Adhyaya 59
नलस्य दमयन्त्युत्सर्गः (Nala’s Abandonment of Damayantī in the Lodging Hall)
Upa-parva: Nalopākhyāna (Tale of Nala and Damayantī)
This chapter presents a psychologically dense crisis sequence. Nala argues that Damayantī’s rightful kingdom is secure with her father, yet he refuses to return while in a degraded condition, fearing he would intensify her sorrow rather than her joy (1–2). Bṛhadaśva narrates Nala’s repeated consolations of Damayantī as both are exhausted, clothed in a single garment, and shelter in a sabhā-like hall where they lie on the ground (3–7). As Damayantī sleeps, Nala remains wakeful, overwhelmed by grief and ruminating on the loss of kingdom, abandonment by allies, and the devastation of forest life (8–9). He debates outcomes—whether action or inaction is worse, whether death is preferable, and whether leaving her might paradoxically allow her eventual safety among her kin (10–13). He then resolves that separation is ‘better’ for her, fixates on their shared single garment, and devises a covert act of cutting it so she will not awaken (14–16). Finding an unsheathed sword, he cuts the cloth, takes half, and flees, leaving Damayantī asleep (17). He repeatedly returns, weeps upon seeing her lying unprotected, and oscillates between affection and the compulsive pull of Kali’s influence, until he finally runs into the empty forest after prolonged lamentation (18–25). The chapter’s thematic core is the collision between protective intent, impaired agency, and the ethics of abandonment under coercive inner compulsion.
Chapter Arc: निषध-राज्य में कलि का धैर्यपूर्ण घात—वह प्रतिदिन नल में ‘अन्तर’ (छिद्र/त्रुटि) खोजता हुआ वर्षों तक अवसर की प्रतीक्षा करता है। → बारहवें वर्ष, संध्या-विधि के प्रसंग में नल से एक सूक्ष्म आचार-च्युतिः—पाद-शौच न करके आचमन—और उसी क्षण कलि का नल में प्रवेश; भीतर से विवेक का क्षरण शुरू होता है। → कलि के उकसावे पर पुष्कर का आगमन और बार-बार ‘वृषेण’ (द्यूत) का निमंत्रण; नल, कलि-आविष्ट होकर, प्रजा और दमयन्ती के रोकने पर भी मौन/अविवेकी बनकर द्यूत की ओर खिंचता है। → दमयन्ती द्वारा सारथि के माध्यम से राजभक्त प्रजा और मन्त्रियों के निवेदन का बार-बार स्मरण; पर नल का उत्तरहीन रहना—राजकीय मर्यादा का टूटना और संकट का स्थायी हो जाना। → नल के मौन के बीच पुष्कर का द्यूत-आह्वान हवा में लटका है—क्या राजा स्वयं को रोक पाएगा, या कलि के वश द्यूत-क्रीड़ा आरम्भ होकर राज्य-भाग्य पलट देगा?
