Adhyaya 85
Dhaumya’s Enumeration of Eastern Tīrthas (Prācī-diś Tīrtha-kathana)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Catalogue in the Eastern Direction / Prācī-diś)
Vaiśaṃpāyana reports that Dhaumya, seeing the Pandavas dispirited, consoles them and begins a systematic description of meritorious āśramas, rivers, mountains, and sacred sites. He first turns to the eastern direction (prācī diś), listing renowned tīrthas and their associated exemplars: Naimiṣa with distinct divine tīrthas; the Gomati and a divine sacrificial ground; Gayā and Brahmasaras frequented by celestial sages; the tradition that even one son visiting Gayā is considered a significant familial good; Gayāśiras and the ‘akṣayya-karaṇa’ banyan where ancestral food-offerings become inexhaustible; rivers such as Phalgu and Kauśikī, linked to Viśvāmitra’s ascetic attainment and transition to Brahmin-status; the Gaṅgā with Bhāgīratha’s sacrifices; accounts in Pāñcāla (Utpālāvat) and Kanyakubja involving Viśvāmitra and Indra; the celebrated confluence of Gaṅgā and Yamunā (Prayāga) associated with primordial sacrifice; and further sacred locales including Agastya’s āśrama (Hiraṇyabindu) on Kālañjara, Mahendra mountain, ‘Brahmaśālā’, Kedāra of Mataṅga, and Kuṇḍoda mountain, concluding that these are the eastern-direction sancta before proceeding to other quarters.
Chapter Arc: वनवास के बीच युधिष्ठिर को तीर्थ-यात्रा का विस्तृत विधान सुनाया जाता है—मानो भूगोल नहीं, धर्म का मानचित्र खोला जा रहा हो। → कथन तीर्थों की माप-परिभाषा से (शम्यानिपात) आरम्भ होकर क्रमशः दूर-दूर के पवित्र स्थलों, उपवास-विधि, जप, दान और स्नान-फल की सूक्ष्म शर्तों तक बढ़ता है; हर स्थल एक नया व्रत-भार और एक नया फल-प्रलोभन जोड़ता जाता है। → प्रयाग जैसे महातीर्थ का उत्कर्ष—जहाँ देव-ऋषि-गणों की उपस्थिति, त्रिग्निकुण्ड और जाह्नवी का पावन प्रवाह वर्णित है—और वहाँ विधिपूर्वक स्नान से पाप-क्षय तथा वाजपेयादि फल की घोषणा अध्याय का शिखर बनती है। → अध्याय तीर्थों के फल-श्रुति को स्थिर निष्कर्ष में बाँध देता है: विधि, ब्रह्मचर्य, उपवास, जप (गायत्री) और श्रद्धा—इनसे ही तीर्थ ‘फल’ बनता है; तीर्थ-यात्रा कुल-शुद्धि और पाप-निर्मोचन का साधन है।
Shlokas
Verse 1
न लक - शम्याका अर्थ है डंडा। कोई बलवान पुरुष डंडेको खूब जोर लगाकर फेंके तो वह जहाँ गिरे
पुलस्त्य उवाच—भीष्म, तदनन्तरं प्रातःसन्ध्याकाले संवेद्यं नामोत्तमं तीर्थमासाद्योपस्पृश्य नरो विद्यां लभते; नात्र संशयः।
Verse 2
रामस्य च प्रभावेण तीर्थ राजन् कृतं पुरा । तल्लौहित्यं समासाद्य विन्द्याद् बहु सुवर्णकम्
रामस्य प्रभावेण राजन् तीर्थं कृतं पुरा। तल्लौहित्यं समासाद्य स्नात्वा विन्द्याद् बहु सुवर्णकम्॥
Verse 3
करतोयां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । अश्वमेधमवाप्रोति प्रजापतिकृतो विधि:,करतोयामें जाकर स्नान करके तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता है। यह ब्रह्माजीद्वारा की हुई व्यवस्था है
करतोयां समासाद्य स्नात्वा त्रिरात्रोपोषितो नरः। अश्वमेधफलं प्राप्नोति प्रजापतिकृतो विधिः॥
Verse 4
गड्जायास्तत्र राजेन्द्र सागरस्य च संगमे । अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिण:,राजेन्द्र! वहाँ गंगासागरसंगममें स्नान करनेसे दस अश्वमेधयज्ञोंके फलकी प्राप्ति होती है, ऐसा मनीषी पुरुष कहते हैं
गङ्गायास्तत्र राजेन्द्र सागरस्य च सङ्गमे । अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
Verse 5
गज़जायास्त्वपरं पारं प्राप्प यः स्नाति मानव: । त्रिरात्रमुषितो राजन् सर्वपापै: प्रमुच्यते
गङ्गायास्त्वपरं पारं प्राप्य यः स्नाति मानवः । त्रिरात्रमुषितो राजन् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
Verse 6
ततो वैतरणीं गच्छेत् सर्वपापप्रमोचनीम् | विरजं तीर्थमासाद्य विराजति यथा शशी
ततो वैतरणीं गच्छेत् सर्वपापप्रमोचनीम् । विरजं तीर्थमासाद्य विराजति यथा शशी ॥
Verse 7
प्रतरेच्च कुलं पुण्यं सर्वपापं व्यपोहति । गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति स्वकुलं नर:
प्रतरेच्च कुलं पुण्यं सर्वपापं व्यपोहति । गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति स्वकुलं नरः ॥
Verse 8
शोणस्य ज्योतिरथ्याया: संगमे नियत: शुचि: । तर्पयित्वा पितृन् देवानग्निष्टोमफलं लभेत्
शोणस्य ज्योतिरथ्यायाः सङ्गमे नियतः शुचिः । तर्पयित्वा पितॄन् देवानग्निष्टोमफलं लभेत् ॥
Verse 9
शोणस्य नर्मदायाश्च प्रभवे कुरुनन्दन । वंशगुल्म उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत्,कुरुनन्दन! शोण और नर्मदाके उत्पत्तिस्थान वंशगुल्मतीर्थमें स्नान करके तीर्थयात्री अश्वमेधयज्ञका फल पाता है
शोणस्य नर्मदायाश्च प्रभवे कुरुनन्दन । वंशगुल्म उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत् ॥
Verse 10
ऋषभं तीर्थमासाद्य कोसलायां नराधिप । वाजपेयमवाप्रोति त्रिरात्रोपोषितो नर:
ऋषभं तीर्थमासाद्य कोसलायां नराधिप । वाजपेयमवाप्रोति त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
Verse 11
कोसलां तु समासाद्य कालतीर्थमुपस्पृशेत्
कोसलां तु समासाद्य कालतीर्थमुपस्पृशेत् । गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति स्वकुलं नृप ॥
Verse 12
वृषभैकादशफलं लभते नात्र संशय: । पुष्पवत्यामुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नर:
वृषभैकादशफलं लभते नात्र संशयः । पुष्पवत्यामुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
Verse 13
ततो बदरिकातीर्थ स्नात्वा भरतसत्तम
ततो बदरिकातीर्थं स्नात्वा भरतसत्तम ॥
Verse 14
दीर्घमायुरवाप्रोति स्वर्गलोक॑ च गच्छति । भरतकुलभूषण! तदनन्तर बदरिकातीर्थमें स्नान करके मनुष्य दीर्घायु पाता और स्वर्गलोकमें जाता है ।। अथ चम्पां समासाद्य भागीरथ्यां कृतोदक:
पुलस्त्य उवाच—दीर्घमायुर्वाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति। भरतकुलभूषण! तदनन्तरं बदरिकातीर्थे स्नात्वा मनुष्यः दीर्घायुः सन् स्वर्गलोकं प्राप्नोति। अथ चम्पां समासाद्य भागीरथ्यां कृतोदकः।
