Adhyaya 4
Divākara-prasāda and the Establishment of Akṣaya-anna (Sūrya’s Favor and Inexhaustible Provision)
Upa-parva: Kāmyaka-vana-gamana (Transition to Kāmyaka Forest) — Sūrya-prasāda and Akṣaya-anna motif
Vaiśaṃpāyana reports that Divākara, pleased, reveals himself in radiant form and grants Yudhiṣṭhira assurances: the king will obtain desired aims, and for a specified period an unfailing provision of prepared foods will be available in the household—described through categories such as fruits/roots, meat, vegetables, and cooked preparations—along with varied wealth. After granting the boon, the deity withdraws. Yudhiṣṭhira, having emerged from the water, performs gestures of reverence toward Dhaumya and embraces his brothers, then reunites with Draupadī. The household implements the boon as a disciplined practice of hospitality: food is prepared and grows sufficient to feed Brahmins; guests and accompanying persons are served first, Yudhiṣṭhira eats the remainder (vighasa), and Draupadī eats after him. The chapter closes with ritual regularity—purohita-led rites on calendrical occasions—and the Pandavas’ departure, accompanied by assemblies of Brahmins, toward the Kāmyaka forest.
Chapter Arc: काम्यकवन-प्रवेश के पश्चात् हस्तिनापुर में धृतराष्ट्र के अंतःकरण में उठती चिंता—राज्य, कुल और धर्म के बीच फँसा राजा विदुर को बुलाकर ‘पथ्य’ (हितकर) वचन सुनना चाहता है। → विदुर धृतराष्ट्र को सूक्ष्म धर्म का स्मरण कराते हुए स्पष्ट कहते हैं कि पाण्डव भी तुम्हारे ही पुत्र हैं; दुर्योधन की अहितकारी वृत्ति को रोककर अजातशत्रु युधिष्ठिर के साथ मेल कराओ, अन्यथा कुल-क्षय निश्चित है। धृतराष्ट्र सुनते तो हैं, पर पुत्र-स्नेह और भय उनकी बुद्धि को बाँध देता है। → धृतराष्ट्र विदुर की नीति को ‘पाण्डव-पक्षपात’ मानकर कटु वचन कहते हैं—‘तुम मेरी जिह्वा हो, सब कुछ कह देते हो; जैसे असती स्त्री सान्त्वना पाकर भी पति को छोड़ देती है, वैसे तुम भी जहाँ चाहो जाओ।’ यह क्षण राजसभा में धर्म-वाणी का अपमान और अंध-स्नेह की विजय बन जाता है। → विदुर बिना प्रतिवाद किए, धृतराष्ट्र के वचनों को अंतिम मानकर अंतःपुर से निकल पड़ते हैं; उनका निर्णय स्पष्ट है—जहाँ धर्म-पीड़ित पाण्डव हैं, वहीं वे जाएंगे। → विदुर तेजी से उस दिशा में प्रस्थान करते हैं ‘जहाँ पार्थ थे’—अब प्रश्न यह है कि पाण्डव-वनवास में विदुर का आगमन क्या नया संबल देगा, और हस्तिनापुर में धृतराष्ट्र का पतन किस ओर बढ़ेगा?
