Mahabharata Adhyaya 56
Vana ParvaAdhyaya 5633 Verses

Adhyaya 56

अक्षद्यूतप्रवेशः — Kali’s Entry and the Initiation of the Dice-Contest

Upa-parva: Nala–Damayantī Upākhyāna (Episode of Nala and Damayantī)

Bṛhadaśva narrates how Kali, having made a pact with Dvāpara, seeks an opening to enter King Nala of Niṣadha. After years of watchfulness, Kali finds a minor lapse in ritual cleanliness: Nala performs ablutions and sits for twilight observance but neglects cleansing of the feet, enabling Kali to ‘enter’ him. Kali then approaches Puṣkara and repeatedly urges him to challenge Nala to dice, promising assistance for victory. Puṣkara confronts Nala and insists on gambling; Nala, unable to tolerate the summons—especially under Damayantī’s gaze—consents and treats it as a formal wager. Under Kali’s influence, Nala is defeated in stakes of gold, wealth, vehicles, and garments; his companions cannot restrain him despite recognizing the intoxication of play. Ministers and citizens gather at the door seeking to intervene; a charioteer informs Damayantī, who tearfully urges Nala to meet them, but the king remains unresponsive. The assembly withdraws in distress and shame, while the prolonged dice-contest continues for many months, during which Nala repeatedly loses.

Chapter Arc: देवताओं के दूत-रूप में पहुँचा नल दमयन्ती के अंतःपुर में संवाद आरम्भ करता है—एक ओर स्वयंबर की घड़ी निकट, दूसरी ओर लोकपालों की अदृश्य उपस्थिति का भय। → नल, देवताओं की ओर से, दमयन्ती को लोकपालों का वरण करने का संकेत देता है; दमयन्ती अपने सर्वस्व-समर्पण और हंसों के वचनों से जगी प्रेमाग्नि का उल्लेख कर नल के प्रति अपनी अडिग निष्ठा प्रकट करती है। → दमयन्ती अश्रुपूरित नेत्रों और काँपती वाणी से निर्णायक प्रतिज्ञा करती है कि वह लोकपालों के सामने ही नल का वरण करेगी—ताकि देवताओं का अपमान भी न हो और उसका धर्म-संकल्प भी न टूटे। → नल दमयन्ती के निश्चय और उसके धर्मयुक्त उपाय को सुनकर संदेश को यथावत देवताओं तक पहुँचाने का वचन देता है; फिर लौटकर त्रिदशों के समक्ष दमयन्ती का वृत्तान्त निवेदित करता है। → स्वयंबर में जब लोकपाल भी उपस्थित होंगे और नल भी—दमयन्ती नल को कैसे पहचानकर वरण करेगी?

Shlokas

Verse 1

/ छः “+(9) #ल्दिम #औ2४22 षट्पज्चाशत्तमो< ध्याय: नलका दमयन्तीसे वार्तालाप करना और लौटकर देवताओंको उसका संदेश सुनाना बृहदश्व उवाच सा नमस्कृत्य देवेभ्य: प्रहस्य नलमब्रवीत्‌ । प्रणयस्व यथाश्रद्धं राजन्‌ कि करवाणि ते

बृहदश्व उवाच—सा नमस्कृत्य देवेभ्यः प्रहस्य नलमब्रवीत्। “प्रणयस्व यथाश्रद्धं राजन्, किं करवाणि ते?”

Verse 2

अहं चैव हि यच्चान्यन्ममास्ति वसु किंचन । तत्‌ सर्व तव विश्रब्धं कुरु प्रणयमी श्वर,“नरेश्वर! मैं तथा मेरा जो कुछ दूसरा धन है, वह सब आपका है। आप पूर्ण विश्वस्त होकर मेरे साथ विवाह कीजिये

अहं चैव हि यच्चान्यन्ममास्ति वसु किंचन। तत्सर्वं तव विश्रब्धं कुरु प्रणयमीश्वर॥

Verse 3

हंसानां वचन यत्‌ तु तन्मां दहति पार्थिव । त्वत्कृते हि मया वीर राजान: संनिपातिता:

हंसानां वचनं यत्तु तन्मां दहति पार्थिव। त्वत्कृते हि मया वीर राजानः संनिपातिताः॥

Verse 4

यदि त्वं भजमानां मां प्रत्याख्यास्यसि मानद । विषमग्निं जल॑ं रज्जुमास्थास्ये तव कारणात्‌