Verse 15
लपेटिकां ततो गच्छेत् पुण्यां पुण्योपशोभिताम्
ततः लपेटिकां गच्छेत् पुण्यां पुण्योपशोभिताम्।
Verse 16
ततो महेन्द्रमासाद्य जामदग्न्यनिषेवितम्
ततो महेन्द्रमासाद्य जामदग्न्यनिषेवितम्।
Verse 17
मतड़स्य तु केदारस्तत्रैव कुरुनन्दन
मतडस्य तु केदारस्तत्रैव कुरुनन्दन।
Verse 18
श्रीपर्वत॑ं समासाद्य नदीतीरमुपस्पृशेत्
श्रीपर्वतं समासाद्य नदीतीरमुपस्पृशेत्।
Verse 19
श्रीपर्वते महादेवो देव्या सह महाद्युति:
पुलस्त्य उवाच—श्रीपर्वते महाद्युतिः महादेवो देव्या सह परमप्रीतः निवसति। तत्र देवैः सह ब्रह्मापि निवसति। तत्र देवकुण्डे स्नात्वा शुचिः जितात्मा पुरुषोऽश्वमेधयज्ञफलमवाप्य परां सिद्धिं गच्छति। तथा पाण्ड्यदेशे दैवतपूजितं ऋषभं पर्वतं गत्वा तीर्थयात्री वाजपेययज्ञफलमवाप्य स्वर्गलोके मोदते।
Verse 20
न्यवसत् परमप्रीतो ब्रह्मा च त्रिदशै: सह । तत्र देवहदे स्नात्वा शुचि: प्रयतमानस:
पुलस्त्य उवाच—तत्र परमप्रीतो ब्रह्मा त्रिदशैः सह न्यवसत्। तत्र देवहदे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः पुरुषोऽश्वमेधफलमवाप्य परां सिद्धिं लभते।
Verse 21
अश्वमेधमवाप्रोति परां सिद्धि च गच्छति । ऋषभं पर्वतं गत्वा पाण्ड्ये दैवतपूजितम् । वाजपेयमवाप्रोति नाकपृष्ठे च मोदते
पुलस्त्य उवाच—अश्वमेधमवाप्रोति परां सिद्धिं च गच्छति। ऋषभं पर्वतं गत्वा पाण्ड्ये दैवतपूजितम्, वाजपेयमवाप्रोति नाकपृष्ठे च मोदते।
Verse 22
ततो गच्छेत कावेरीं वृतामप्सरसां गणै: । तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत्,राजन्! तदनन्तर अप्सराओंसे आवृत कावेरी नदीकी यात्रा करे। वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है
ततो गच्छेत कावेरीं वृतामप्सरसां गणैः। तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत्।
Verse 23
ततस्तीरे समुद्रस्यथ कन्यातीर्थमुपस्पृशेत् । तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापै: प्रमुच्यते
ततस्तीरे समुद्रस्य कन्यातीर्थमुपस्पृशेत्। तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Verse 24
अथ गोकर्णमासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलोकनमस्कृतम्
पुलस्त्य उवाच—अथ गोकर्णमासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ तत्र तस्मिन् महातीर्थे स्नात्वा देवर्षिगणैः सह, उमावलल्लभं देवं शङ्करं सर्वभूतगणाः समुपासते इति।
Verse 25
यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्न तपोधना: । भूतयक्षपिशाचाश्व किंनरा: समहोरगा:
यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधना: । भूतयक्षपिशाचाश्च किन्नराः समहोरगाः ॥ तत्र सर्वे समागम्य श्रद्धया देवमीश्वरम् उपासते शङ्करं देवं उमासहितम्।
Verse 26
सिद्धचारणगन्धर्वमानुषा: पन्नगास्तथा | सरित: सागरा: शैला उपासन्त उमापतिम्
सिद्धचारणगन्धर्वमानुषाः पन्नगास्तथा । सरितः सागराः शैला उपासन्त उमापतिम् ॥
Verse 27
तत्रेशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोषितो नर: । अश्वमेधमवाप्रोति गाणपत्यं च विन्दति,वहाँ भगवान् शिवकी पूजा करके तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और गणपतिपद प्राप्त कर लेता है
तत्रेशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । अश्वमेधमवाप्नोति गाणपत्यं च विन्दति ॥
Verse 28
उष्य द्वादशरात्रं तु पूतात्मा च भवेन्नर: । तत एव च गायद्र्या: स्थानं त्रैलोक्यपूजितम्,वहाँ बारह रात निवास करनेसे मनुष्यका अन्त:ःकरण पवित्र हो जाता है। वहीं गायत्रीका त्रिलोक-पूजित स्थान है
उष्य द्वादशरात्रं तु पूतात्मा च भवेन्नरः । तत एव च गायत्र्याः स्थानं त्रैलोक्यपूजितम् ॥
Verse 29
त्रिरात्रमुषितस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत् | निदर्शनं च प्रत्यक्ष ब्राह्मणानां नराधिप
पुलस्त्य उवाच—नराधिप, यस्तत्र त्रिरात्रमुषितः स गोसहस्रप्रदानफलसमं पुण्यं लभते। तथा च, नृप, तत्र ब्राह्मणानां प्रत्यक्षं निदर्शनं विद्यते।
Verse 30
गायत्रीं पठते यस्तु योनिसंकरजस्तथा । गाथा च गाथिका चापि तस्य सम्पद्यते नूप
पुलस्त्य उवाच—राजन्, यस्तु योनिसंकरजः सन् गायत्रीं पठितुमिच्छति, तस्योच्चारणं गाथागीतवत् स्वरवर्णनियमविहीनं भवति; स गायत्रीं यथाविधि न शक्नोति उच्चारयितुम्।
Verse 31
संवर्तस्य तु विप्रषेर्वापीमासाद्य दुर्लभाम्
पुलस्त्य उवाच—संवर्तस्य तु विप्रर्षेः वापीमासाद्य दुर्लभाम्…
Verse 32
ततो वेणां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नर:
ततो वेणां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः।
Verse 33
ततो गोदावरीं प्राप्य नित्यं सिद्धनिषेविताम्
ततो गोदावरीं प्राप्य नित्यं सिद्धनिषेविताम्…
Verse 34
गवां मेधमवाप्रोति वासुकेलोकमुत्तमम् । वेणाया: संगमे स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत्
गवां मेधमवाप्रोति वासुकेलोकमुत्तमम् । वेणाया: संगमे स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् ॥
Verse 35
तत्पश्चात् सदा सिद्ध पुरुषोंसे सेवित गोदावरीके तटपर जाकर स्नान करनेसे तीर्थयात्री गोमेधयज्ञका फल पाता और वासुकिके लोकमें जाता है | वेणासंगममें स्नान करके मनुष्य अश्वमेधयज्ञके फलका भागी होता है ।।
वरदासंगमे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् । ब्रह्मस्थानं समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
Verse 36
कुशप्लवनमासाद्य ब्रह्मचारी समाहित:
कुशप्लवनमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ।
Verse 37
ततो देवह्नदे5रण्ये कृष्णवेणाजलोद्धवे
ततो देवह्नदेऽरण्ये कृष्णवेणाजलोद्धवे ।
Verse 38
यत्र क्रतुशतैरिष्टवा देवराजो दिवं गत:
यत्र क्रतुशतैरिष्ट्वा देवराजो दिवं गतः । तत् स्थानं भरतनन्दन गत्वैवाग्निष्टोमफलं लभेत् । ततः सर्वदेवहदे स्नात्वा सहस्रगोदानफलं लभेत् ॥
Verse 39
अग्निष्टोमफल विन्द्यादू गमनादेव भारत । सर्वदेवह्नदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
पुलस्त्य उवाच—अग्निष्टोमफलम् विन्द्याद् गमनादेव भारत । सर्वदेवहदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥
Verse 40
ततो वापीं महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम् । पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत्
ततो वापीं महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम् । पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत् ॥
