
Arjuna’s Himalayan Departure and the Commencement of Severe Tapas (Janamejaya’s Inquiry; Sages Approach Śiva)
Upa-parva: Kirātārjunīya / Arjuna’s Tapas for Divine Weapons (Śiva–Indra Anugraha Arc)
The chapter opens with Janamejaya requesting a detailed account of how Arjuna (Pārtha, Dhanaṃjaya), renowned for unwearied action, entered a remote, humanless forest and what he accomplished there, including how Śiva (Sthāṇu/Tryambaka) and Indra (Devarāja/Śakra) were satisfied. Vaiśaṃpāyana agrees to narrate the extraordinary divine encounter sequence and frames Arjuna’s mission as undertaken by Yudhiṣṭhira’s directive. Arjuna departs northward toward Himavat carrying a divine bow and sword for the sake of accomplishing the objective. The narrative describes the forest’s beauty and liminal grandeur—flowers, birds, rivers—contrasting with its human absence, then shifts to Arjuna’s progressive austerities: first subsisting on fruits, then reducing intake by temporal intervals, then consuming fallen leaves, and finally becoming ‘air-fed’ while standing in a severe posture. His ascetic intensity draws cosmic notice (celestial sounds, flower-rain imagery), prompting sages to report to Śiva that Arjuna’s tapas is distressing the worlds. Śiva responds that he understands Arjuna’s inner intention, notes the absence of selfish desire for heaven, sovereignty, or lifespan, and promises to grant what Arjuna seeks; the sages return to their hermitages, setting the stage for the forthcoming encounter and bestowal narrative.
Chapter Arc: तपस्वी महात्माओं के चले जाने के बाद एकांत वन में अर्जुन का तप-तेज और लक्ष्य—दिव्यास्त्र-प्राप्ति—एक नई परीक्षा को आमंत्रित करता है; तभी एक अद्भुत किरात-वेषधारी पुरुष का आगमन होता है। → किरात (वास्तव में भगवान शंकर) और अर्जुन के बीच शिकार/अधिकार और वीर-गौरव का टकराव बढ़ता है। दोनों अपने-अपने धनुष उठाते हैं, विषधर-समान बाण सजाते हैं, और गांडीव की टंकार से वन-गिरि गूँज उठते हैं। अर्जुन उस तेजस्वी पुरुष से प्रश्न करता है—‘तुम कौन हो, इस शून्य वन में स्त्रियों से घिरे क्यों विचरते हो?’—और संवाद धीरे-धीरे द्वंद्व में बदल जाता है। → अर्जुन और किरात का घोर युद्ध—तेज, वीर्य और कौशल की चरम सीमा—ऐसा कि स्वयं शंकर कहते हैं: ‘आज तुम्हारा तेज और पराक्रम मेरे समान सिद्ध हुआ।’ यह क्षण अर्जुन के तप की सिद्धि और अहं की परीक्षा—दोनों का शिखर है। → अर्जुन को बोध होता है कि यह साधारण किरात नहीं; वह महादेव हैं। वह साहसवश हुए अपराध के लिए क्षमा माँगता है, शरणागति करता है और स्तुति करता है। प्रसन्न भगवान हर अर्जुन को आलिंगन देकर सांत्वना देते हैं—यह स्वीकारोक्ति कि अर्जुन योग्य है और उसका तप फलित हुआ। → महादेव की प्रसन्नता के बाद अर्जुन के लिए दिव्यास्त्र-प्राप्ति का द्वार खुलता है—अब कौन-सा वर/अस्त्र मिलेगा और आगे देव-लोक की यात्रा कैसे घटेगी?