Shlokas
Verse 1
हि >> लय >> () है 7 एकोनषशष्टितमो< ध्याय: नलमें कलियुगका प्रवेश एवं नल और पुष्करकी द्यूतक्रीडा
बृहदश्च उवाच—एवं स समयं कृत्वा द्वापरेण कलिः सह । आजगाम ततस्तत्र यत्र राजा स नैषधः ॥
Verse 2
स नित्यमन्तरप्रेप्सुर्निषधेष्ववसच्चिरम् । अथास्य द्वादशे वर्षे ददर्श कलिरन्तरम्
स नित्यमन्तरप्रेप्सुर्निषधेष्ववसच्चिरम् । अथास्य द्वादशे वर्षे ददर्श कलिरन्तरम् ॥
Verse 3
कृत्वा मूत्रमुपस्पृश्य संध्यामन्वास्त नैषध: । अकृत्वा पादयो: शौचं तत्रैनं कलिराविशत्
कृत्वा मूत्रमुपस्पृश्य संध्यामन्वास्त नैषधः । अकृत्वा पादयोः शौचं तत्रैनं कलिराविशत् ॥
Verse 4
स समाविश्य च नल॑ समीपं पुष्करस्य च । गत्वा पुष्करमाहेदमेहि दीव्य नलेन वै,नलमें आविष्ट होकर कलियुगने दूसरा रूप धारण करके पुष्करके पास जाकर कहा --“'चलो, राजा नलके साथ जूआ खेलो
स समाविश्य च नलं समीपं पुष्करस्य च । गत्वा पुष्करमाहेदमेहि दीव्य नलेन वै ॥
Verse 5
अक्षदय्यूते नल॑ जेता भवान् हि सहितो मया । निषधान् प्रतिपद्यस्व जित्वा राज्यं नल॑ नृपम्
अक्षद्यूते नलं जेता भवान् हि सहितो मया । निषधान् प्रतिपद्यस्व जित्वा राज्यं नलं नृपम् ॥
Verse 6
एवमुक्तस्तु कलिना पुष्करो नलमभ्ययात् | कलिकश्वैव वृषो भूत्वा गवां पुष्करमभ्ययात्,कलिके ऐसा कहनेपर पुष्कर राजा नलके पास गया। कलि भी साँड़ बनकर पुष्करके साथ हो लिया
एवमुक्तस्तु कलिना पुष्करो नलमभ्ययात् । कलिश्चैव वृषो भूत्वा गवां पुष्करमभ्ययात् ॥
Verse 7
आसाद्य तु नलं वीर पुष्कर: परवीरहा । दीव्यावेत्यब्रवीद् भ्राता वृषेणेति मुहुर्मुहु:
आसाद्य तु नलं वीरं पुष्करः परवीरहा । दीव्यावेत्याब्रवीद् भ्राता वृषेणेति मुहुर्मुहुः ॥
Verse 8
न चक्षमे ततो राजा समाह्वानं महामना: । वैदर्भ्या: प्रेक्षमाणाया: पणकालममन्यत
न चक्षमे ततो राजा समाह्वानं महामनाः । वैदर्भ्याः प्रेक्षमाणायाः पणकालममन्यत ॥
Verse 9
हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस्य वाससाम् | आविष्ट: कलिना दझ्यूते जीयते सम नलस्तदा
हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस्य वाससाम् । आविष्टः कलिना द्यूते जीयते स्म नलस्तदा ॥
Verse 10
तमक्षमदसम्मत्तं सुहृदां न तु कश्चन । निवारणे5भवच्छक्तो दीव्यमानमरिंदमम्
तमक्षमदसम्मत्तं सुहृदां न तु कश्चन । निवारणेऽभवच्छक्तो दीव्यमानमरिंदमम् ॥
Verse 11
ततः पौरजना: सर्वे मन्त्रेभि: सह भारत । राजानं द्रष्टमागच्छन् निवारयितुमातुरम्,भारत! तदनन्तर समस्त पुरवासी मनुष्य मन्त्रियोंके साथ राजासे मिलने तथा उन आतुर नरेशको द्यूतक्रीडासे रोकनेके लिये वहाँ आये
ततः पौरजनाः सर्वे मन्त्रिभिः सह भारत । राजानं द्रष्टुमागच्छन् निवारयितुमातुरम् ॥
Verse 12
ततः सूत उपागम्य दमयन्त्यै न््यवेदयत् । एष पौरजनो देवि द्वारि तिष्ठति कार्यवान्,इसी समय सारथिने महलमें जाकर महारानी दमयन्तीसे निवेदन किया--*देवि! ये पुरवासीलोग कार्यवश राजद्वारपर खड़े हैं
ततः सूत उपागम्य दमयन्त्यै न्यवेदयत् । एष पौरजनो देवि द्वारि तिष्ठति कार्यवान् ॥
Verse 13
निवेद्यतां नैषधाय सर्वा: प्रकृतयः स्थिता: । अमृष्यमाणा व्यसन राज्ञो धर्मार्थदर्शिन:
निवेद्यतां नैषधाय सर्वाः प्रकृतयः स्थिताः । अमृष्यमाणा व्यसनं राज्ञो धर्मार्थदर्शिनः ॥