Verse 41
दण्डकारण्यमासाद्य पुण्यं राजन्नुपस्पृशेत् । गोसहस्रफलं तस्य स्नातमात्रस्य भारत,राजन्! भरतनन्दन! जो दण्डकारण्यमें जाकर स्नान करता है, उसे स्नान करनेमात्रसे सहस्र गोदानका फल प्राप्त होता है
दण्डकारण्यमासाद्य पुण्यं राजन्नुपस्पृशेत् । गोसहस्रफलं तस्य स्नातमात्रस्य भारत ॥
Verse 42
शरभज्जश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मन: । न दुर्गतिमवाप्रोति पुनाति च कुल नरः,शरभंग मुनि तथा महात्मा शुकके आश्रमपर जानेसे मनुष्य कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता और अपने कुलको पवित्र कर देता है
शरभङ्गाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनः । न दुर्गतिमवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः ॥
Verse 43
ततः शूर्पारकं गच्छेज्जामदग्न्यनिषेवितम् । रामतीर्थ नर: स्नात्वा विन्द्याद् बहुसुवर्णकम्
ततः शूर्पारकं गच्छेज्जामदग्न्यनिषेवितम् । रामतीर्थे नरः स्नात्वा विन्द्याद् बहुसुवर्णकम् ॥
Verse 44
सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशन: । महत् पुण्यमवाप्रोति देवलोक॑ च गच्छति,सप्तगोदावरतीर्थमें स्नान करके नियमपालनपूर्वक नियमित भोजन करनेवाला पुरुष महान् पुण्यलाभ करता और देवलोकमें जाता है
सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशनः । महत् पुण्यमवाप्नोति देवलोकं च गच्छति ॥
Verse 45
ततो देवपथं गत्वा नियतो नियताशन: । देवसत्रस्य यत् पुण्यं तदेवाप्रोति मानव:,तत्पश्चात् नियमपालनके साथ-साथ नियमित आहार ग्रहण करनेवाला मानव देवपथमें जाकर देवसत्रका जो पुण्य है, उसे पा लेता है
ततो देवपथं गत्वा नियतो नियताशनः । देवसत्रस्य यत् पुण्यं तदेवाप्नोति मानवः ॥
Verse 46
तुड्गकारण्यमासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रिय: । वेदानध्यापयत् तत्र ऋषि: सारस्वत: पुरा
तुङ्गकारण्यमासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । वेदानध्यापयत् तत्र ऋषिः सारस्वतः पुरा ॥
Verse 47
तत्र वेदेषु नष्टेषु मुनेरड्धिरस: सुतः । ऋषीणामुत्तरीयेषु सूपविष्टो यथासुखम्
तत्र वेदेषु नष्टेषु मुनेरर्द्धिरसः सुतः । ऋषीणामुत्तरीयेषु सूपविष्टो यथासुखम् ॥
Verse 48
ओड्कारेण यथान्यायं सम्यगुच्चारितेन ह । येन यत् पूर्वमभ्यस्तं तत् सर्व समुपस्थितम्
ओंकारेण यथान्यायं सम्यगुच्चारितेन ह । येन यत् पूर्वमभ्यस्तं तत् सर्वं समुपस्थितम् ॥
Verse 49
ऋषयस्तत्र देवाश्व॒ वरुणोडग्नि: प्रजापति: । हरिरनारायणस्तत्र महादेवस्तथैव च,उस समय वहाँ बहुत-से ऋषि, देवता, वरुण, अग्नि, प्रजापति, भगवान् नारायण और महादेवजी भी उपस्थित हुए
ऋषयस्तत्र देवाश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः । हरिरनारायणस्तत्र महादेवस्तथैव च ॥
Verse 50
पितामहश्न भगवान् देवै: सह महाद्युति: । भगुं नियोजयामास याजनार्थ महाद्युतिम्,महातेजस्वी भगवान् ब्रह्माने देवताओंके साथ जाकर परम कान्तिमान् भृगुको यज्ञ करानेके कामपर नियुक्त किया
पितामहश्च भगवान् देवैः सह महाद्युतिः । भृगुं नियोजयामास याजनार्थं महाद्युतिम् ॥
Verse 51
ततः स चक्रे भगवानृषीणां विधिवत् तदा । सर्वेषां पुनराधानं विधिदृष्टेन कर्मणा
ततः स चक्रे भगवानृषीणां विधिवत्तदा । सर्वेषां पुनराधानं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
Verse 52
आज्यभागेन तत्राग्निं तर्पयित्वा यथाविधि । देवा: स्वभवनं याता ऋषयश्च यथाक्रमम्
आज्यभागेन तत्राग्निं तर्पयित्वा यथाविधि । देवाḥ स्वभवनं याता ऋषयश्च यथाक्रमम् ॥
Verse 53
तदरण्यं प्रविष्टस्य तुड़क॑ राजसत्तम । पापं प्रणश्यत्यखिलं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा,नृपश्रेष्ठट उस तुंगकारण्यमें प्रवेश करते ही स्त्री या पुरुष सबके पाप नष्ट हो जाते हैं
तदरण्यं प्रविष्टस्य तुडक राजसत्तम । पापं प्रणश्यत्यखिलं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा ॥
Verse 54
तत्र मासं वसेद् धीरो नियतो नियताशन: । ब्रहद्मलोकं व्रजेद् राजन् कुलं चैव समुद्धरेत्
तत्र मासं वसेद् धीरो नियतो नियताशनः । ब्रह्मलोकं व्रजेद् राजन् कुलं चैव समुद्धरेत् ॥
Verse 55
मेधाविकं समासाद्य पितृन् देवांश्व॒ तर्पयेत् | अग्निष्टोममवाप्रोति स्मृतिं मेधां च विन्दति
मेधाविकं समासाद्य पितॄन् देवान्श्च तर्पयेत् । अग्निष्टोममवाप्नोति स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥
Verse 56
तत्पश्चात् मेधाविकतीर्थमें जाकर देवताओं और पितरोंका तर्पण करे; ऐसा करनेवाला पुरुष अग्निष्टोमयज्ञका फल पाता और स्मृति एवं बुद्धिको प्राप्त कर लेता है ।।
तत्पश्चान्मेधाविकं तीर्थं गत्वा देवान् पितॄंश्च तर्पयेत् । अग्निष्टोमफलं प्राप्य स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥ अत्र कालञ्जरं नाम पर्वतं लोकविश्रुतम् । तत्र देवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥
Verse 57
यो: स्नात: साधयेत् तत्र गिरौ कालण्जरे नृप । स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्यत्र संशय:,राजन! जो कालंजर पर्वतपर स्नान करके वहाँ साधन करता है, वह मनुष्य स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है; इसमें संशय नहीं है
योऽत्र स्नातः साधयेत् तत्र गिरौ कालञ्जरे नृप । स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्यत्र संशयः ॥
Verse 58
ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशाम्पते । मन्दाकिनीं समासाद्य सर्वपापप्रणाशिनीम्
ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशाम्पते । मन्दाकिनीं समासाद्य सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥ स्नात्वा तत्र यथान्यायं देवान् पितॄंश्च पूजयेत् । अश्वमेधफलं प्राप्य परां गतिमवाप्नुयात् ॥
Verse 59
तत्राभिषेकं कुर्वाण: पितृदेवार्चने रत: । अश्वमेधमवाप्रोति गतिं च परमां व्रजेत्
पुलस्त्य उवाच—राजन्, तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः। अश्वमेधफलमाप्नोति, परमां गतिं च व्रजेत्। ततः परं पर्वतश्रेष्ठं चित्रकूटं समासाद्य, सर्वपापप्रणाशिन्याः मन्दाकिन्यास्तटे स्नात्वा, देवान् पितॄंश्च सम्यगर्चयेत्। एवमस्य अश्वमेधस्य फलप्राप्तिः, परमं च पदं लभते।
Verse 60
ततो गच्छेत धर्मज्ञ भर्त॒स्थानमनुत्तमम् । यत्र नित्यं महासेनो गुह: संनिहितो नूप