Verse 1
अपना स२ (0 अवज असल एकोनचत्वारिशोड ध्याय: भगवान् शंकर और अर्जुनका युद्ध
वैशम्पायन उवाच—गतेषु तेषु सर्वेषु तपस्विषु महात्मसु, सर्वपापहरो हरिः पिनाकपाणिर्भगवान् (अर्जुनं परीक्षितुम्) किरातवेषमास्थाय प्रादुरभवत्। स काञ्चनद्रुमसन्निभया दिव्यकान्त्या विभ्राजमानः, अपर इव मेरुः विपुलो दीप्तिमांश्च बभौ।
Verse 2
कैरातं वेषमास्थाय काठ्चनद्रुमसंनिभम् । विभ्राजमानो विपुलो गिरिमेंरुरिवापर:
किरातं वेषमास्थाय काञ्चनद्रुमसंनिभम् । विभ्राजमानो विपुलो गिरिमेरुरिवापरः ॥
Verse 3
श्रीमद् धनुरुपादाय शरांश्चवाशीविषोपमान् । निष्पपात महावेगो दहनो देहवानिव,वे एक शोभायमान धनुष और सर्पोके समान विषाक्त बाण लेकर बड़े वेगसे चले। मानो साक्षात् अग्निदेव ही देह धारण करके निकले हों
श्रीमद् धनुरुपादाय शरांश्चाशीविषोपमान् । निष्पपात महावेगो दहनो देहवानिव ॥
Verse 4
देव्या सहोमया श्रीमान् समानव्रतवेषया । नानावेषधरै्ष्टेर्भूतिरनुगतस्तदा
देव्या सहोमया श्रीमान् समानव्रतवेषया । नानावेषधरैर्भूतैरनुगतस्तदा ॥
Verse 5
किरातवेषसंच्छन्न: स्त्रीभिश्वापि सहस्रश: । अशोभत तदा राजन् स देशोडतीव भारत
वैशम्पायन उवाच—तदा राजन् किरातवेषसंच्छन्नः श्रीमान् शङ्करः सहस्रशः स्त्रीभिः परिवृतः शोभामगमत्। भरतवंशप्रवरो, तस्य तदानीं तद् देशं तस्य परिजनस्य गमनागमनैः समन्तात् परमं सुशोभितमभवत्॥
Verse 6
क्षणेन तद् वनं सर्व नि:शब्दम भवत् तदा । नाद: प्रस्रवणानां च पक्षिणां चाप्युपारमत्,एक ही क्षणमें वह सारा वन शब्दरहित हो गया। झरनों और पक्षियोंतककी आवाज बंद हो गयी
वैशम्पायन उवाच—क्षणेनैव तदा तत् सर्वं वनं निःशब्दमभवत्। प्रस्रवणानां नादश्च पक्षिणां चापि रुतं व्युपरराम॥
Verse 7
स संनिकर्षमागम्य पार्थस्याक्लिष्टकर्मण: । मूक नाम दनो: पुत्र ददर्शाद्भुतदर्शनम्
वैशम्पायन उवाच—स संनिकर्षमागम्य पार्थस्याक्लिष्टकर्मणः शङ्करः दनोः पुत्रं मूकं नाम अद्भुतदर्शनम् ददर्श। स वाराहरूपमास्थाय दीप्तिमान् पार्थं हन्तुं मनसा तर्कयामास॥
Verse 8
वाराहं रूपमास्थाय तर्कयन्तमिवार्जुनम् । हन्तुं परं दीप्पमानं तमुवाचाथ फाल्गुन:
वैशम्पायन उवाच—स वाराहं रूपमास्थाय परं दीप्तिमान् अर्जुनं हन्तुं तर्कयन्तमिव स्थितः। अथ फाल्गुनस्तं प्रति समभाषत॥
Verse 9
गाण्डीवं धनुरादाय शरांश्वाशीविषोपमान् | सज्यं धनुर्वरं कृत्वा ज्याघोषेण निनादयन्
वैशम्पायन उवाच—गाण्डीवं धनुरादाय शरांश्चाशीविषोपमान्। सज्यं धनुर्वरं कृत्वा ज्याघोषेण निनादयन् दिशोऽनुनादयामास॥
Verse 10
यन्मां प्रार्थयसे हन्तुमनागसमिहागतम् । तस्मात् त्वां पूर्वमेवाहं नेताद्य यमसादनम्,“अरे! तू यहाँ आये हुए मुझ निरपराधको मारनेकी घातमें लगा है, इसीलिये मैं आज पहले ही तुझे यमलोक भेज दूँगा”
यन्मां प्रार्थयसे हन्तुमनागसमिहागतम् । तस्मात् त्वां पूर्वमेवाहं नेताद्य यमसादनम् ॥
Verse 11
दृष्टवा तं॑ प्रहरिष्यन्तं फाल्गुनं दृढ्धन्विनम् । किरातरूपी सहसा वारयामास शड्कर:,सुदृढ़ धनुषवाले अर्जुनको प्रहारके लिये उद्यत देख किरातरूपधारी भगवान् शंकरने उन्हें सहसा रोका
दृष्ट्वा तं प्रहरिष्यन्तं फाल्गुनं दृढधन्विनम् । किरातरूपी सहसा वारयामास शङ्करः ॥
Verse 12
मयैष प्रार्थित: पूर्वमिन्द्रकीलसमप्रभ: । अनादृत्य च तद् वाक्यं प्रजहाराथ फाल्गुन:
