Adhyaya 86
दक्षिणदिशि तीर्थवर्णनम् (Southern Tīrthas: Godāvarī to Dvāravatī)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Dakṣiṇāpatha Tīrtha-kathana) — Southern Sacred Geography
Dhaumya begins a structured account of sacred sites in the southern direction, presenting tīrtha-knowledge as an ordered itinerary. He identifies the Godāvarī region as auspicious and ascetic-frequented, then names additional rivers (Veṇṇā and Bhīmarathī) described as fear-and-sin-alleviating within landscapes rich in wildlife and hermit dwellings. He references the river associated with King Nṛga and notes that Mārkaṇḍeya recited an ancestral gāthā concerning Nṛga, including a remembered report that Indra was exhilarated by Soma and that dvijas were honored through dakṣiṇā during Nṛga’s sacrificial activity. The chapter continues with a catalog of forests, mountains, āśramas, and tīrthas: Māṭhara’s forest, a yūpa at Varuṇasrotas, Kaṇva’s āśrama, Śūrpāraka linked to Jamadagni, and named sites such as Aśoka-tīrtha, Bahulāśrama, Agastya-tīrtha, and Vāruṇa among the Pāṇḍyas. It introduces Kumārī and the river Tāmraparṇī, then highlights Gokarṇa—famed across the three worlds—describing a cool-water sacred lake difficult for the undisciplined to reach. It situates nearby ascetic residences (including Agastya’s disciple and Agastya himself) and a radiant Vaiḍūrya mountain. The scope then shifts to Saurāṣṭra, mentioning Camasonmajjana, the oceanic tīrtha Prabhāsa, Piṇḍāraka, and the Ujjayanta peak as swiftly siddhi-granting. A Nārada-attributed ancient verse is cited about ascetic merit at Ujjayanta. The chapter culminates in Dvāravatī, where Kṛṣṇa (Govinda, Madhusūdana, Puṇḍarīkākṣa) is presented in theological terms as ‘sanātana dharma’ and as the supreme purifier and auspicious principle, integrating pilgrimage geography with devotional-ethical doctrine.
Chapter Arc: काम्यकवन में अर्जुन के वन-प्रस्थान के बाद युधिष्ठिर का मन अस्थिर है; वे धौम्य से पूछते हैं कि अब किन पुण्य-तपोवन, आश्रम, सरोवर, नदियों और पर्वतों की ओर जाना उचित होगा। → युधिष्ठिर के भीतर दो धाराएँ टकराती हैं—एक ओर अर्जुन पर अटूट भरोसा (कि वह अस्त्र-प्राप्ति कर लौटेगा), दूसरी ओर उसके बिना वनवास का असह्यपन; वे कहते हैं कि अर्जुन के बिना काम्यकवन में रहना उन्हें रुचिकर नहीं। → युधिष्ठिर का निर्णायक आग्रह: ‘ब्रह्मन्, अर्जुन के बिना यहाँ रहना नहीं भाता—हमें अन्य दिशा में ले चलिए; उन आश्रमों-तीर्थों का पता बताइए जिनका श्रवण आपने अन्य ब्राह्मणों से किया है।’ → धौम्य/ऋषि-परंपरा के मार्गदर्शन में पाण्डवों के लिए तीर्थ-आश्रय और तपोवन-गमन की दिशा तय होने लगती है—वनवास अब केवल निर्वासन नहीं, एक नियोजित तीर्थ-यात्रा और आत्म-शोधन का पथ बनता है। → कौन-कौन से विशिष्ट आश्रम, सरिताएँ और पर्वत पाण्डवों के अगले चरण बनेंगे—और क्या यह यात्रा अर्जुन के पुनर्मिलन तक उन्हें धैर्य दे पाएगी?