ततो गच्छेत धर्मज्ञो भर्तृस्थानमनुत्तमम्। यत्र नित्यं महासेनो गुहः संनिहितो नृप॥
Verse 61
कोटितीर्थ नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
कोटितीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्॥
Verse 62
प्रदक्षिणमुपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन्नर: । अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी
प्रदक्षिणमुपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन्नरः। अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी॥
Verse 63
कोटितीर्थमें स्नान करके मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है। उसकी परिक्रमा करके तीर्थयात्री मानव ज्येष्ठस्थानको जाय। वहाँ महादेवजीका दर्शन-पूजन करनेसे वह चन्द्रमाके समान प्रकाशित होता है ।।
तत्र कूपो महाराज विश्लुतो भरतर्षभ। समुद्रास्तत्र चत्वारो निवसन्ति युधिष्ठिर॥
Verse 64
तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र पितृदेवार्चने रत: । नियतात्मा नर: पूतो गच्छेत परमां गतिम्
तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र पितृदेवार्चने रतः । नियतात्मा नरः पूतः गच्छेत् परमां गतिम् ॥
Verse 65
ततो गच्छेत राजेन्द्र शृज़धवेरपुरं महत् । यत्र तीर्णो महाराज रामो दाशरथि: पुरा,राजेन्द्र! वहाँसे महान् शुड्गभवेरपुरकी यात्रा करे। महाराज! पूर्वकालमें दशरथनन्दन श्रीरामचन्द्रजीने वहीं गंगा पार की थी
ततो गच्छेत् राजेन्द्र शृङ्गधवेरपुरं महत् । यत्र तीर्णो महाराज रामो दाशरथिः पुरा ॥
Verse 66
तम्मिंस्तीर्थे महाबाहो स्नात्वा पापै: प्रमुच्यते । गड्जायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहित:
तस्मिंस्तीर्थे महाबाहो स्नात्वा पापैः प्रमुच्यते । गङ्गायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः ॥
Verse 67
ततो मुज्जवटं गच्छेत् स्थानं देवस्थ धीमत:
ततो मुज्जवटं गच्छेत् स्थानं देवस्थं धीमतः ॥
Verse 68
अभिगम्य महादेवमभिवाद्य च भारत | प्रदक्षिणमुपावृत्य गाणपत्यमवाप्रुयात्
अभिगम्य महादेवमभिवाद्य च भारत । प्रदक्षिणमुपावृत्य गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥
Verse 69
तम्मिंस्तीर्थे तु जाह्वव्यां स्नात्वा पापै: प्रमुच्यते । तदनन्तर तीर्थयात्री परम बुद्धिमान् महादेवजीके मुंजवट नामक तीर्थको जाय। भरतनन्दन उस तीर्थमें महादेवजीके पास जाकर उन्हें प्रणाम करके परिक्रमा करनेसे मनुष्य गणपतिपद प्राप्त कर लेता है। उक्त तीर्थमें जाकर गंगामें स्नान करनेसे मनुष्य सब पापोंसे छुटकारा पा जाता है || ६७-६८ $ || ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागमृषिसंस्तुतम्
पुलस्त्य उवाच—ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागमृषिसंस्तुतम्। तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः, लोकपालाः साध्याश्च पितरश्च लोकसम्मताः; सनत्कुमारप्रमुखा महर्षयः, अङ्गिरःप्रमुखा अमला ब्रह्मर्षयः; नागाः सुपर्णाः सिद्धाश्च सूर्यः सरितः सागरश्च, गन्धर्वाप्सरसश्च; ब्रह्मणा सह भगवान् विष्णुरपि निवसति। तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि, येषां मध्येन सर्वतीर्थफलसम्पन्ना गङ्गा वेगेन प्रवहति। तत्र त्रिभुवनविख्याता सूर्यपुत्री लोकपावनी यमुना गङ्गां समुपैति। गङ्गायमुनयोर्मध्यदेशः पृथिव्या जगहनमिति मन्यते।
Verse 70
तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्न सदिगीश्वरा: । लोकपालाश्न साध्याक्षु पितरो लोकसम्मता:
पुलस्त्य उवाच—तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः। लोकपालाश्च साध्याश्च पितरश्च लोकसम्मताः॥
Verse 71
सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षय: । अज्धिर:प्रमुखाश्वैव तथा ब्रह्मर्षयो5मला:
पुलस्त्य उवाच—सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षयः। अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः॥
Verse 72
तथा नागा: सुपर्णाश्च सिद्धाश्चक्रचरास्तथा । सरित: सागराश्षैव गन्धर्वाप्सरसो5डपि च
पुलस्त्य उवाच—तथा नागाः सुपर्णाश्च सिद्धाश्चक्रचरास्तथा। सरितः सागराश्चैव गन्धर्वाप्सरसश्चापि॥
Verse 73
हरिश्व भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृत: । तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि येषां मध्येन जाह्नवी
पुलस्त्य उवाच—हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः। तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि येषां मध्येन जाह्नवी॥
Verse 74
वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता । तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता
पुलस्त्य उवाच—राजेन्द्र! ततः परं महर्षिभिः प्रशस्तं प्रयागतīर्थं गच्छ। तत्र तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता सर्वतीर्थपुरस्कृता वेगेन समतिक्रान्ता। तत्र ब्रह्मा च देवाश्च दिशश्च दिक्पालका लोकपालाः साध्याः लोकसम्मानिताः पितरः सनत्कुमारादयो महर्षयः अङ्गिरसादयश्च निर्मला ब्रह्मर्षयः नागाः सुपर्णाः सिद्धाः सूर्यः सरितः समुद्रश्च गन्धर्वाप्सरसश्च, ब्रह्मणा सह स्वयं भगवान् विष्णुश्च निवसन्ति। तत्र त्रयोऽग्निकुण्डाः सन्ति, तेषां मध्ये सर्वतीर्थसम्पन्ना गङ्गा वेगेन प्रवहति। तत्र त्रिभुवनविख्याता लोकपावनी सूर्यपुत्री यमुनादेवी गङ्गां समागच्छति। गङ्गायमुनयोर्मध्यदेशः पृथिव्या जघनं स्मृतम्।
Verse 75
यमुना गड़या सार्थ संगता लोकपावनी । गड़्ायमुनयोर्म ध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम्
पुलस्त्य उवाच—लोकपावनी यमुना तत्र गङ्गया सह संगता। राजेन्द्र! गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम्। तस्मात् महर्षिभिः प्रशस्तं प्रयागतīर्थं गन्तव्यम्, यत्र देवाः पूज्याश्च भूतगणाः निवसन्ति। तादृशं संगमं गत्वा पूजयित्वा च जनो धर्मेन समन्वितो भवति—पुण्यदेशस्य गौरवेण, दैवविधानस्य नम्रतया, तीर्थयात्राशुद्ध्या च।
Verse 76
प्रयागं जघनस्थानमुपस्थमृषयो विदु: । प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा
पुलस्त्य उवाच—ऋषयो विदुः प्रयागं जघनस्थानमुपस्थं च। प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा (पावनं स्थानमिति)। तत्र गत्वा, नाममात्रोच्चारणेनापि, जनः पापात् प्रमुच्यते मृत्युकाले च भयात्।
Verse 77
तीर्थ भोगवती चैव वेदिरेषा प्रजापते: । तत्र वेदाश्न यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर
पुलस्त्य उवाच—भोगवती नाम तीर्थं चैव वेदिरेषा प्रजापतेः। तत्र वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर, प्रजापतिमुपासन्ते। तत्त्वतः तीर्थं न केवलं देशः, किन्तु धर्मस्य सान्द्रः क्षेत्रः—वेदगौरवं, नियमयुक्ता पूजा, शुद्धा च भावना।
Verse 78
प्रजापतिमुपासन्ते ऋषयश्न तपोधना: । यजन्ते क्रतुभिर्देवास्तथा चक्रधरा नृपा:
पुलस्त्य उवाच—तत्र तपोधना ऋषयः प्रजापतिमुपासन्ते। देवाश्च क्रतुभिर्यजन्ते तथा चक्रधरा नृपाः। एवं स स्थानो नियमयुक्तया भक्त्या कर्मणा च धार्यते; तस्मात् स सर्वधर्मसारसंग्रहेण परमं पावनं प्रशस्यते—प्रजापतिगौरवः, दमः, यज्ञश्च।
Verse 79
ततः पुण्यतमं नाम त्रिषु लोकेषु भारत । प्रयागं सर्वतीर्थेभ्य: प्रवदन्त्यधिकं विभो
पुलस्त्य उवाच—ततः पुण्यतमं नाम त्रिषु लोकेषु भारत, प्रयाग इति विख्यातं सर्वतीर्थेभ्य एव च। विभो, सर्वतीर्थाधिकं तदिति प्रवदन्ति; तत्र गत्वा नामोच्चारणमात्रेण वा नरः पापात् प्रमुच्यते, मृत्युकालसमुत्थाद् भयाच्च विमुच्यते।
Verse 80
गमनात् तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मृत्युकालभयाच्चापि नर: पापात् प्रमुच्यते
तस्य तीर्थस्य गमनान् नामसंकीर्तनादपि। मृत्युकालभयाच्चैव नरः पापात् प्रमुच्यते॥
Verse 81
तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे लोकविश्रुते । पुण्यं स फलमाप्रोति राजसूयाश्वमेधयो:,वहाँके विश्वविख्यात संगममें जो स्नान करता है वह राजसूय और अश्वमेधयज्ञोंका पुण्यफल प्राप्त कर लेता है
तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे लोकविश्रुते। पुण्यं स फलमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः॥
Verse 82
एषा यजनभूमिर्हि देवानामभिसंस्कृता । तत्र दत्तं सूक्ष्म्मपि महद् भवति भारत,भरतनन्दन! यह देवताओंकी संस्कार की हुई यज्ञभूमि है। यहाँ दिया हुआ थोड़ा-सा भी दान महान होता है
एषा यजनभूमिर्हि देवानामभिसंस्कृता। तत्र दत्तं सूक्ष्ममपि महद् भवति भारत॥
Verse 83
न वेदवचनात् तात न लोकवचनादपि । मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति,तात! तुम्हें किसी वैदिक वचनसे या लौकिक वचनसे भी प्रयागमें मरनेका विचार नहीं त्यागना चाहिये
न वेदवचनात् तात न लोकवचनादपि। मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति॥
Verse 84
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपव्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें पुलस्त्यकी तीर्थयात्रासे सम्बन्ध रखनेवाला चौरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
पुलस्त्य उवाच—कुरुनन्दन, अत्रैव प्रयागे दश तीर्थसहस्राणि षष्टिः कोट्यश्च तीर्थानां सांनिध्यं कीर्तितम्। चतुर्विद्याधिगमेन यत् पुण्यं सत्यव्रतपरायणानां च यत् फलम्, तत् सर्वं गङ्गायमुनयोः संगमे स्नानमात्रेण लभ्यते।
Verse 85
चतुर्विद्ये च यत् पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत् । स््नात एव तदाप्रोति गड़ायमुनसंगमे
चतुर्विद्ये यत् पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत्। स्नात एव तदाप्नोति गङ्गायमुनसंगमे॥
Verse 86
तत्र भोगवती नाम वासुकेस्ती र्थमुत्तमम् । तत्राभिषेकं यः कुर्यात् सो5श्वमेधफलं लभेत्,प्रयागमें भोगवती नामसे प्रसिद्ध वासुकि नागका उत्तम तीर्थ है। जो वहाँ स्नान करता है, उसे अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है
तत्र भोगवती नाम वासुकेस्तीर्थमुत्तमम्। तत्राभिषेकं यः कुर्यात् सोऽश्वमेधफलं लभेत्॥
Verse 87
तत्र हंसप्रपतनं तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम् । दशाश्वमेधिकं चैव गज्जायां कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! वहीं त्रिलोकविख्यात हंसप्रपतन नामक तीर्थ है और गंगाके तटपर दशाश्वमेधिक तीर्थ है
तत्र हंसप्रपतनं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्। दशाश्वमेधिकं चैव गङ्गायां कुरुनन्दन॥
Verse 88
कुरुक्षेत्रसमा गड्जा यत्र तत्रावगाहिता । विशेषो वै कनखले प्रयागे परमं महत्
कुरुक्षेत्रसमा गङ्गा यत्र तत्रावगाहिता। विशेषो वै कनखले प्रयागे परमं महत्॥
Verse 89
यद्यकार्यशतं कृत्वा कृतं गड़्ाभिषेचनम् । सर्व तत् तस्य गड्ढजाम्भो दहत्यग्निरिवेन्धनम्
पुलस्त्य उवाच—यद्यकार्यशतं कृत्वा कृतं गङ्गाभिषेचनम् । सर्वं तत् तस्य गङ्गाजलं दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥ कृतयुगे सर्वतीर्थानि पुण्यफलप्रदानीति; त्रेतायां पुष्करं श्रेष्ठं; द्वापरे कुरुक्षेत्रं विशेषपुण्यदं; कलौ तु गङ्गाया महिमा महत्तरः कथ्यते। तस्मात् पुष्करे तपः कुर्यात्, महालये दानं दद्यात्, मलयेऽग्निमारोहेत्, भृगुतुङ्गे चोपवासं कुर्यात्।
Verse 90
सर्व कृतयुगे पुण्यं त्रेतायां पुष्करं स्मृतम् । द्वापरेडपि कुरुक्षेत्र गड़ा कलियुगे स्मृता
कृतयुगे सर्वतीर्थानि पुण्यानि परिकीर्तितानि । त्रेतायां पुष्करं श्रेष्ठं स्मृतं पुण्यप्रदं नृणाम् ॥ द्वापरेऽपि कुरुक्षेत्रं प्रसिद्धं पुण्यवर्धनम् । कलियुगे तु गङ्गेति विशेषेण प्रशस्यते ॥ यथा वह्निरिवेन्धांसि दहति, तथा गङ्गाजलं स्नातानां बहुनिषिद्धकृतपापान्यपि दहतीति।
Verse 91
पुष्करे तु तपस्तप्येद् दानं दद्यान्महालये । मलये त्वग्निमारोहेद् भगुतुज़े त्वनाशनम्
पुष्करे तु तपस्तप्येद् दानं दद्यान्महालये । मलये त्वग्निमारोहेद् भृगुतुङ्गे त्वनाशनम् ॥
Verse 92
पुष्करे तु कुरुक्षेत्रे गड़ायां मध्यमेषु च । स्नात्वा तारयते जन्तु: सप्तसप्तावरांस्तथा
पुष्करे तु कुरुक्षेत्रे गङ्गायां मध्यमेषु च । स्नात्वा तारयते जन्तुः सप्तसप्तावरांस्तथा ॥
Verse 93
पुनाति कीर्तिता पापं दृष्टा भद्रं प्रयच्छति । अवगाढा च पीता च पुनात्यासप्तमं कुलम्
पुनाति कीर्तिता पापं दृष्टा भद्रं प्रयच्छति । अवगाढा च पीता च पुनात्यासप्तमं कुलम् ॥
Verse 94
यावदस्थि मनुष्यस्य गड़ाया: स्पृशते जलम् | तावत् स पुरुषो राजन् स्वर्गलोके महीयते,राजन! मनुष्यकी हड्डी जबतक गंगाजलका स्पर्श करती है, तबतक वह पुरुष स्वर्गलोकमें पूजित होता है
पुलस्त्य उवाच—राजन्, यावद् अस्थि मनुष्यस्य गङ्गाजलेन स्पृश्यते, तावद् असौ पुरुषः स्वर्गलोके महीयते।
Verse 95
यथा पुण्यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । उपास्य पुण्यं लब्ध्वा च भवत्यमरलोकभाक्,जितने पुण्य तीर्थ हैं और जितने पुण्य मन्दिर हैं, उन सबकी उपासना (सेवन)-से पुण्यलाभ करके मनुष्य देवलोकका भागी होता है