मयैष प्रार्थितः पूर्वमिन्द्रकीलसमप्रभः । अनादृत्य च तद्वाक्यं प्रजहाराथ फाल्गुनः ॥
Verse 13
किरातश्न सम॑ तस्मिन्नेकलक्ष्ये महाद्युति: । प्रमुमोचाशनिप्रख्यं शरमग्निशिखोपमम्,साथ ही महातेजस्वी किरातने भी उसी एकमात्र लक्ष्ययर बिजली और अग्निशिखाके समान तेजस्वी बाण छोड़ा
किरातश्च समं तस्मिन्नेकलक्ष्ये महाद्युतिः । प्रमुमोचाशनिप्रख्यं शरमग्निशिखोपमम् ॥
Verse 14
तौ मुक्तौ सायकौ ताभ्यां सम॑ तत्र निपेततुः । मूकस्य गात्रे विस्तीर्णे शैलसंहनने तदा,उन दोनोंके छोड़े हुए वे दोनों बाण एक ही साथ मूक दानवके पर्वत-सदृश विशाल शरीरमें लगे
तौ मुक्तौ सायकौ ताभ्यां समं तत्र निपेततुः । मूकस्य गात्रे विस्तीर्णे शैलसंहनने तदा ॥
Verse 15
यथाशनेविंनिर्घोषो वज्रस्येव च पर्वते । तथा तयो: संनिपात: शरयोरभवत् तदा,जैसे पर्वतपर बिजलीकी गड़गड़ाहट और वज्रपातका भयंकर शब्द होता है, उसी प्रकार उन दोनों बाणोंके आघातका शब्द हुआ
यथाशनेव निघोषो वज्रस्येव च पर्वते । तथा तयोः संनिपातः शरयोर्भवत् तदा ॥
Verse 16
स विद्धो बहुभिर्बाणैर्दीप्तास्यै: पन्नगैरिव । ममार राक्षसं रूप॑ भूय: कृत्वा विभीषणम्
स विद्धो बहुभिर्बाणैर्दीप्तास्यैः पन्नगैरिव । ममार राक्षसं रूपं भूयः कृत्वा विभीषणम् ॥
Verse 17
स ददर्श ततो जिष्णु: पुरुषं काउचनप्रभम् । किरातवेषसंच्छन्नं सत्रीसहायममित्रहा
स ददर्श ततो जिष्णुः पुरुषं काञ्चनप्रभम् । किरातवेषसंछन्नं स्त्रीसहायममित्रहा ॥
Verse 18
तमब्रवीत् प्रीतमना: कौन्तेय: प्रहसन्निव । को भवानटते शून्ये वने स्त्रीगणसंवृत:
तमब्रवीत् प्रीतमनाḥ कौन्तेयः प्रहसन्निव । को भवानटते शून्ये वने स्त्रीगणसंवृतः ॥
Verse 19
न त्वमस्मिन् वने घोरे बिभेषि कनकप्रभ । किमर्थ च त्वया विद्धो वराहो मत्परिग्रह:
न त्वमस्मिन् वने घोरे बिभेषि कनकप्रभ । किमर्थं च त्वया विद्धो वराहो मत्परिग्रहः ॥
Verse 20
मयाभिपन्नः पूर्व हि राक्षमो5यमिहागत: । कामात् परिभवाद् वापि न मे जीवन् विमोक्ष्यसे
वैशम्पायन उवाच— मयाभिपन्नः पूर्वं हि राक्षसोऽयमिहागतः । कामात् परिभवाद् वापि न मे जीवन् विमोक्ष्यसे ॥
Verse 21
न होष मृगयाधर्मो यस्त्वयाद्य कृतो मयि । तेन त्वां भ्रंशयिष्यामि जीवितात् पर्वताश्रयम्
न होष मृगयाधर्मो यस्त्वयाद्य कृतो मयि । तेन त्वां भ्रंशयिष्यामि जीवितात् पर्वताश्रयम् ॥
Verse 22
इत्युक्त: पाण्डवेयेन किरात: प्रहसन्निव । उवाच श्लक्ष्णया वाचा पाण्डवं सव्यसाचिनम्
इत्युक्तः पाण्डवेयेन किरातः प्रहसन्निव । उवाच श्लक्ष्णया वाचा पाण्डवं सव्यसाचिनम् ॥
Verse 23
न मत्कृते त्वया वीर भी: कार्या वनमन्तिकात् । इयं भूमि: सदास्माकमुचिता वसतां वने,“वीर! तुम हमारे लिये वनके निकट आनेके कारण भय न करो। हम तो वनवासी हैं, अतः हमारे लिये इस भूमिपर विचरना सदा उचित ही है
न मत्कृते त्वया वीर भीः कार्या वनमन्तिकात् । इयं भूमिः सदास्माकम् उचिता वसतां वने ॥
Verse 24
त्वया तु दुष्कर: कस्मादिह वास: प्ररोचित: । वयं तु बहुसत्त्वेडस्मिन् निवसामस्तपोधन
त्वया तु दुष्करः कस्मादिह वासः प्ररोचितः । वयं तु बहुसत्त्वेऽस्मिन् निवसामस्तपोधन ॥
Verse 25
भवांस्तु कृष्णवर्त्माभ: सुकुमार: सुखोचित: । कथं शून्यमिमं देशमेकाकी विचरिष्यति
वैशम्पायन उवाच— भवांस्तु कृष्णवर्त्माभः सुकुमारः सुखोचितः। कथं शून्यमिमं देशमेकाकी विचरिष्यसि, किमर्थं चात्रैकाकी विचरसि॥