Shlokas
Verse 1
/ हि आय न [हुक हि 7 आम षडशीतितमो<्ध्याय: युधिष्ठिरका धौम्य मुनिसे पुण्य तपोवन
वैशम्पायन उवाच—जनमेजय! भ्रातॄणां मतं ज्ञात्वा नारदस्य च धीमतः, राजा युधिष्ठिरः पितामहसमं प्रभाववन्तं पुरोहितं धौम्यं प्रति प्राह—धर्ममार्गे मार्गदर्शनं याचमानः।
Verse 2
मया स पुरुषव्याप्रो जिष्णु: सत्यपराक्रम: । अस्त्रहेतोर्महाबाहुरमितात्मा विवासित:
वैशम्पायन उवाच—मया स पुरुषव्याघ्रो जिष्णुः सत्यपराक्रमः, अस्त्रहेतोर्महाबाहुरमितात्मा विवासितः।
Verse 3
स हि वीरोअ<नुरक्तश्न समर्थश्च॒ तपोधन: । कृती च भृशमप्यस्त्रे वासुदेव इव प्रभु:
स हि वीरोऽनुरक्तश्च समर्थश्च तपोधनः । कृती च भृशमप्यस्त्रे वासुदेव इव प्रभुः ॥
Verse 4
अहं होतावुभौ ब्रह्मन् कृष्णावरिविघातिनौ । अभिजानामि विक्रान्तौ तथा व्यास: प्रतापवान्
अहं हि तावुभौ ब्रह्मन् कृष्णाव् अरिविघातिनौ । अभिजानामि विक्रान्तौ तथा व्यासः प्रतापवान् ॥
Verse 5
त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनंजयौ । नारदो5पि तथा वेद यो5प्यशंसत् सदा मम
त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनंजयौ । नारदोऽपि तथा वेद योऽप्यशंसत् सदा मम ॥
Verse 6
तथाहमपि जानामि नरनारायणावृषी । शक्तो5यमित्यतो मत्वा मया स प्रेषितो$र्जुन:
तथाहमपि जानामि नरनारायणावृषी । शक्तोऽयमित्यतो मत्वा मया स प्रेषितोऽर्जुनः ॥
Verse 7
इन्द्रादनवर: शक्रं सुरसूनु: सुराधिपम् । द्रष्टमस्त्राणि चादातुमिन्द्रादिति विवासित:
इन्द्रादनवरः शक्रं सुरसूनुः सुराधिपम् । द्रष्टुमस्त्राणि चादातुमिन्द्रादिति विवासितः ॥
Verse 8
भीष्मद्रोणावतिरथौ कृपो द्रौणिश्न दुर्जय: । धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण वृता युधि महारथा:
भीष्मद्रोणावतिरथौ कृपो द्रौणिश्च दुर्जयः । धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण वृता युधि महारथाः ॥
Verse 9
सर्वे वेदविद: शूरा: सर्वास्त्रविदुषस्तथा । योद्धुकामाश्च पार्थन सततं ये महाबला: । सच दिव्यास्त्रवित् कर्ण: सूतपुत्रो महारथ:
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वास्त्रविदुषस्तथा । योद्धुकामाश्च पार्थेन सततं ये महाबलाः । स च दिव्यास्त्रवित् कर्णः सूतपुत्रो महारथः ॥
Verse 10
योअस्त्रवेगानिलबल: शरार्चिस्तलनि:स्वन: । रजोधूमो<स्त्रसम्पातो धार्तराष्ट्रिनिलोद्धत:
योऽस्त्रवेगानिलबलः शरार्चिस्तलनिःस्वनः । रजोधूमोऽस्त्रसम्पातो धार्तराष्ट्रानिलोद्धतः ॥
Verse 11
निसृष्ट इव कालेन युगान्ते ज्वलनो महान् | मम सैन्यमयं कक्ष प्रधक्ष्यति न संशय:
निसृष्ट इव कालेन युगान्ते ज्वलनो महान् । मम सैन्यमयं कक्षं प्रधक्ष्यति न संशयः ॥
Verse 12