यथा पुण्यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च, तथा तेषामुपासनेन पुण्यं लब्ध्वा मनुष्योऽमरलोकभाक् भवति।
Verse 96
न गड़ासदृशं तीर्थ न देव: केशवात् पर: । ब्राह्मणेभ्य: पर॑ नास्ति एवमाह पितामह:
न गङ्गासदृशं तीर्थं न देवः केशवात् परः। ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति—एवमाह पितामहः॥
Verse 97
यत्र गड़ा महाराज स देशस्तत् तपोवनम् । सिद्धिक्षेत्रं च तज्ज्ञेयं गड्जातीरसमाश्रितम्,महाराज! जहाँ गंगा बहती हैं वही उत्तम देश है; और वही तपोवन है। गंगाके तटवर्ती स्थानको सिद्धिक्षेत्र समझना चाहिये
यत्र गङ्गा महाराज वह देशः स तपोवनम्। सिद्धिक्षेत्रं च तज्ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम्॥
Verse 98
इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य च । सुहृदां च जपेत् कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च
इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य च। सुहृदां च जपेत् कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च॥
Verse 99
इदं धन्यमिदं मेध्यमिदं स्वर्ग्यमनुत्तमम् । इदं पुण्यमिदं रम्यं पावन धर्म्यमुत्तमम्
पुलस्त्य उवाच—इदं धन्यमिदं मेध्यमिदं स्वर्ग्यमनुत्तमम् । इदं पुण्यमिदं रम्यं पावनं धर्म्यमुत्तमम् ॥
Verse 100
महर्षीणामिदं गुह्ां सर्वपापप्रमोचनम् | अधीत्य द्विजमध्ये च निर्मल: स्वर्गमाप्तुयात्
पुलस्त्य उवाच—महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम् । अधीत्य द्विजमध्ये च निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात् ॥
Verse 101
श्रीमत् स्वर्ग्य तथा पुण्यं सपत्नशमनं शिवम् | मेधाजननमग्रयं वै तीर्थवंशानुकीर्तनम्
पुलस्त्य उवाच—श्रीमत्स्वर्ग्यं तथा पुण्यं सपत्नशमनं शिवम् । मेधाजननमग्र्यं वै तीर्थवंशानुकीर्तनम् ॥
Verse 102
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् | महीं विजयते राजा वैश्यो धनमवाप्लनुयात्
पुलस्त्य उवाच—अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् । महीं विजयते राजा वैश्यो धनमवाप्नुयात् ॥
Verse 103
गोसहस्रफलं विन्द्यात् कुलं चैव समुद्धरेत् नरेश्वरर कोसला (अयोध्या)-में ऋषभतीर्थमें जाकर स्नानपूर्वक तीन रात उपवास करनेवाला मानव वाजपेययज्ञका फल पाता है। इतना ही नहीं
पुलस्त्य उवाच—गोसहस्रफलं विन्द्यात् कुलं चैव समुद्धरेत् । शूद्रो यथेप्सितान् कामान् ब्राह्मणः पारगः पठन् । यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थपुण्यं नरः शुचिः ॥
Verse 104
जाती: स स्मरते बद्दीर्नाकपृष्ठे च मोदते । गम्यान्यपि च तीर्थानि कीर्तितान्यगमानि च
पुलस्त्य उवाच—स बद्धत्वेन यासु यासु जातिषु जातः, ताः सर्वाः स्मरति; नाकपृष्ठे च प्राप्य मोदते। गम्यान्यपि तीर्थानि यानि गत्वा सेवितानि, तानि च स्मरति; यानि च केवलं कीर्तितान्यगमानि, तान्यपि—अगत्वापि—स्मरति।
Verse 105
शूद्र मनोवांछित वस्तुएँ पाता है और ब्राह्मण इसका पाठ करे तो वह समस्त शास्त्रोंका पारंगत विद्वान होता है। जो मनुष्य तीर्थोके इस पुण्य माहात्म्यको प्रतिदिन सुनता है वह पवित्र हो पहलेके अनेक जन्मोंकी बातें याद कर लेता है और देहत्यागके पश्चात् स्वर्गलोकमें आनन्दका अनुभव करता है। भीष्म! मैंने यहाँ गम्य और अगम्य सभी प्रकारके तीर्थोंका वर्णन किया है ।। मनसा तानि गच्छेत सर्वतीर्थसमी क्षया । एतानि वसुभि: साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभि:
पुलस्त्य उवाच—मनसैव तानि तीर्थानि गच्छेत्, सर्वतीर्थसमाक्षयम् अवाप्नुयात्। एतानि वसुभिः साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभिश्च समर्चितानि धार्यन्ते च। भीष्म! अत्र मया गम्यागम्यानि सर्वाणि तीर्थानि वर्णितानि।
Verse 106
ऋषिभिदर्देवकल्पैश्न स्नातानि सुकृतैषिभि: । एवं त्वमपि कौरव्य विधिनानेन सुव्रत
देवकल्पैः सुकृतिभिः ऋषिभिः एतानि विधिवत् स्नातानि साधितानि च। एवं त्वमपि कौरव्य, सुव्रत, अनेन विधिना आचर।
Verse 107
व्रज तीर्थानि नियत: पुण्यं पुण्येन वर्धयन् । भावितै: करणै: पूर्वमास्तिक्याच्छुतिदर्शनात्
व्रज तीर्थानि नियतः, पुण्यं पुण्येन वर्धयन्। पूर्वं भावितैः करणैः—आस्तिक्याच्छ्रुतिदर्शनात्—यथा तव यात्रा धर्मफलप्रदा भवेत्, न केवलं देहपरिश्रमः।
Verse 108
प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सद्धिः शास्त्रानुदर्शिभि: | नाव्रती नाकृतात्मा च नाशुचिर्न च तस्कर:
तानि तीर्थानि सद्भिः शास्त्रानुदर्शिभिः प्राप्यन्ते। नाव्रती नाकृतात्मा नाशुचिर्न च तस्करः तेषां फलं प्राप्नोति।
Verse 109
स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नर: | त्वया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना
पुलस्त्य उवाच—कौरव्य, तीर्थेषु स्नातोऽपि नरः वक्रमतिं न जहाति। त्वया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना, शीलमेव शुद्धिहेतुः, न केवलं कर्मकाण्डः।
Verse 110
पिता पितामहश्नैव सर्वे च प्रपितामहा: । पितामहपुरोगाश्च देवा: सर्षिगणा नृूप
पिता पितामहश्चैव सर्वे च प्रपितामहाः। पितामहपुरोगाश्च देवाः सर्षिगणा नृप॥
Verse 111
तव धर्मेण धर्मज्ञ नित्यमेवाभितोषिता: । अवाप्स्यसि त्वं लोकान् वै वसूनां वासवोपम । कीर्ति च महतीं भीष्म प्राप्स्यसे भुवि शाश्वतीम्
तव धर्मेण धर्मज्ञ नित्यमेवाभितोषिताः। अवाप्स्यसि त्वं लोकान् वै वसूनां वासवोपम। कीर्तिं च महतीं भीष्म प्राप्स्यसे भुवि शाश्वतीम्॥
Verse 112
सम्पूर्ण तीर्थोंके दर्शनकी इच्छा पूर्ण करनेके लिये मनुष्य जहाँ जाना सम्भव न हो उन अगम्य तीर्थोमें मनसे यात्रा करे
नारद उवाच—एवमुक्त्वाभ्यनुज्ञाय पुलस्त्यो भगवानृषिः। प्रीतः प्रीतेन मनसा तत्रैवान्तरधीयत॥
Verse 113
भीष्मश्न कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान् । पुलस्त्यवचनाच्चैव पृथिवीं परिचक्रमे
भीष्मश्च कुरुशार्दूलः शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान्। पुलस्त्यवचनाच्चैव पृथिवीं परिचक्रमे॥
Verse 114
एवमेषा महाभाग प्रतिष्ठाने प्रतिछ्ठिता । तीर्थयात्रा महापुण्या सर्वपापप्रमोचनी,महाभाग! इस प्रकार यह सब पापोंको दूर करनेवाली महापुण्यमयी तीर्थयात्रा प्रतिष्ठानपुर (प्रयाग)-में प्रतिष्ठित है
एवमेषा महाभाग प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठिता । तीर्थयात्रा महापुण्या सर्वपापप्रमोचनी ॥