Verse 14
ततः सा बाष्पकलया वाचा दु:खेन कर्शिता । उवाच नैषधं भेमी शोकोपहतचेतना,यह सुनकर दु:खसे दुर्बल हुई दमयन्तीने शोकसे अचेत-सी होकर आँसू बहाते हुए गदगदवाणीमें निषध-नरेशसे कहा--
ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता । उवाच नैषधं भैमी शोकोपहतचेतना ॥
Verse 15
राजन् पौरजनो द्वारि त्वां दिदृक्षुरवस्थित: । मन्त्रिभि: सहित: सर्वे राजभक्तिपुरस्कृत:
राजन् पौरजनो द्वारि त्वां दिदृक्षुरवस्थितः । मन्त्रिभिः सहिताः सर्वे राजभक्तिपुरस्कृताः ॥
Verse 16
त॑ द्रष्टमर्हसीत्येवं पुन: पुनरभाषत । त॑ं तथा रुचिरापाड़ीं विलपन्तीं तथाविधाम्
तं द्रष्टुमर्हसीत्येवं पुनः पुनरभाषत । तं तथा रुचिरापाङ्गीं विलपन्तीं तथाविधाम् ॥
Verse 17
आविष्ट: कलिना राजा नाभ्यभाषत किंचन । ततस्ते मन्त्रिण: सर्वे ते चैव पुरवासिन:
आविष्टः कलिना राजा नाभ्यभाषत किंचन । ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे ते चैव पुरवासिनः ॥
Verse 18
नायमस्तीति दु:खार्ता व्रीडिता जग्मुरालयान् । तथा तदभवद् दूत॑ पुष्करस्य नलस्य च । युधिष्ठिर बहून् मासान् पुण्यश्लोकस्त्वजीयत
नायमस्तीति दुःखार्ता व्रीडिता जग्मुरालयान् । तथा तदभवद् दूत पुष्करस्य नलस्य च । युधिष्ठिर बहून् मासान् पुण्यश्लोकस्त्वजीयत ॥
Verse 59
“महाराज! पुरवासी प्रजा राजभक्तिपूर्वक आपसे मिलनेके लिये समस्त मन्त्रियोंके साथ द्वारपर खड़ी है। आप उन्हें दर्शन दें।” दमयन्तीने इन वाक्योंको बार-बार दुहराया। मनोहर नयनप्रान्तवाली विदर्भ-कुमारी इस प्रकार विलाप करती रह गयी
बृहदश्व उवाच— महाराज! पुरवासिनः प्रजाः राजभक्तिपूर्वकाः समस्तैर्मन्त्रिभिः सह द्वारि तिष्ठन्ति, त्वां द्रष्टुं समागताः; तेषां दर्शनं देहि इति। एतानि वाक्यानि दमयन्ती पुनः पुनरुवाच। सा विदर्भकन्या मनोहरनयनान्ता एवं विललाप; किन्तु कलिना आविष्टो राजा तामपि न प्रत्यभाषत। ततः सर्वे मन्त्रिणः पुरवासिनश्च दुःखार्ताः लज्जिताश्च स्वस्वगृहान् जग्मुः—“नायं नलो राजा चिरं राज्ये स्थास्यति” इति वदन्तः। युधिष्ठिर! पुष्करनलयोर्द्यूतं बहून् मासान् प्रववृते; पुण्यश्लोको नलो नृपः पुनः पुनः पराजयमापद्यत।
Frequently Asked Questions
Nala frames a conflict between spousal duty (remaining with Damayantī in shared hardship) and a protective rationale (believing separation may increase her chances of safety and eventual reunion with her kin), while his agency is depicted as destabilized by Kali’s influence.
The chapter illustrates how grief and compromised discernment can masquerade as ethical reasoning; it invites scrutiny of intention versus outcome, and highlights the necessity of stable judgment (buddhi) when making decisions that affect vulnerable dependents.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is implicit—serving as an exemplum within the Nalopākhyāna to contextualize suffering and ethical complexity during exile in the broader Mahābhārata framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.