Verse 26
अजुन उवाच गाण्डीवमाश्रयं कृत्वा नाराचां श्वाग्निसंनिभान् । निवसामि महारण्ये द्वितीय इव पावकि:
अर्जुन उवाच— गाण्डीवमाश्रयं कृत्वा नाराचान् श्वाग्निसंनिभान्। निवसामि महारण्ये द्वितीय इव पावकः॥
Verse 27
एष चापि मया जसन्तुर्मगरूपं समाश्रित: । राक्षसो निहतो घोरो हन्तुं मामिह चागत:,यह प्राणी हिंसक पशुका रूप धारण करके मुझे ही मारनेके लिये यहाँ आया था, अतः इस भयंकर राक्षसको मैंने मार गिराया है
अर्जुन उवाच— एष चापि मया जसन्तुर्मकरूपं समाश्रितः। राक्षसो निहतो घोरो हन्तुं मामिह चागतः॥
Verse 28
किरयात उवाच मयैष धन्वनिर्मुक्तैस्ताडित: पूर्वमेव हि । बाणैरभिहत: शेते नीतश्न॒ यमसादनम्
किरात उवाच— मयैष धन्वनिर्मुक्तैस्ताडितः पूर्वमेव हि। बाणैरभिहतः शेते नीतः यमसादनम्॥
Verse 29
ममैष लक्ष्यभूतो हि मम पूर्वपरिग्रह: । ममैव च प्रहारेण जीविताद् व्यपरोपित:
ममैष लक्ष्यभूतो हि मम पूर्वपरिग्रहः। ममैव च प्रहारेण जीविताद् व्यपरोपितः॥
Verse 30
दोषान् स्वान् नार्हसे<न्यस्मै वक्तुं स््वबलदर्पित: । अवलिप्तो$सि मन्दात्मन् न मे जीवन विमोक्ष्यसे
दोषान् स्वान् नार्हसेऽन्यस्मै वक्तुं स्वबलदर्पितः। अवलिप्तोऽसि मन्दात्मन् न मे जीवन विमोक्ष्यसे मन्दबुद्धे॥
Verse 31
स्थिरो भवस्व मोक्ष्यामि सायकानशनीनिव । घटस्व परया शक््त्या मुज्च त्वमपि सायकान्
स्थिरो भवस्व मोक्ष्यामि सायकानशनीनिव। घटस्व परया शक्त्या मुञ्च त्वमपि सायकान्॥
Verse 32
तस्य तद् वचन श्रुत्वा किरातस्यार्जुनस्तदा । रोषमाहारयामास ताडयामास चेषुभि:,किरातकी वह बात सुनकर उस समय अर्जुनको बड़ा क्रोध हुआ। उन्होंने बाणोंसे उसपर प्रहार आरम्भ किया
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा किरातस्यार्जुनस्तदा। रोषमाहारयामास ताडयामास चेषुभिः॥
Verse 33
ततो हृष्टेन मनसा प्रतिजग्राह सायकान् | भूयो भूय इति प्राह मन्दमन्देत्युवाच ह
ततो हृष्टेन मनसा प्रतिजग्राह सायकान्। भूयो भूय इति प्राह मन्दं मन्दमित्युवाच ह॥
Verse 34
प्रहरस्व शरानेतान् नाराचान् मर्मभेदिन: । तब किरातने प्रसन्नचित्तसे अर्जुनके छोड़े हुए सभी बाणोंको पकड़ लिया और कहा --“ओ मूर्ख! और बाण मार और बाण मार
प्रहरस्व शरानेतान् नाराचान् मर्मभेदिनः। इत्युक्तो बाणवर्षं स मुमोच सहसार्जुनः॥
Verse 35
ततस्तौ तत्र संरब्धौ राजमानौ मुहुर्मुहुः । शरैराशीविषाकारैस्ततक्षाते परस्परम्,तदनन्तर वे दोनों क्रोधमें भरकर बारंबार सर्पाकार बाणोंद्वारा एक-दूसरेको घायल करने लगे। उस समय उन दोनोंकी बड़ी शोभा होने लगी
ततस्तौ तत्र संरब्धौ राजमानौ मुहुर्मुहुः । शरैराशीविषाकारैस्ततक्षाते परस्परम् ॥
Verse 36
ततोडअर्जुन: शरवर्ष किराते समवासृजत् | तत् प्रसन्नेन मनसा प्रतिजग्राह शड्कर:,तत्पश्चात् अर्जुनने किरातपर बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ की; परंतु भगवान् शंकरने प्रसन्नचित्तसे उन सब बाणोंको ग्रहण कर लिया
ततोऽर्जुनः शरवर्षं किराते समवासृजत् । तत् प्रसन्नेन मनसा प्रतिजग्राह शङ्करः ॥
Verse 37
मुहूर्त शरवर्ष तत् प्रतिगृह्ा पिनाकधृक् । अक्षतेन शरीरेण तस्थौ गिरिरिवाचल:
मुहूर्तं शरवर्षं तत् प्रतिगृह्य पिनाकधृक् । अक्षतेन शरीरेण तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥
Verse 38
स दृष्टवा बाणवर्ष तु मोघीभूतं धनंजय: । परम विस्मयं चक्रे साधु साध्विति चाब्रवीत्,अपनी की हुई सारी बाण-वर्षा व्यर्थ हुई देख धनंजयको बड़ा आश्चर्य हुआ। वे किरातको साधुवाद देने लगे और बोले--
स दृष्ट्वा बाणवर्षं तु मोघीभूतं धनंजयः । परमं विस्मयं चक्रे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥
Verse 39
अहो<यं सुकुमाराज़ो हिमवच्छिखराश्रय: । गाण्डीवमुक्तान् नाराचान प्रतिगृह्नात्यविह्लल:
अहोऽयं सुकुमाराङ्गो हिमवच्छिखराश्रयः । गाण्डीवमुक्तान् नाराचान् प्रतिगृह्णात्यविह्वलः ॥
Verse 40
को<यं देवो भवेत् साक्षाद् रुद्रो यक्ष: सुरोडसुर: । विद्यते हि गिरिश्रेष्ठे त्रिदशानां समागम:
कोऽयं देवो भवेत् साक्षाद् रुद्रो यक्षः सुरोऽसुरः। विद्यते हि गिरिश्रेष्ठे त्रिदशानां समागमः॥
Verse 41
न हि मद्बाणजालानामुत्सृष्टानां सहस्रश: । शक्तो<न्य: सहितुं वेगमृते देवं पिनाकिनम्,“मैंने सहस्नों बार जिन बाण-समूहोंकी वृष्टि की है, उनका वेग पिनाकधारी भगवान् शंकरके सिवा दूसरा कोई नहीं सह सकता
न हि मद्बाणजालानामुत्सृष्टानां सहस्रशः। शक्तोऽन्यः सहितुं वेगमृते देवं पिनाकिनम्॥
Verse 42
देवो वा यदि वा यक्षो रुद्रादन्यो व्यवस्थित: । अहमेनं शरैस्तीक्ष्णैनयामि यमसादनम्,“यदि यह रुद्रदेवसे भिन्न व्यक्ति है तो यह देवता हो या यक्ष--मैं इसे तीखे बाणोंसे मारकर अभी यमलोक भेजता हूँ
देवो वा यदि वा यक्षो रुद्रादन्यो व्यवस्थितः। अहमेनं शरैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम्॥
Verse 43
ततो हृष्टमना जिष्णु्नाराचान् मर्मभेदिन: । व्यसृजच्छतथा राजन् मयूखानिव भास्कर:
ततो हृष्टमना जिष्णुर्नाराचान् मर्मभेदिनः। व्यसृजच्छतथा राजन् मयूखानिव भास्करः॥
Verse 44
तान् प्रसन्नेन मनसा भगवॉल्लोकभावन: । शूलपाणि: प्रत्यगृह्नाच्छिलावर्षमिवाचल:
तान् प्रसन्नेन मनसा भगवान् लोकभावनः। शूलपाणिः प्रत्यगृह्णाच्छिलावर्षमिवाचलः॥
Verse 45
क्षणेन क्षीणबाणो<थ संवृत्त: फाल्गुनस्तदा | भीश्वैनमाविशत् तीव्रा तं दृष्टवा शरसंक्षयम्
क्षणेन क्षीणबाणोऽथ संवृत्तः फाल्गुनस्तदा । भीश्वैनमाविशत् तीव्रा तं दृष्ट्वा शरसंक्षयम् ॥
Verse 46
चिन्तयामास जिष्णुस्तु भगवन्तं हुताशनम् । पुरस्तादक्षयौ दत्तौ तूणौ येनास्थ खाण्डवे
चिन्तयामास जिष्णुस्तु भगवन्तं हुताशनम् । पुरस्तादक्षयौ दत्तौ तूणौ येनास्थ खाण्डवे ॥
Verse 47
कि नु मोक्ष्यामि धनुषा यन्मे बाणा: क्षयं गता: । अयं च पुरुष: को5पि बाणान् ग्रसति सर्वश:
कि नु मोक्ष्यामि धनुषा यन्मे बाणाः क्षयं गताः । अयं च पुरुषः कोऽपि बाणान् ग्रसति सर्वशः ॥
Verse 48
हत्वा चैनं धनुष्कोट्या शूलाग्रेणेव कुज्जरम् । नयामि दण्डधारस्य यमस्य सदन प्रति
हत्वा चैनं धनुष्कोट्या शूलाग्रेणेव कुञ्जरम् । नयामि दण्डधारस्य यमस्य सदनं प्रति ॥
Verse 49
प्रगृह्या थ धनुष्कोट्या ज्यापाशेनावकृष्य च | मुष्टिभिश्चापि हतवान् वज्रकल्पैर्महाद्युति:
प्रगृह्याथ धनुष्कोट्या ज्यापाशेनावकृष्य च । मुष्टिभिश्चापि हतवान् वज्रकल्पैर्महाद्युतिः ॥
Verse 50
सम्प्रयुद्धों धनुष्कोट्या कौन्तेय: परवीरहा । तदप्यस्य धर्नुर्दिव्यं जग्राह गिरिगोचर:
सम्प्रयुद्धे धनुष्कोट्या कौन्तेयः परवीरहा । तदप्यस्य धनुर्दिव्यं जग्राह गिरिगोचरः ॥
Verse 51