यदि त्वं भजमानां मां प्रत्याख्यास्यसि मानद । विषमग्निं जलं रज्जुमास्थास्ये तव कारणात् ॥

Verse 5

एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलस्तां प्रत्युवाच ह | तिष्ठत्सु लोकपालेषु कथं मानुषमिच्छसि

एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलस्तां प्रत्युवाच ह । तिष्ठत्सु लोकपालेषु कथं मानुषमिच्छसि ॥

Verse 6

येषामहं लोककृतामीश्व॒राणां महात्मनाम्‌ | न पादरजसा तुल्यो मनस्ते तेषु वर्तताम्‌,“जिन लोकस्रष्टा महामना ईश्वरोंके चरणोंकी धूलके समान भी मैं नहीं हूँ, उन्हींकी ओर तुम्हें मन लगाना चाहिये

येषामहं लोककृतामीश्वराणां महात्मनाम् । न पादरजसा तुल्यो मनस्ते तेषु वर्तताम् ॥

Verse 7

विप्रियं ह्याचरन्‌ मर्त्यों देवानां मृत्युमृच्छति । त्राहि मामनवद्याड्ि वरयस्व सुरोत्तमान्‌

विप्रियं ह्याचरन् मर्त्यो देवानां मृत्युमृच्छति । त्राहि मामनवद्याङ्गि वरयस्व सुरोत्तमान् ॥

Verse 8

“निर्दोष अंगोंवाली सुन्दरी! देवताओंके विरुद्ध चेष्टा करनेवाला मानव मृत्युको प्राप्त हो जाता है; अतः तुम मुझे बचाओ और उन श्रेष्ठ देवताओंका ही वरण करो ।।

विरजांसि च वासांसि दिव्यविचित्राः स्रजस्तथा । भूषणानि तु मुख्यानि देवान् प्राप्य तु भुङ्क्ष्यसि वै ॥

Verse 9

य इमां पृथिवीं कृत्स्नां संक्षिप्य ग्रसते पुन: । हुताशमीशं देवानां का त॑ं न वरयेत्‌ पतिम्‌

य इमां पृथिवीं कृत्स्नां संक्षिप्य ग्रसते पुनः । हुताशमीशं देवानां का तं न वरयेत् पतिम् ॥

Verse 10

यस्य दण्डभयात्‌ सर्वे भूतग्रामा: समागता: । धर्ममेवानुरुध्यन्ति का त॑ं न वरयेत्‌ पतिम्‌

यस्य दण्डभयात् सर्वे भूतग्रामा: समागता: । धर्ममेवानुरुध्यन्ति का तं न वरयेत् पतिम् ॥

Verse 11

धर्मात्मानं महात्मानं दैत्यदानवमर्दनम्‌ | महेन्द्र सर्वदेवानां का त॑ न वरयेत्‌ पतिम्‌,'दैत्यों और दानवोंका मर्दन करनेवाले धर्मात्मा महामना सर्वदेवेश्वर महेन्द्रका कौन नारी पतिरूपमें वरण न करेगी?

धर्मात्मानं महात्मानं दैत्यदानवमर्दनम् । महेन्द्रं सर्वदेवानां का तं न वरयेत् पतिम् ॥

Verse 12

क्रियतामविशड्केन मनसा यदि मन्यसे । वरुणं लोकपालानां सुहृद्वाक्यमिदं शृूणु,“यदि तुम ठीक समझती हो तो लोकपालोंमें प्रसिद्ध वरुणको नि:शंक होकर अपना पति बनाओ। यह एक हितैषी सुहृदका वचन है, इसे सुनो”

क्रियतामविशङ्केन मनसा यदि मन्यसे । वरुणं लोकपालानां सुहृद्वाक्यमिदं शृणु ॥

Verse 13

नैषधेनैवमुक्ता सा दमयन्ती वचो<ब्रवीत्‌ । समाप्लुताभ्यां नेत्राभ्यां शोकजेनाथ वारिणा,तदनन्तर निषधराज नलके ऐसा कहनेपर दमयन्ती शोकाश्रुओंसे भरे हुए नेत्रोंद्वारा देखती हुई इस प्रकार बोली--

नैषधेनैवमुक्ता सा दमयन्ती वचोऽब्रवीत् । समाप्लुताभ्यां नेत्राभ्यां शोकজेनाथ वारिणा ॥

