद्धकम्बु: पाणिभ्यां तृतीयां प्रकृतिं गत: । वेणीकृतशिरा राजन् नाम्ना चैव बृहन्नला
अर्जुन उवाच—पिनद्धकम्बुः पाणिभ्यां तृतीयां प्रकृतिं गतः। वेणीकृतशिरा राजन् नाम्ना चैव बृहन्नला॥ कर्णयोः प्रतिमुच्याहं कुण्डले ज्वलनप्रभे। शङ्खवलयान् करयोर्धृत्वा नपुंसकव्रतं व्रजे॥
Verse 28
पठन्नाख्यायिकाश्वैव स्त्री भावेन पुन: पुन: । रमयिष्ये महीपालमन्यांश्चान्त:पुरे जनान्
पठन्नाख्यायिकाश्चैव स्त्रीभावेन पुनः पुनः। रमयिष्ये महीपालमन्यांश्चान्तःपुरे जनान्॥
Verse 29
सत्रीभावसे अपने स्वरूपको छिपाकर बारंबार पूर्ववर्ती राजाओंके चरित्रोंका गान करके महाराज विराट तथा अन्तःपुरकी अन्यान्य स्त्रियोंका मनोरंजन करूँगा ।।
गीतं नृत्यं विचित्रं च वादित्रं विविधं तथा। शिक्षयिष्याम्यहं राजन् विराटस्य पुरस्त्रियः॥ छादयन् स्वं स्वरूपं तु स्त्रीभावेन पुनः पुनः। पुराराजचरित्राणि गायन् रञ्जयितास्म्यहम्॥
Verse 30
प्रजानां समुदाचारं बहु कर्म कृतं वदन् छादयिष्यामि कौन्तेय मायया55त्मानमात्मना
प्रजानां समुदाचारं बहु कर्म कृतं वदन्। छादयिष्यामि कौन्तेय माययात्मानमात्मना॥
Verse 31
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ६६ श्लोक मिलाकर कुल ३४३ “लोक हैं।) हः. “5 (9) ४६७६३ - विश्वकोषके अनुसार “कंक' शब्द यमराजका वाचक है। यमराजका ही दूसरा नाम धर्म है और वे ही युधिष्ठिररूपमें अवतीर्ण हुए थे। “आत्मा वै जायते पुत्र:” इस उक्तिके अनुसार भी धर्म एवं धर्मपुत्र युधिष्ठिरमें कोई अन्तर नहीं है। यह समझकर ही अपनी सत्यवादिताकी रक्षा करते हुए युधिष्ठिरने 'कंक' नामसे अपना परिचय दिया। इसके सिवा उन्होंने जो अपनेको युधिष्ठिरका प्राणोंके समान प्रिय सखा बताया
भीमसेन उवाच— पौरोगवोऽहं ब्रुवाणो बल्लवो नाम भारत । उपस्थास्यामि राजानं विराटमिति मे मतिः ॥ युधिष्ठिरस्य गेहे वै द्रौपद्याः परिचारिका । उषितास्मीति वक्ष्यामि पृष्टो राज्ञा च पाण्डव ॥
Verse 32
एतेन विधिना छन्न: कृतकेन यथानल: । विहरिष्यामि राजेन्द्र विराटभवने सुखम्,राजेन्द्र! इस प्रकार कृत्रिम वेशभूषासे राखमें छिपी हुई अग्निके समान अपनेको छिपाकर मैं विराटके महलमें सुखपूर्वक निवास करूँगा
एतेन विधिना छन्नः कृतकेन यथानलः । विहरिष्यामि राजेन्द्र विराटभवने सुखम् ॥
Verse 253
वलयैश्छादयिष्यामि बाहू किणकृताविमौ | अर्जुनने कहा--महाराज! मैं राजाकी सभामें यह दृढ़तापूर्वक कहूँगा कि मैं षण्ढक (नपुंसक) हूँ। राजन! यद्यपि मेरी दायीं-बायीं भुजाओंमें धनुषकी डोरीकी रगड़से जो महान् चिह्न बन गये हैं
वलयैश्छादयिष्यामि बाहू किणकृताविमौ ।
The dilemma is how to remain effective and protective while bound to concealment: Bhīma must reconcile strength with non-lethal restraint, and Arjuna must reconcile warrior identity with a socially inconspicuous role that preserves the vow and host-kingdom stability.
Ethical agency can be expressed through appropriate roles and timing: disciplined self-control, service competence, and calibrated force allow one to uphold vows and public order even when direct self-assertion is temporarily suspended.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is pragmatic and structural—establishing concealment protocols that preserve dharma and enable later narrative disclosure without violating the ajñātavāsa condition.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.