ततोड्डर्जुनो ग्रस्तधनु: खड्गपाणिरतिष्ठत । युद्धस्यान्तम भी प्सन् वै वेगेनाभिजगाम तम्
ततोऽर्जुनो ग्रस्तधनुः खड्गपाणिरतिष्ठत । युद्धस्यान्तमभीप्सन् वै वेगेनाभिजगाम तम् ॥
Verse 52
तस्य मूर्थ्नि शितं खड्गमसक्तं पर्वतेष्वपि | मुमोच भुजवीर्येण विक्रम्प कुरुनन्दन:
तस्य मूर्ध्नि शितं खड्गमसक्तं पर्वतेष्वपि । मुमोच भुजवीर्येण विक्रम्य कुरुनन्दनः ॥
Verse 53
तस्य मूर्धानमासाद्य पफालासिवरो हि सः । ततो वृक्ष: शिलाभिश्न योधयामास फाल्गुन:,परंतु उसके मस्तकसे टकराते ही वह उत्तम तलवार टूक-टूक हो गयी। तब अर्जुनने वृक्षों और शिलाओंसे युद्ध करना आरम्भ किया
तस्य मूर्धानमासाद्य पपातासिवरो हि सः । ततो वृक्षैः शिलाभिश्च योधयामास फाल्गुनः ॥
Verse 54
तदा वृक्षान् महाकाय: प्रत्यगृह्नादथो शिला: । किरातरूपी भगवांस्तत: पार्थो महाबल:
तदा वृक्षान् महाकायः प्रत्यगृह्णादथो शिलाः । किरातरूपी भगवान् ततः पार्थो महाबलः ॥
Verse 55
मुष्टिभि्वज्ञसंकाशैर्धूममुत्पादयन् मुखे । प्रजहार दुराधर्षे किरातसमरूपिणि
मुष्टिभिर्वज्रसंकाशैर्धूममुत्पादयन् मुखे । प्रजहार दुराधर्षे किरातसमरूपिणि ॥ वृक्षशिलाश्च तेनैव गृहीत्वा निष्फलीकृताः । दृष्ट्वैतन्महाबाहुः कुन्तीपुत्रोऽभ्यवर्धत ॥ क्रोधावेशात्तदा तस्य मुखाद्धूमो विनिर्गतः ।
Verse 56
ततः शक्राशनिसमैर्मुष्टिभिर्भुशदारुणै: । किरातरूपी भगवानर्दयामास फाल्गुनम्,तदनन्तर किरातरूपी भगवान् शिव भी अत्यन्त दारुण और इन्द्रके वज़के समान दुःसह मुक्कोंसे मारकर अर्जुनको पीड़ा देने लगे
ततः शक्राशनिसमैर्मुष्टिभिर्भृशदारुणैः । किरातरूपी भगवानर्दयामास फाल्गुनम् ॥
Verse 57
ततश्नट्चटाशब्द: सुघोर: समपद्यत । पाण्डवस्य च मुष्टीनां किरातस्य च युध्यत:
ततश्चट्चटाशब्दः सुघोरः समपद्यत । पाण्डवस्य च मुष्टीनां किरातस्य च युध्यतः ॥
Verse 58
सुमुहूर्त तु तद् युद्धमभभवल्लोमहर्षणम् | भुजप्रहारसंयुक्तं वृत्रवासवयोरिव,वृत्रासुर और इन्द्रके समान उन दोनोंका वह रोमांचकारी बाहुयुद्ध दो घड़ीतक चलता रहा
सुमुहूर्तं तु तद्युद्धमभविल्लोमहर्षणम् । भुजप्रहारसंयुक्तं वृत्रवासवयोरिव ॥
Verse 59
जघानाथ ततो जिष्णु: किरातमुरसा बली । पाण्डवं च विचेष्ट॑ तं किरातो5प्यहनद् बली
जघानाथ ततो जिष्णुः किरातमुरसा बली । पाण्डवं च विचेष्टन्तं किरातोऽप्यहनद्बली ॥
Verse 60
तयोर्भुजविनिष्पेषात् संघर्षणोरसोस्तथा । समजायत गात्रेषु पावको5ड्रारधूमवान्,उन दोनोंकी भुजाओंके टकराने और वक्षःस्थलोंके संघर्षसे उनके अंगोंमें धूम और चिनगारियोंके साथ आग प्रकट हो जाती थी
तयोर्भुजविनिष्पेषात् संघर्षणोरसोस्तथा । समजायत गात्रेषु पावकोऽङ्गारधूमवान् ॥
Verse 61
तत एनं महादेव: पीड्य गात्रै: सुपीडितम् । तेजसा व्यक्रमद् रोषाच्चेतस्तस्य विमोहयन्
तत एनं महादेवः पीड्य गात्रैः सुपीडितम् । तेजसा व्यक्रमद् रोषाच्चेतस्तस्य विमोहयन् ॥
Verse 62
ततो<5भिपीडितैगरत्रि: पिण्डीकृत इवाबभौ । फाल्गुनो गात्रसंरुद्धो देवदेवेन भारत,भारत! तदनन्तर देवाधिदेव महादेवजीके अंगोंसे अवरुद्ध हो अर्जुन अपने पीड़ित अवयवोंके साथ मिट्टीके लोंदे-से दिखायी देने लगे
ततोऽभिपीडितैर्गात्रैः पिण्डीकृत इवाबभौ । फाल्गुनो गात्रसंरुद्धो देवदेवेन भारत ॥
Verse 63
निरुच्छवासो5 भवच्चैव संनिरुद्धों महात्मना । पपात भूम्यां निश्चेष्टो गतसत्त्व इवाभवत्