Verse 115
अनेन विधिना यस्तु पृथिवीं संचरिष्यति । अश्वमेधशतस्याग्रयं फल प्रेत्य स भोक्ष्यति
अनेन विधिना यस्तु पृथिवीं सञ्चरिष्यति । अश्वमेधशतस्याग्र्यं फलं प्रेत्य स भोक्ष्यति ॥
Verse 116
ततश्वाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम् । भीष्म: कुरूणां प्रवरो यथापूर्वमवाप्तवान्
ततश्चाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम् । भीष्मः कुरूणां प्रवरो यथापूर्वमवाप्तवान् ॥
Verse 117
नेता च त्वमृषीन् यस्मात् तेन तेडष्टगुणं फलम् । रक्षोगणविकीर्णानि तीर्थान्येितानि भारत । न गतानि मनुष्येन्द्रेस्त्वामृते कुरुमन्दन
नेता च त्वमृषीन् यस्मात् तेन तेऽष्टगुणं फलम् । रक्षोगणविकीर्णानि तीर्थान्येतानि भारत । न गतानि मनुष्येन्द्रैस्त्वामृते कुरुमन्दन ॥
Verse 118
इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थाभिसंवृतम् । यः पठेत् कल्यमुत्थाय सर्वपापै: प्रमुच्यते
इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थाभिसंवृतम् । यः पठेत् कल्यमुत्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
Verse 119
जो मनुष्य सबेरे उठकर देवर्षि पुलस्त्यद्वारा वर्णित सम्पूर्ण तीर्थोंके माहात्म्यसे संयुक्त इस प्रसंगका पाठ करता है, वह सब पापोंसे मुक्त हो जाता है ।।
नारद उवाच—यः कश्चित् प्रातःसमये उत्थाय देवर्षिपुलस्त्येन वर्णितानां सर्वतीर्थानां माहात्म्यसमन्वितम् एतत् प्रसङ्गं पठति, स सर्वपापैः प्रमुच्यते। तस्मिन् पुण्यदेशे नित्यं सन्ति ऋषिमुख्याः—वाल्मीकिः कश्यपश्चैव, आत्रेयः कुण्डजठरः, विश्वामित्रोऽथ गौतमः।
Verse 120
असितो देवलश्नैव मार्कण्डेयो5थ गालव: । भरद्वाजो वसिष्ठश्न मुनिरुद्दालकस्तथा
असितो देवलश्चैव मार्कण्डेयोऽथ गालवः। भरद्वाजो वसिष्ठश्च मुनिरुद्धालकस्तथा॥
Verse 121
शौनक: सह पुत्रेण व्यासश्न॒ तपतां वर: । दुर्वासाश्च मुनिश्रेष्ठो जाबालिश्व महातपा:
शौनकः सह पुत्रेण व्यासश्च तपतां वरः। दुर्वासाश्च मुनिश्रेष्ठो जाबालिश्च महातपाः॥
Verse 122
एते ऋषिवरा: सर्वे त्वत्प्रतीक्षास्तपोधना: । एभि: सह महाराज तीथर्थान्यितान्यनुव्रज
एते ऋषिवराः सर्वे त्वत्प्रतीक्षास्तपोधनाः। एभिः सह महाराज तीर्थान्येतान्यनुव्रज॥
Verse 123
महाराज! ऋषिप्रवर वाल्मीकि
नारद उवाच—महाराज, वाल्मीकिः कश्यपश्चैव आत्रेयः कुण्डजठरः। विश्वामित्रो गौतमश्च, असितो देवलस्तथा॥ मार्कण्डेयोऽथ गालवो भरद्वाजो वसिष्ठकः। मुनिरुद्धालकश्चैव शौनकः सह पुत्रेण॥ व्यासश्च तपसां श्रेष्ठः पुत्रेण सह पार्थिव। दुर्वासाश्च मुनिश्रेष्ठो जाबालिश्च महातपाः॥ एते सर्वे महर्षयस्तपोधना त्वत्प्रतीक्षाः। एभिः सह गच्छ राजन् निर्दिष्टेषु च तीर्थेषु॥ एष ते लोमशो नाम महर्षिरमितद्युतिḥ। समेष्यति महाराज तेन सार्धमनुव्रज॥
Verse 124
मयापि सह धर्मज्ञ तीर्थान्यितान्यनुक्रमात् । प्राप्स्यसे महतीं कीर्ति यथा राजा महाभिष:
नारद उवाच—धर्मज्ञ! मयापि सह तीर्थान्येतान्यनुक्रमात् परिभ्रमन् त्वं प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं यथा पुरा राजा महाभिषः।
Verse 125
यथा ययातिर्धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवा: । तथा त्वं राजशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे
नारद उवाच—यथा ययातिर्धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवाः। तथा त्वं राजशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे नृपश्रेष्ठ॥
Verse 126
यथा भगीरथो राजा यथा रामश्व विश्रुत: । तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवानिव
नारद उवाच—यथा भगीरथो राजा यथा रामश्च विश्रुतः। तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवानिव नृपश्रेष्ठ॥
Verse 127
यथा मनुर्यथेक्ष्वाकुर्यथा पूरुर्महायशा: । यथा वैन्यो महाराज तथा त्वमपि विश्रुत:
नारद उवाच—यथा मनुर्यथेक्ष्वाकुर्यथा पूरुर्महायशाः। यथा वैन्यो महाराज तथा त्वमपि विश्रुतः॥
Verse 128
यथा च वृत्रहा सर्वान् सपत्नान् निर्दहन् पुरा । त्रैलोक्यं पालयामास देवराड् विगतज्वर:
नारद उवाच—यथा च वृत्रहा सर्वान् सपत्नान् निर्दहन् पुरा। त्रैलोक्यं पालयामास देवराड् विगतज्वरः॥
Verse 129
तथा शत्रुक्षयं कृत्वा त्वं प्रजा: पालयिष्यसि । स्वधर्मविजितामुर्वी प्राप्प राजीवलोचन
नारद उवाच—तथा शत्रुक्षयं कृत्वा त्वं प्रजाः पालयिष्यसि। राजीवलोचन! स्वधर्मविजितामुर्वीं प्राप्य निश्चिन्तो धर्मे स्थित्वा प्रजापालको भविष्यसि, पुरातनैर्मन्वादिभिरिक्ष्वाकुपूरुपृथ्वादिभिश्च यथा शत्रून् निहत्य लोकधर्मं स्थापयित्वा कीर्तिं प्राप्ता, तथैव त्वमपि।
Verse 130
ख्यातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा
नारद उवाच—धर्मेण ख्यातिं यास्यसि कार्तवीर्यार्जुनो यथा। मनुरिक्ष्वाकुश्च महायशस्वी पूरुः वेननन्दनः पृथुश्च यथा कीर्तिमन्तोऽभवन्, तथैव त्वमपि। पुरा वृत्रासुरहन्ता देवराज इन्द्रः सर्वान् शत्रून् निहत्य निश्चिन्तस्त्रैलोक्यं पालयामास; एवं त्वमपि शत्रून् विनिहत्य प्रजाः पालयिष्यसि। राजीवलोचन! स्वधर्मविजितामुर्वीं प्राप्य स्वधर्मपालनेन कार्तवीर्यार्जुनवत् प्रसिद्धो भविष्यसि।
Verse 131
वैशम्पायन उवाच एवमाथश्वास्य राजानं नारदो भगवानृषि: । अनुज्ञाप्य महाराज तत्रैवान्तरधीयत
वैशम्पायन उवाच—एवमाथाश्वास्य राजानं नारदो भगवानृषिः। अनुज्ञाप्य महाराज तत्रैवान्तरधीयत्॥
Verse 132
युधिष्ठिरो5पि धर्मात्मा तमेवार्थ विचिन्तयन् । तीर्थयात्राश्रितं पुण्यमृषीणां प्रत्यवेदयत्
वैशम्पायन उवाच—युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा तमेवार्थं विचिन्तयन्। तीर्थयात्राश्रितं पुण्यमृषीणां प्रत्यवेदयत्॥
Verse 146
दण्डाख्यमभिगम्यैव गोसहस्रफलं लभेत् । तत्पश्चात् चम्पामें जाकर भागीरथीमें तर्पण करे और दण्ड नामक तीर्थमें जाकर सहस्र गोदानका फल प्राप्त करे
पुलस्त्य उवाच—दण्डाख्यं तीर्थमभिगम्यैव गोसहस्रफलं लभेत्। ततः चम्पां गत्वा भागीरथ्यां तर्पणं कृत्वा दण्डतीर्थे पुनः सहस्रगोदानफलं प्राप्नुयात्॥
Verse 156
वाजपेयमवाप्रोति देवै: सर्वैश्व पूज्यते । तदनन्तर पुण्यशोभिता पुण्यमयी लपेटिकामें जाकर स्नान करे। ऐसा करनेसे तीर्थयात्री वाजपेययज्ञका फल पाता और सम्पूर्ण देवताओंद्वारा पूजित होता है