Verse 14

देवेभ्यो5हें नमस्कृत्य सर्वेभ्य: पृथिवीपते । वृणे त्वामेव भर्तारें सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते,'पृथ्वीपते! मैं सम्पूर्ण देवताओंको नमस्कार करके आपहीको अपना पति चुनती हूँ। यह मैंने आपसे सच्ची बात कही है”

देवेभ्योऽहं नमस्कृत्य सर्वेभ्यः पृथिवीपते । वृणे त्वामेव भर्तारं सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥

Verse 15

तामुवाच ततो राजा वेपमानां कृताञ्जलिम्‌ | दौत्येनागत्य कल्याणि तथा भद्रे विधीयताम्‌

तामुवाच ततो राजा वेपमानां कृताञ्जलिम् । दौत्येनागत्य कल्याणि तथा भद्रे विधीयताम् ॥

Verse 16

कथं हाहं प्रतिश्रुत्य देवतानां विशेषतः । परार्थे यत्नमारभ्य कथं स्वार्थमिहोत्सहे

कथं हाहं प्रतिश्रुत्य देवतानां विशेषतः । परार्थे यत्नमारभ्य कथं स्वार्थमिहोत्सहे ॥

Verse 17

एष धर्मो यदि स्वार्थो ममापि भविता ततः । एवं स्वार्थ करिष्यामि तथा भद्रे विधीयताम्‌

एष धर्मो यदि स्वार्थो ममापि भविता ततः । एवं स्वार्थं करिष्यामि तथा भद्रे विधीयताम् ॥

Verse 18

ततो बाष्पाकुलां वाचं दमयन्ती शुचिस्मिता । प्रत्याहरन्ती शनकैर्नलं राजानमब्रवीत्‌

ततो बाष्पाकुलां वाचं दमयन्ती शुचिस्मिता । प्रत्याहरन्ती शनकैर्नलं राजानमब्रवीत् ॥

Verse 19

उपायो<यं मया दृष्टो निरपायो नरेश्वर । येन दोषो न भविता तव राजन्‌ कथंचन

बृहदश्व उवाच—नरेश्वर, मया निरपाय उपायोऽयं दृष्टः; येन, राजन्, तव कथंचन दोषो न भविष्यति।

Verse 20

त्वं चैव हि नरश्रेष्ठ देवाश्रैन्द्रपुरोगमा: । आयान्तु सहिता: सर्वे मम यत्र स्वयंवर:,“नरश्रेष्ठी] आप और इन्द्र आदि सब देवता एक ही साथ उस रंगमण्डपमें पधारें, जहाँ मेरा स्वयंवर होनेवाला है

त्वं चैव हि नरश्रेष्ठ देवा इन्द्रपुरोगमाः। आयान्तु सहिताḥ सर्वे मम यत्र स्वयंवरः॥

Verse 21

ततो<5हं लोकपालानां संनिधौ त्वां नरेश्वर । वरयिष्ये नरव्यात्र नैवं दोषो भविष्यति,“नरेश्वर! नरव्याप्र! तदनन्तर मैं उन लोकपालोंके समीप ही आपका वरण कर लूँगी। ऐसा करनेसे (आपको कोई) दोष नहीं लगेगा”

ततोऽहं लोकपालानां संनिधौ त्वां नरेश्वर। वरयिष्ये नरव्याघ्र नैवं दोषो भविष्यति॥

Verse 22

एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलो राजा विशाम्पते । आजमगाम पुनस्तत्र यत्र देवा: समागता:,युधिष्ठिर! विदर्भराजकुमारीके ऐसा कहनेपर राजा नल पुनः वहीं लौट आये, जहाँ देवताओंसे उनकी भेंट हुई थी

एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलो राजा विशाम्पते। आजगाम पुनस्तत्र यत्र देवाḥ समागताः॥

Verse 23

तमपश्यंस्तथा5<5यान्तं लोकपाला महेश्वरा: । दृष्टवा चैनं ततो<पृच्छन्‌ वृत्तान्तं सर्वमेव तम्‌,महान्‌ शक्तिशाली लोकपालोंने इस प्रकार राजा नलको लौटते देखा और उन्हें देखकर उनसे सारा वृत्तान्त पूछा--

तमपश्यंस्तथायान्तं लोकपाला महेश्वराः। दृष्ट्वा चैनं ततोऽपृच्छन् वृत्तान्तं सर्वमेव तम्॥