निरुच्छ्वासोऽभवच्चैव संनिरुद्धो महात्मना । पपात भूम्यां निश्चेष्टो गतसत्त्व इवाभवत् ॥
Verse 64
स मुहूर्त तथा भूत्वा सचेता: पुनरुत्थितः । रुधिरेणाप्लुताड़स्तु पाण्डवो भृशदु:खित:
स मुहूर्तं तथा भूत्वा सचेताḥ पुनरुत्थितः । रुधिरेणाप्लुताङ्गस्तु पाण्डवो भृशदुःखितः ॥
Verse 65
शरण्यं शरणं गत्वा भगवन्तं पिनाकिनम् | मृण्मयं स्थण्डिलं कृत्वा माल्येनापूजयद् भवम्
शरण्यं शरणं गत्वा भगवन्तं पिनाकिनम् । मृण्मयं स्थण्डिलं कृत्वा माल्येनापूजयद् भवम् ॥
Verse 66
तच्च माल्यं तदा पार्थ: किरातशिरसि स्थितम् | अपश्यत् पाण्डवश्रेष्ठो हर्षेण प्रकृतिं गत:
तच्च माल्यं तदा पार्थः किरातशिरसि स्थितम् । अपश्यत् पाण्डवश्रेष्ठो हर्षेण प्रकृतिं गतः ॥
Verse 67
पपात पादयोस्तस्य ततः प्रीतो5भवद् भव: । उवाच चैनं वचसा मेघगम्भीरगीर्हर: । जातविस्मयमालोक्य तप:ःक्षीणाड्रसंहतिम्
पपात पादयोस्तस्य ततः प्रीतोऽभवद् भवः । उवाच चैनं वचसा मेघगम्भीरगीर्हरः । जातविस्मयमालोक्य तपःक्षीणाङ्गसंहतिम् ॥
Verse 68
भव उवाच भो भो: फाल्गुन तुष्टोडस्मि कर्मणाप्रतिमेन ते । शौर्येणानेन धृत्या च क्षत्रियो नास्ति ते सम:
भव उवाच भो भो फाल्गुन तुष्टोऽस्मि कर्मणाप्रतिमेन ते । शौर्येणानेन धृत्या च क्षत्रियो नास्ति ते समः ॥
Verse 69
सम॑ तेजश्न वीर्य च ममाद्य तव चानघ । प्रीतस्तेडहं महाबाहो पश्य मां भरतर्षभ,अनघ! तुम्हारा तेज और पराक्रम आज मेरे समान सिद्ध हुआ है। महाबाहु भरतश्रेष्ठ! मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ। मेरी ओर देखो
समं तेजश्च वीर्यं च ममाद्य तव चानघ । प्रीतोऽस्मि ते महाबाहो पश्य मां भरतर्षभ ॥
Verse 70
ददामि ते विशालाक्ष चक्षु: पूर्वऋषिर्भवान् । विजेष्यसि रणे शत्रूनपि सर्वान् दिवौकस:
भव उवाच— विशालाक्ष! ते दिव्यं चक्षुः ददामि। त्वं पूर्वऋषिर्नर इति ख्यातः। रणे त्वं शत्रून् विजेष्यसि—यदि ते सर्वेऽपि दिवौकसः स्युः।
Verse 71
प्रीत्या च ते5हं दास्यामि यदस्त्रमनिवारितम् । त्वं हि शक्तो मदीयं तदस्त्रं धारयितुं क्षणात्
प्रीत्या च तेऽहं दास्यामि यदस्त्रमनिवारितम्। त्वं हि शक्तो मदीयं तदस्त्रं धारयितुं क्षणात्॥
Verse 72
वैशम्पायन उवाच ततो देव महादेवं गिरिशं शूलपाणिनम् | ददर्श फाल्गुनस्तत्र सह देव्या महाद्युतिम्,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! तदनन्तर अर्जुनने शूलपाणि महातेजस्वी महादेवजीका देवी पार्वती-सहित दर्शन किया
वैशम्पायन उवाच— ततो देवमहादेवं गिरिशं शूलपाणिनम्। ददर्श फाल्गुनस्तत्र सह देव्या महाद्युतिम्॥
Verse 73
स जानुभ्यां महीं गत्वा शिरसा प्रणिपत्य च । प्रसादयामास हरं पार्थ: परपुरंजय:,शत्रुओंकी राजधानीपर विजय पानेवाले कुन्तीकुमारने उनके आगे पृथ्वीपर घुटने टेक दिये और सिरसे प्रणाम करके शिवजीको प्रसन्न किया
स जानुभ्यां महीं गत्वा शिरसा प्रणिपत्य च। प्रसादयामास हरं पार्थः परपुरंजयः॥
Verse 74
अजुन उवाच कपर्दिन् सर्वदेवेश भगनेत्रनिपातन । देवदेव महादेव नीलग्रीव जटाधर
अर्जुन उवाच— कपर्दिन् सर्वदेवेश भगनेत्रनिपातन। देवदेव महादेव नीलग्रीव जटाधर॥
Verse 75
कारणानां च परम॑ जाने त्वां त्रयम्बकं विभुम् | देवानां च गतिं देव त्वत्प्रसूतमिदं जगत्
कारणानां च परमं जाने त्वां त्र्यम्बकं विभुम् । देवानां च गतिं देव त्वत्प्रसूतमिदं जगत् प्रभो ॥