त॑ं स कृष्णानिलोद्धूतो दिव्यास्त्रज्वलनो महान् । श्वेतवाजिबलाकाभृद् गाण्डीवेन्द्रायुधोल्बण:
तं स कृष्णानिलोद्धूतो दिव्यास्त्रज्वलनो महान् । श्वेतवाजिबलाकाभृद् गाण्डीवेन्द्रायुधोल्बणः ॥
Verse 13
संरब्ध: शरधाराभि: सुदीप्तं कर्णपावकम् । अर्जुनोदीरितो मेघ: शमयिष्यति संयुगे
वैशम्पायन उवाच— संरब्धः शरधाराभिः सुदीप्तं कर्णपावकम् । अर्जुनोदीरितो मेघः शमयिष्यति संयुगे ॥ अर्थतः—शरवृष्टिभिः प्रज्वलितं कर्णरूपं पावकं, अर्जुनरूपो मेघः समरे उदितः सन् वर्षणेन शमयिष्यति।
Verse 14
स साक्षादेव सर्वाणि शक्रात् परपुरंजय: । दिव्यान्यस्त्राणि बीभत्सुस्ततश्च प्रतिपत्स्यते
स साक्षादेव सर्वाणि शक्रात् परपुरंजयः । दिव्यान्यस्त्राणि बीभत्सुस्ततश्च प्रतिपत्स्यते ॥ अर्थतः—परपुरंजयो बीभत्सुः साक्षात् शक्रादेव सर्वाणि दिव्यान्यस्त्राणि लप्स्यते।
Verse 15
अलं स तेषां सर्वेषामिति मे धीयते मति: । नास्ति त्वतिकृतार्थानां रणे5रीणां प्रतिक्रिया
अलं स तेषां सर्वेषामिति मे धीयते मतिः । नास्ति त्वतिकृतार्थानां रणेऽरीणां प्रतिक्रिया ॥ अर्थतः—एतेषां सर्वेषां प्रयत्नाः पर्याप्ता इति मे निश्चयोऽस्ति; अतिकृतार्थानां शत्रूणां प्रति रणे प्रतिक्रिया न विद्यते।
Verse 16
“धृतराष्ट्र-पक्षके उक्त सभी महारथियोंको जीतनेके लिये वह अकेला ही पर्याप्त होगा; ऐसा मेरा दृढ़ विश्वास है। अन्यथा अत्यन्त कृतार्थताका अनुभव करनेवाले शत्रुओंको दबानेका और कोई उपाय नहीं है ।।
स एवैकः पर्याप्तोऽस्ति धृतराष्ट्रस्य पक्षिणः । उक्तान् महारथान् सर्वान् जेतुं मे दृढनिश्चयः ॥ अन्यथा नोपायोऽस्ति ह्यतिकृतार्थान् निवारयेत् । ततो वयं पाण्डवं सर्वे गृहीतास्त्रमरिंदमम् । द्रष्टारो न हि बीभत्सुर्भारमुद्यम्य सीदति ॥ अर्थतः—स एक एव धृतराष्ट्रपक्षीयान् सर्वान् महारथान् जेतुं समर्थः; अतः वयं तम् अरिंदमं पाण्डवं दिव्यास्त्रविद्याप्राप्तं प्रत्यागतम् अवश्यं द्रक्ष्यामः, यतो बीभत्सुः कर्तव्यभारं गृहीत्वा न कदाचित् श्राम्यति, किंतु समापयति।
Verse 17
वयं तु तमृते वीरं वने5स्मिन् द्विपदां वर । अवधानं न गच्छाम: काम्यके सह कृष्णया,“नरश्रेष्ठ] इस काम्यकवनमें वीर अर्जुनके बिना द्रौपदीसहित हम सब पाण्डवोंका मन बिलकुल नहीं लग रहा है
वयं तु तमृते वीरं वनेऽस्मिन् द्विपदां वर । अवधानं न गच्छामः काम्यके सह कृष्णया ॥ अर्थतः—हे नरश्रेष्ठ, अस्मिन् काम्यके वने तं वीरं विना वयं कृष्णया सह अवधानं न लभामः।
Verse 18
भवानन्यद् वन॑ साधु बद्धन्नं फलवच्छुचि । आखूयातु रमणीयं च सेवितं पुण्यकर्मभि:
वैशम्पायन उवाच—तस्मात् त्वं नः प्रदिशान्यद् वनं साधु शुचि च। बद्धान्नं फलवत् चैव रमणीयं च सेवितम् पुण्यकर्मभिः॥
Verse 19
यत्र कंचिद् वयं कालं वसनन््तः सत्यविक्रमम् । प्रतीक्षामोर<्ड्जुनं वीरं वृष्टिकामा इवाम्बुदम्