Verse 24

कच्चिद्‌ दृष्टा त्वया राजन्‌ दमयन्ती शुचिस्मिता । किमब्रवीच्च न: सर्वान्‌ वद भूमिप तेडनघ

बृहदश्व उवाच— कच्चिद् दृष्टा त्वया राजन् दमयन्ती शुचिस्मिता । किमब्रवीच्च नः सर्वान् वद भूमिपतेऽनघ ॥

Verse 25

नल उवाच भवद्धिरहमादिष्टो दमयन्त्या निवेशनम्‌ | प्रविष्ट: सुमहाकक्ष॑ दण्डिभि: स्थविरैर्वृतम्‌

नल उवाच— भवद्भिरहमादिष्टो दमयन्त्या निवेशनम् । प्रविष्टः सुमहाकक्षं दण्डिभिः स्थविरैर्वृतम् ॥

Verse 26

प्रविशन्तं च मां तत्र न कश्निद्‌ दृष्टवान्‌ नर: । ऋते तां पार्थिवसुतां भवतामेव तेजसा,आपलोगोंके प्रभावसे उसमें प्रवेश करते समय मुझे वहाँ उस राजकन्या दमयन्तीके सिवा दूसरे किसी मनुष्यने नहीं देखा

प्रविशन्तं च मां तत्र न कश्चिद् दृष्टवान् नरः । ऋते तां पार्थिवसुतां भवतामेव तेजसा ॥

Verse 27

सख्यश्चास्या मया दृष्टास्ताभिश्नाप्युपलक्षित: । विस्मिताश्चा भवन्‌ सर्वा दृष्टवा मां विबुधेश्वरा:

सख्यश्चास्या मया दृष्टास्ताभिश्चाप्युपलक्षितः । विस्मिताश्चाभवन् सर्वा दृष्ट्वा मां विबुधेश्वराः ॥

Verse 28

वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिरानना | मामेव गतसंकल्पा वृणीते सा सुरोत्तमा:

वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिरानना । मामेव गतसंकल्पा वृणीते सा सुरोत्तमाः ॥

Verse 29

अब्रवीच्चैव मां बाला आयान्तु सहिता: सुरा: । त्वया सह नरव्याप्र मम यत्र स्वयंवर:,उस बालाने मुझसे यह भी कहा कि “नरव्याप्र! सब देवता आपके साथ उस स्थानपर पधारें, जहाँ मेरा स्वयंवर होनेवाला है

अब्रवीच्चैव मां बाला—आयान्तु सहिता: सुरा: । त्वया सह नरव्याघ्र मम यत्र स्वयंवरः ॥

Verse 30

तेषामहं संनिधौ त्वां वरयिष्यामि नैषध । एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह,“निषधराज! मैं उन देवताओंके समीप ही आपका वरण कर लूँगी। महाबाहो! ऐसा होनेपर आपको दोष नहीं लगेगा”

तेषामहं संनिधौ त्वां वरयिष्यामि नैषध । एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह ॥

Verse 31

एतावदेव विबुधा यथावृत्तमुपाह्तम्‌ मयाइशेषे प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिदशेश्वरा:

एतावदेव विबुधा यथावृत्तमुपाहृतम् । मयैषेषे प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिदशेश्वराः ॥

Verse 55

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलके देवदूत बनकर दमयन्तीके पास जानेसे सम्बन्ध रखनेवाला पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलस्य देवदूतत्वेन दमयन्त्याः समीपगमनवर्णने पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 56

इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलकर्त्‌कदेवदौत्ये षट्पञज्चाशत्तमो<ध्याय:

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलकृतदेवदौत्ये षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥

Frequently Asked Questions

The dilemma is the conflict between royal composure and compulsive response to provocation: Nala treats the challenge as a legitimate wager while his judgment is compromised, raising the question of when a ruler must refuse socially framed ‘honor’ demands that endanger the polity.

The chapter teaches that small failures in discipline and attentiveness can become gateways for larger ethical collapse; kingship is presented as continuous self-regulation, where ritual care, restraint, and responsiveness to counsel protect both personal integrity and public welfare.

No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is exemplum-based instruction—Bṛhadaśva’s narration implicitly frames the episode as a cautionary model for understanding suffering, vulnerability to vice, and the governance costs of impaired agency.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App