पुलस्त्य उवाच—एतद्व्रतमाचरन् तीर्थयात्री वाजपेययज्ञस्य फलं प्राप्नोति सर्वैश्च देवैः पूज्यते। तदनन्तरं पुण्यशोभितां पुण्यप्रदां लपेटिकां नाम तीर्थभूमिं गत्वा तत्र स्नानं कुर्यात्; एवं कृत्वा वाजपेयफलभाग् भवति देवगणैश्च समस्तैः सत्कृतः।
Verse 166
रामतीर्थ नर: स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत् । इसके बाद परशुरामसेवित महेन्द्रपर्वतपर जाकर वहाँके रामतीर्थमें स्नान करनेसे मनुष्यको अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है
पुलस्त्य उवाच—रामतीर्थे नरः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत्। ततः परशुरामसेवितं महेन्द्रपर्वतं गत्वा तत्र रामतीर्थे स्नानं कृत्वा मनुष्यः अश्वमेधयज्ञस्य फलं प्राप्नोति।
Verse 183
अश्वमेधमवाप्रोति पूजयित्वा वृषध्वजम् | श्रीपर्वतपर जाकर वहाँकी नदीके तटपर स्नान करे। वहाँ भगवान् शंकरकी पूजा करके मनुष्यको अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त होता है
पुलस्त्य उवाच—वृषध्वजं पूजयित्वा अश्वमेधमवाप्नुयात्। श्रीपर्वतं गत्वा तत्र नदीतीरे स्नात्वा, तस्मिन् स्थाने भगवान् शंकरं पूजयन् नरः अश्वमेधयज्ञस्य फलं प्राप्नोति।
Verse 303
अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति । जो सर्वथा ब्राह्मण नहीं है, ऐसा मनुष्य यदि वहाँ गायत्रीमन्त्रका पाठ करे तो वहाँ वह मन्त्र लुप्त हो जाता है; अर्थात् उसे भूल जाता है
पुलस्त्य उवाच—अब्राह्मणस्य तु यः सावित्रीं पठति, तस्य सा प्रणश्यति; न हि तस्य स्मृतौ प्रतिष्ठते न च फलवती भवति।
Verse 316
रूपस्यथ भागी भवति सुभगश्च प्रजापते । राजन! वहाँ ब्रह्मर्षि संवर्तकी दुर्लभ बावली है। उसमें स्नान करके मनुष्य सुन्दररूपका भागी और सौभाग्यशाली होता है
पुलस्त्य उवाच—ततो राजन् प्रजापतेः प्रसादात् रूपस्य भागी भवति सुभगश्च। तत्र ब्रह्मर्षेः संवर्तस्य दुर्लभा बावली ‘संवर्तकी’ नाम; तस्यां स्नात्वा मनुष्यः सुन्दररूपं सौभाग्यं च प्राप्नोति।
Verse 323
मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नर: । तदनन्तर वेणा नदीके तटपर जाकर तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य (मृत्युके पश्चात) मोर और हंसोंसे जुता हुआ विमानको प्राप्त करता है
मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः। वेणानदीतटे गत्वा त्रिरात्रोपवासी स मृत्योरनन्तरं मयूरहंसयुगं दिव्यं विमानं प्राप्नोति॥
Verse 353
गोसहस्रफलं विन्द्यात् स्वर्गलोक॑ च गच्छति । वरदासंगमतीर्थमें स्नान करनेसे सहस्र गोदानका फल मिलता है। ब्रह्मस्थानमें जाकर तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता और स्वर्गलोकमें जाता है
गोसहस्रफलं विन्द्यात् स्वर्गलोकं च गच्छति। वरदासङ्गमतीर्थे स्नात्वा गोसहस्रदानफलं लभते; ब्रह्मस्थाने गत्वा त्रिरात्रोपवासी स गोसहस्रफलं प्राप्य स्वर्गलोकं प्रयाति॥
Verse 366
त्रिरात्रमुषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत् । कुशप्लवनतीर्थमें जाकर स्नान करके ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो तीन रात निवास करनेवाला पुरुष अश्वमेधयज्ञका फल पाता है
त्रिरात्रमुषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत्। कुशप्लवनतीर्थे स्नात्वा ब्रह्मचर्यपूर्वं एकाग्रचित्तः त्रिरात्रं निवसन् पुरुषोऽश्वमेधयज्ञफलं प्राप्नोति॥
Verse 376
जातिस्मरह्ददे स्नात्वा भवेज्जातिस्मरो नर: । तदनन्तर कृष्णवेणाके जलसे उत्पन्न हुए रमणीय देवकुण्डमें
जातिस्मरह्रदे स्नात्वा भवेज्जातिस्मरो नरः। कृष्णवेणाजलसम्भूते रम्ये देवकुण्डे जातिस्मरह्रद इति ख्याते स्नानात् पूर्वजन्मस्मृतियुक्तो भवति॥
Verse 603
तत्र गत्वा नृपश्रेष्ठ गमनादेव सिध्यति । धर्मज्ञ नरेश! तत्पश्चात् तीर्थयात्री परम उत्तम भर्तुस्थानकी यात्रा करे
तत्र गत्वा नृपश्रेष्ठ गमनादेव सिध्यति। धर्मज्ञ नरेश! ततः परं तीर्थयात्री परमोत्कृष्टं भर्तुः स्थानं यायात्, यत्र महासेनः कार्त्तिकेयः निवसति; नृपश्रेष्ठ! तत्र गमनमात्रेण सिद्धिः प्राप्यते॥
Verse 663
विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति । महाबाहो! उस तीर्थमें स्नान करके मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है। ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्र हो गंगाजीमें स्नान करके मनुष्य पापरहित होता तथा वाजपेययज्ञका फल पाता है
पुलस्त्य उवाच—तस्मिन् तीर्थे स्नात्वा विधूतपाप्मा भवति, वाजपेयं च विन्दति। महाबाहो! ब्रह्मचर्यपालनपूर्वकः एकाग्रचित्तो गङ्गायां तस्मिन् तीर्थे स्नात्वा मनुष्यः पापरहितो भवति, वाजपेययज्ञफलम् आप्नोति।
Verse 1263
गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति स्वकुलं नृप । कोसला नगरी (अयोध्या)-में जाकर कालतीर्थमें स्नान करे। ऐसा करनेसे ग्यारह वृषभ- दानका फल मिलता है
पुलस्त्य उवाच—नृप! गोसहस्रदानफलम् अवाप्य स्वकुलं पुनाति। कोसलानां पुरीम् अयोध्यां गत्वा कालतीर्थे स्नात्वा एकादशवृषभदानफलं लभते, नात्र संशयः। पुष्पवत्यां स्नात्वा त्रिरात्रोपवासं कुर्वन् मनुष्यः सहस्रगोदानफलं प्राप्य स्ववंशं पावयति।
Verse 1736
तत्र स्नात्वा कुरुश्रेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत् | कुरुश्रेष्ठ कुरुनन्दन! वहीं मतंगका केदार है, उसमें स्नान करनेसे मनुष्यको सहस्र गोदानका फल मिलता है
पुलस्त्य उवाच—तत्र स्नात्वा कुरुश्रेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत्। कुरुश्रेष्ठ कुरुनन्दन! तत्रैव मतङ्गकायाः केदारः; तस्मिन् स्नानात् मनुष्यः सहस्रगोदानफलं प्राप्नोति।
Frequently Asked Questions
The tension is grief and loss of purpose during exile versus the obligation to maintain dharmic discipline; Dhaumya responds by offering a structured, merit-oriented itinerary that re-stabilizes conduct.
That sacred geography functions as a practical curriculum for dharma: visiting tīrthas, recalling exemplary sacrifices and sages, and performing ancestral offerings provide regulated means to cultivate steadiness and merit.
Yes, the chapter embeds reward-logic within site descriptions—especially at Gayā, where offerings to ancestors are described as ‘akṣayya’ (inexhaustible), and where the tradition praises the benefit of even one descendant undertaking the pilgrimage.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.