वैशम्पायन उवाच—यत्र कञ्चिद् वयं कालं वसन्तः सत्यविक्रमम्। प्रतीक्षेमहि वीरं तं अर्जुनं वृष्टिकामा इवाम्बुदम्॥
Verse 20
विविधानाश्रमान् कांश्रिद् द्विजातिभ्य: प्रतिश्रुतान् । सरांसि सरितश्नैव रमणीयांश्व॒ पर्वतान्
वैशम्पायन उवाच—विविधान् आश्रमान् कांश्चिद् द्विजातिभ्यः प्रतिश्रुतान्। सरांसि सरितश्चैव रमणीयांश्च पर्वतान्॥
Verse 21
आचक्ष्व न हि मे ब्रह्मन् रोचते तमृते$र्जुनम् वने5स्मिन् काम्यके वासो गच्छामो<न््यां दिशं प्रति
आचक्ष्व न हि मे ब्रह्मन् रोचते तमृतेऽर्जुनम्। वनेऽस्मिन् काम्यके वासो गच्छामोऽन्यां दिशं प्रति॥
Verse 85
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपवके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें महार्षि पुलस्त्यकी तीर्थयात्राके सम्बन्धरें नारदवाक्यविषयक पचासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि पुलस्त्यतीर्थयात्रासम्बन्धे नारदवाक्यविषये पञ्चाशीतितमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 86
“ब्रह्म! आप दूसरे ब्राह्मणोंसे सुने हुए नाना प्रकारके कतिपय आश्रमों, सरोवरों, सरिताओं तथा रमणीय पर्वतोंका पता बताइये। अर्जुनके बिना अब काम्यकवनमें रहना हमें अच्छा नहीं लगता; इसलिये अब दूसरी दिशाको चलेंगे” ।।
ब्रह्मन्! अन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यः श्रुतानां नानाविधानां केषाञ्चिदाश्रमाणां सरोवराणां सरितां च रमणीयपर्वतानां च पन्थानं नः कथय। अर्जुनवियोगात् काम्यकवने वासोऽस्माकं न रोचते; तस्मादिदानीमन्यां दिशं गमिष्यामः॥
Frequently Asked Questions
Rather than a single dramatic choice, the chapter frames an ethical problem of method: how an exiled ruler should pursue restoration without abandoning dharma—by seeking purification, counsel, and merit through disciplined pilgrimage instead of reactive conduct.
Sacred geography is presented as ethical pedagogy: contact with tīrthas, sages, and exemplary traditions supports self-control, generosity (dakṣiṇā), and clarity of purpose; devotion is integrated by identifying Kṛṣṇa with sanātana dharma and supreme auspiciousness.
A formal phalaśruti is not stated; however, implicit meta-commentary appears in claims that certain rivers remove fear/sin, that Ujjayanta is ‘siddhi-kara,’ and that access to Gokarṇa’s lake is difficult for the undisciplined—functioning as embedded statements of spiritual efficacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.