Verse 76
अजेयस्त्वं त्रिभिलोंकै: सदेवासुरमानुषै: । शिवाय विष्णुरूपाय विष्णवे शिवरूपिणे
अजेयस्त्वं त्रिभिर्लोकैः सदेवासुरमानुषैः । शिवाय विष्णुरूपाय विष्णवे शिवरूपिणे ॥
Verse 77
दक्षयज्ञविनाशाय हरिरुद्राय वै नमः । ललाटाक्षाय शर्वाय मीढुषे शूलपाणये
दक्षयज्ञविनाशाय हरिरुद्राय वै नमः । ललाटाक्षाय शर्वाय मीढुषे शूलपाणये ॥
Verse 78
पिनाकगोपष्जरे सूर्याय मंगल्याय च वेधसे । प्रसादये त्वां भगवन् सर्वभूतमहेश्वर
पिनाकगोपाय सूर्याय मङ्गल्याय च वेधसे । प्रसादये त्वां भगवन् सर्वभूतमहेश्वर ॥
Verse 79
गणेशं जगत: शम्भुं लोककारणकारणम् | प्रधानपुरुषातीतं परं सूक्ष्मतरं हरम्
गणेशं जगतः शम्भुं लोककारणकारणम् । प्रधानपुरुषातीतं परं सूक्ष्मतरं हरम् ॥
Verse 80
व्यतिक्रमं मे भगवन् क्षन्तुमहसि शंकर । भगवन् दर्शनाकाडुक्षी प्राप्तोडस्मीम॑ं महागिरिम्,कल्याणकारी भगवन्! मेरा अपराध क्षमा कीजिये। भगवन्! मैं आपहीके दर्शनकी इच्छा लेकर इस महान् पर्वतपर आया हूँ
अर्जुन उवाच—भगवन् शंकर, मम व्यतिक्रमं क्षन्तुमर्हसि। भगवन्, तव दिव्यदर्शनाकाङ्क्षया अहं इमं महागिरिम् आगतः।
Verse 81
दयितं तव देवेश तापसालयमुत्तमम् | प्रसादये त्वां भगवन् सर्वलोकनमस्कृतम्
देवेश, एष तव दयितः शैलशिखरस्थितः तापसालयोत्तमः। भगवन्, सर्वलोकनमस्कृत, त्वां प्रसादये—मयि प्रसन्नो भव।
Verse 82
न मे स्थादपराधो5यं महादेवातिसाहसात् | कृतो मयायमज्ञानाद विमर्दो यस्त्वया सह | शरणं प्रतिपन्नाय तत् क्षमस्वाद्य शंकर
न मे स्थादपराधोऽयं महादेवातिसाहसात्। कृतो मयायमज्ञानाद् विमर्दो यस्त्वया सह। शरणं प्रतिपन्नाय तत् क्षमस्वाद्य शंकर॥
Verse 83
महादेव! अत्यन्त साहसवश मैंने जो आपके साथ यह युद्ध किया है, इसमें मेरा अपराध नहीं है। यह अनजानमें मुझसे बन गया है। शंकर! मैं अब आपकी शरणमें आया हूँ। आप मेरी उस धृष्टताको क्षमा करें ।।
वैशम्पायन उवाच—तमुवाच महातेजाः प्रहस्य वृषभध्वजः। प्रगृह्य रुचिरं बाहुं क्षान्तमित्येव फाल्गुनम्॥
Verse 84
परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रीतात्मा भगवान् हर: । पुन: पार्थ सान्त्वपूर्वमुवाच वृषभध्वज:
परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रीतात्मा भगवान् हरः। पुनः पार्थ सान्त्वपूर्वमुवाच वृषभध्वजः॥
The chapter implicitly balances the pursuit of extraordinary martial capability with the requirement of ethical legitimacy: power is sought for a defined duty-bound objective, yet must be acquired through restraint and divine sanction rather than personal ambition.
The text presents disciplined perseverance and diminishing attachment as prerequisites for higher capability: resolve is demonstrated through graduated self-limitation, indicating that inner governance precedes effective outer action.
No explicit phalaśruti formula appears here; instead, the chapter provides meta-validation through Śiva’s statement that he knows Arjuna’s intention and will grant the desired end, functioning as narrative authorization for the spiritual efficacy of the tapas.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.