Shlokas
Verse 1
ऑडज आरर | आओ अप $. बारह आदित्य
वैशम्पायन उवाच—वनं प्रविष्टेष्वथ पाण्डवेषु प्रज्ञाचक्षुः तप्यमानोऽम्बिकेयः। धर्मात्मानं विदुरमगाधबुद्धिं सुखासीनो वाक्यमुवाच राजा॥
Verse 2
धृतराष्ट्र रवाच प्रज्ञा च ते भार्गवस्येव शुद्धा धर्म च त्वं परमं वेत्थ सूक्ष्मम् । समक्ष त्वं सम्मत: कौरवाणां पथ्यं चैषां मम चैव ब्रवीहि
धृतराष्ट्र उवाच—प्रज्ञा च ते भार्गवस्येव शुद्धा धर्मं च त्वं परमं वेत्थ सूक्ष्मम्। समक्षस्त्वं सम्मतः कौरवाणां पथ्यं चैषां मम चैव ब्रवीहि॥
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह़्ा भारत वनपवकि अन्तर्गत अरण्यपर्वमें काम्यकवनप्रवेशविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
एवंगते विदुर यदद्य कार्यं पौराश्च मे कथमस्मान् भजेरन्। ते चाप्यस्मान् नोद्धरेयुः समूलान् तत्त्वं ब्रूयाः साधुकार्याणि वेत्सि॥
Verse 4
विदुर उवाच त्रिवर्गो5यं धर्ममूलो नरेन्द्र राज्यं चेदं धर्ममूलं वदन्ति । धर्मे राजन् वर्तमान: स्वशकक््त्या पुत्रान् सर्वान् पाहि पाण्डो:सुतांश्ष
विदुर उवाच—त्रिवर्गोऽयं धर्ममूलो नरेन्द्र राज्यं चेदं धर्ममूलं वदन्ति। धर्मे राजन् वर्तमानः स्वशक्त्या पुत्रान् सर्वान् पाहि पाण्डोः सुतांश्च॥
Verse 5
स वै धर्मो विप्रलब्ध: सभायां पापात्मभि: सौबलेयप्रधानै: । आहूय कुन्तीसुतमक्षवत्यां पराजैषीत् सत्यसंधं सुतस्ते
स वै धर्मो विप्रलब्धः सभायां पापात्मभिः सौबलेयप्रधानैः। आहूय कुन्तीसुतमक्षवत्यां पराजैषीत् कपटेन सत्यसन्धं सुतस्ते॥
Verse 6
एतस्स्य ते दुष्प्रणीतस्य राजन् शेषस्याहं परिपश्याम्युपायम् । यथा पुत्रस्तव कौरव्य पापा- न्मुक्तो लोके प्रतितिछेत साधु
एतस्य ते दुष्प्रणीतस्य राजन् शेषस्याहं परिपश्याम्युपायम्। यथा पुत्रस्तव कौरव्य पापान्मुक्तो लोके प्रतितिष्ठेत साधु॥
Verse 7
तद् वै सर्व पाण्डुपुत्रा लभन्तां यत् तद् राजन्नभिसूष्टं त्वया55सीत् । एष धर्म: परमो यत् स्वकेन राजा तुष्येन्न परस्वेषु गृध्येत्
तद्वै सर्वे पाण्डुपुत्रा लभन्तां यत्तद्राजन्नभिसूष्टं त्वयासीत्। एष धर्मः परमो यत्स्वकेन राजा तुष्येन्न परस्वेषु गृध्येत्॥
Verse 8
यशो न नश्येज्ज्ञातिभेदश्न न स्याद् धर्मो न स्यान्नैव चैवं कृते त्वाम् । एतत् कार्य तव सर्वप्रधानं तेषां तुष्टि: शकुनेश्चावमान:
यशो न नश्येज्ज्ञातिभेदश्च न स्याद् धर्मो न स्यान्नैव चैवं कृते त्वाम्। एतत्कार्यं तव सर्वप्रधानं तेषां तुष्टिः शकुनेश्चावमानः॥
Verse 9
एवं शेषं यदि पुत्रेषु ते स्या- देतद् राजंस्त्वरमाण: कुरुष्व | तथैतदेवं न करोषि राजन् ध्रुवं कुरूणां भविता विनाश:
एवं शेषं यदि पुत्रेषु ते स्यादेतद्राजंस्त्वरमाणः कुरुष्व। तथैतदेवं न करोषि राजन् ध्रुवं कुरूणां भविता विनाशः॥
Verse 10
न हि क्रुद्धों भीमसेनो<र्जुनो वा शेषं कुर्याच्छात्रवाणामनीके । येषां योद्धा सव्यसाची कृतास्त्रो भधनुर्येषां गाण्डिवं लोकसारम्
विदुर उवाच— न हि क्रुद्धो भीमसेनोऽर्जुनो वा शेषं कुर्याच्छात्रवाणामनीके। येषां योद्धा सव्यसाची कृतास्त्रो धनुर्येषां गाण्डिवं लोकसारम्॥ क्रोधदीप्तौ तौ हि शत्रुसैन्ये न कञ्चिदपि जीवितं शेषयेताम्। येषां सव्यसाची कृतास्त्रो योद्धा, गाण्डिवं लोकसारभूतं धनुः, बाहुबलशोभितो भीमसेनश्च पक्षे—तेषां पाण्डवानां लोके किं नाम अप्राप्यमस्ति? तव पुत्रस्य दुर्योधनस्य जातमात्रस्यैव काले यदहं हितं मन्ये तदहं पूर्वमेव तेऽब्रुवम्।
Verse 11
येषां भीमो बाहुशाली च योद्धा तेषां लोके कि नु न प्राप्यमस्ति । उक्त पूर्व जातमात्रे सुते ते मया यत् ते हितमासीत् तदानीम्
विदुर उवाच— येषां भीमो बाहुशाली च योद्धा तेषां लोके किं नु न प्राप्यमस्ति। उक्तं पूर्वं जातमात्रे सुते ते मया यत् ते हितमासीत् तदानीम्॥ येषां पक्षे बाहुशाली भीमो योद्धा, तेषां लोके किं नाम अप्राप्यमस्ति? तव सुते जातमात्रे यदहं हितममन्ये तदानीं तत् पूर्वमेव ते मया प्रोक्तम्।
Verse 12
पुत्र त्यजेममहितं कुलस्य हितं परं॑ न च तत् त्वं चकर्थ । इदं च राजन् हितमुक्तं न चेत् त्व- मेवं कर्ता परितप्तासि पश्चात्
विदुर उवाच— पुत्रं त्यजेति मम हितं कुलस्य हितं परं न च तत् त्वं चकर्थ। इदं च राजन् हितमुक्तं न चेत् त्वमेवं कर्ता परितप्तासि पश्चात्॥ अहं हि ते स्पष्टमब्रुवं—एष पुत्रस्तव कुलस्य सर्वस्याहितकरः; तस्मादेनं त्यज, कुलहिताय। न च त्वं ममोत्तमं सात्त्विकं च वचनमन्वकरोः। इदानीमपि राजन् यदिदं हितमुक्तं मया, यदि न करिष्यसि, पश्चात् परितप्स्यसे।
Verse 13
यद्येतदेवमनुमन्ता सुतस्ते सम्प्रीयमाण: पाण्डवैरेकराज्यम् । तापो न ते भविता प्रीतियोगा- न्न चेन्निगृह्लीष्व सुतं सुखाय
विदुर उवाच— यद्येतदेवमनुमन्ता सुतस्ते सम्प्रीयमाणः पाण्डवैरेकराज्यम्। तापो न ते भविता प्रीतियोगान्न चेन्निगृह्णीष्व सुतं सुखाय॥ यदि तव सुतो दुर्योधनः सौहार्देन पाण्डवैः सहैकराज्यं समनुमन्येत, न ते पश्चात्तापो भवेत्; प्रीतियोगात् केवलं हर्षं प्राप्स्यसि। अथ चेत् स न मन्येत, तर्हि कुरुकुलस्य सर्वस्य सुखशान्त्यर्थं तं सुतं निगृह्णीष्व।
Verse 14
दुर्योधन त्वहितं वै निगृहा पाण्डो: पुत्र कुरुष्वाधिपत्ये । अजातशश्न्रुहि विमुक्तरागो धर्मेणेमां पृथिवीं शास्तु राजन्
विदुर उवाच— दुर्योधन त्वहितं वै निगृह्य पाण्डोः पुत्रं कुरुष्वाधिपत्ये। अजातशत्रुं शृणुहि विमुक्तरागो धर्मेणेमां पृथिवीं शास्तु राजन्॥ दुर्योधन, त्वहितं मार्गं निगृह्य पाण्डोः पुत्रं युधिष्ठिरं राज्येऽभिषेचय। अजातशत्रुं तं शृणुहि—विमुक्तरागद्वेषः स धर्मेणेमां पृथिवीं शासिष्यति, राजन्।
Verse 15
ततो राजन् पार्थिवा: सर्व एव वैश्या इवास्मानुपतिष्ठ न्तु सद्य: । दुर्योधन: शकुनि: सूतपुत्र: प्रीत्या राजन् पाण्डुपुत्रान् भजन्तु
ततो राजन्, पार्थिवाः सर्व एव वैश्या इवास्मानुपतिष्ठन्तु सद्यः। दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रः कर्णश्च प्रीत्या राजन् पाण्डुपुत्रान् भजन्तु॥
Verse 16
दुःशासनो याचतु भीमसेनं सभामध्ये द्रुपदस्यात्मजां च । युधिष्टिरं त्वं परिसान्त्वयस्व राज्ये चैनं स्थापयस्वाभिपूज्य
दुःशासनः सभामध्ये भीमसेनं द्रुपदस्यात्मजां च याचतु। त्वं युधिष्ठिरं परिसान्त्वयस्व राज्ये चैनं स्थापयस्वाभिपूज्य॥
Verse 17
त्वया पृष्टः किमहमन्यद् वदेय- मेतत् कृत्वा कृतकृत्योडसि राजन्,कुरुराज! आपने हितकी बात पूछी है तो मैं इसके सिवा और क्या बताऊँ। यह सब कर लेनेपर आप कृतकृत्य हो जायँगे
त्वया पृष्टः किमहमन्यद्वदेयम्। एतत्कृत्वा कृतकृत्योऽसि राजन् कुरुराज॥
Verse 18
धघतयाट्र उवाच एतद् वाक््यं विदुर यत् ते सभाया- मिह प्रोक्तं पाण्डवान् प्राप्य मां च । हित॑ तेषामहितं मामकाना- मेतत् सर्व मम नावैति चेत:
धृतराष्ट्र उवाच—एतद्वाक्यं विदुर यत्ते सभायामिह प्रोक्तं पाण्डवान् प्राप्य मां च। हितं तेषामहितं मामकानामेतत्सर्वं मम नावैति चेतः॥
Verse 19
इदं त्विदानीं गत एव निद्षितं तेषामर्थे पाण्डवानां यदात्थ | तेनाद्य मन्ये नासि हितो ममेति कथं हि पुत्र पाण्डवार्थे त्यजेयम्
इदं त्विदानीं गत एव निश्चितं तेषामर्थे पाण्डवानां यदात्थ। तेनाद्य मन्ये नासि हितो ममेति कथं हि पुत्र पाण्डवार्थे त्यजेयम्॥
Verse 20
असंशयं तेडपि ममैव पुत्रा दुर्योधनस्तु मम देहात् प्रसूत: । स्वं वै देहं परहेतोस्त्यजेति को नु ब्रूयात् समतामन्ववेक्ष्य
असंशयं तेऽपि ममैव पुत्राः; दुर्योधनस्तु मम देहात् प्रसूतः। समतामन्ववेक्ष्यापि को नु ब्रूयात्—परहेतोः स्वं देहं त्यजेति॥
Verse 21
स मां जिह्दां विदुर सर्व ब्रवीषि मानं च तेडहमधिकं धारयामि । यथेच्छकं गच्छ वा तिष्ठ वा त्वं सुसान्त्व्यमानाप्यसती स्त्री जहाति
स मां जिह्वां विदुर सर्वं ब्रवीषि, मानं च तेऽहं अधिकं धारयामि। यथेच्छकं गच्छ वा तिष्ठ वा त्वं; सुसान्त्व्यमानाप्यसती स्त्री जहाति॥
Verse 22
वैशम्पायन उवाच एतावदुक्त्वा धृतराष्ट्रोडन्वपद्य- दन्तर्वेश्म सहसोत्थाय राजन् | नेदमस्तीत्यथ विदुरो भाषमाण: सम्प्राद्रवद् यत्र पार्था बभूवु:
वैशम्पायन उवाच। एतावदुक्त्वा धृतराष्ट्रोऽन्वपद्यदन्तर्वेश्म सहसोत्थाय राजन्। ‘नेदमस्ति’ इति विदुरो भाषमाणः सम्प्राद्रवद्यत्र पार्था बभूवुः॥
Frequently Asked Questions
The implied challenge is how a displaced royal household can meet obligations of hospitality and ritual without stable resources; the chapter resolves this by pairing divine assistance with disciplined distribution and precedence to guests.
Dharma is enacted through procedure: prioritize feeding dependents and guests, regulate consumption hierarchically, and preserve ritual order—so that authority is expressed as service and restraint rather than mere status.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-significance is narrative-functional—establishing ethical legitimacy and logistical capacity for continued exile while reinforcing the epic’s valuation of hospitality and ritual continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.