
कर्णेन्द्रविनिमयः (Karna–Indra Exchange of Kavaca-Kuṇḍala for the Vāsavī-Śakti)
Upa-parva: Karṇa–Indra Saṃvāda (Dāna–Vrataparīkṣā Episode)
Vaiśaṃpāyana relates that Indra approaches Karṇa in brāhmaṇa-disguise and is welcomed without Karṇa discerning the visitor’s inner intent. When asked what gift is desired, the petitioner refuses ordinary wealth and instead demands Karṇa’s innate armor and earrings, declaring them the highest gain. Karṇa offers land, women, cattle, and ongoing revenue, but the petitioner persists, revealing the demand’s singularity. Karṇa explains that the kavaca and kuṇḍala render him effectively invulnerable and that relinquishing them would expose him to lethal risk; nevertheless, he recognizes Indra’s identity and insists that the request cannot be granted “in vain,” proposing a vinimaya (exchange). Indra permits Karṇa to choose any boon except the thunderbolt (vajra). Karṇa requests the infallible Vāsavī-śakti, a weapon that will kill one powerful enemy and then return to Indra. Indra stipulates the exchange terms and warns of limitations, including that the intended target may be protected by Nārāyaṇa (Kṛṣṇa). Karṇa agrees, cuts away the kavaca and removes the kuṇḍala without distress; celestial signs (drums, flowers) mark the act. Indra departs, considering the Pandavas’ strategic interest advanced; the Kauravas react with dismay, while the Pandavas later hear of the event as the forest narrative continues into their movements and listening to Markandeya’s accounts.
Chapter Arc: वनवास के दुःख से दबे युधिष्ठिर के सामने महर्षि मार्कण्डेय रामोपाख्यान का सार खींचकर रखते हैं—‘मा शुचः’—और राम के अद्भुत तेज व धैर्य को स्मरण करा कर आश्वासन का द्वार खोलते हैं। → मार्कण्डेय युधिष्ठिर के शोक को क्षत्रिय-धर्म के प्रतिकूल ठहराते हैं: तुम दीप्त-निर्णय होकर भी विषाद क्यों करते हो? वे तुलना करते हैं—राम के कष्ट के सामने तुम्हारा कष्ट ‘परमाणु’ भी नहीं; और तुम्हारे पास तो ऐसे सहायक हैं जो इन्द्र सहित देव-सेना को भी जीत सकें। → उदाहरण का शिखर: ‘असहायेन रामेण’—राम ने स्वजातीय सहायक के बिना भी सीता को पुनः प्राप्त किया और दशग्रीव रावण का वध किया; फिर प्रश्न की तरह चोट—ऐसे सहायकों (भीम, अर्जुन आदि) के होते हुए तुम क्यों टूटते हो? → मार्कण्डेय निष्कर्ष देते हैं—कुरुश्रेष्ठ, भरतर्षभ, महात्मा पुरुष शोक नहीं करते; धैर्य, पुरुषार्थ और धर्म-निष्ठा ही तुम्हारा आभूषण है। वैशम्पायन बताते हैं कि इस उपदेश से युधिष्ठिर का दुःख हल्का होता है और वे पुनः संवाद के लिए तैयार होते हैं। → आश्वस्त युधिष्ठिर आगे फिर क्या पूछते हैं—यह संकेत देकर अध्याय संवाद को अगले प्रसंग की ओर मोड़ देता है।
Verse 1
हि >> आय न [हुक है 2 आम 7 द्विनवत्यधिकद्विशततमो< ध्याय: मार्कण्डेयजीके द्वारा राजा युधिष्ठिरको आश्वासन मार्कण्डेय उवाच एवमेतन्महाबाहो रामेणामिततेजसा । प्राप्त व्यसनमत्युग्रं वनवासकृतं पुरा
मार्कण्डेय उवाच— एवमेतन्महाबाहो रामेणामिततेजसा । प्राप्तं व्यसनमत्युग्रं वनवासकृतं पुरा ॥
Verse 2
मा शुचः पुरुषव्याप्र क्षत्रियोडसि परंतप । बाहुवीयश्िते मार्गे वर्तसे दीप्तनिर्णये
मा शुचः पुरुषव्याघ्र क्षत्रियोऽसि परंतप । बाहुवीर्याश्रिते मार्गे वर्तसे दीप्तनिर्णये ॥
Verse 3
नहि ते वृजिनं किंचिद् वर्तते परमण्वपि । अस्मिन् मार्गे निषीदेयु: सेन्द्रा अपि सुरसुरा:
नहि ते वृजिनं किंचिद् वर्तते परमाण्वपि । अस्मिन् मार्गे निषीदेयुः सेन्द्रा अपि सुरासुराः ॥
Verse 4
संहत्य निहतो वृत्रो मरुद्भिर्वज़पाणिना । नमुचिश्रैव दुर्धर्षो दीर्घजिह्वा च राक्षसी,वज्रपाणि इन्द्रने मरुदूगणोंके साथ मिलकर वृत्रासुर, दुर्धर्ष वीर नमुचि तथा दीर्घ॑जिद्ना राक्षमीका वध किया था
संहत्य निहतो वृत्रो मरुद्भिर्वज्रपाणिना । नमुचिश्चैव दुर्धर्षो दीर्घजिह्वा च राक्षसी ॥
Verse 5
सहायवति सर्वार्था: संतिष्ठन्तीह सर्वश: । कि नु तस्याजितं संख्ये यस्य भ्राता धनंजय:
सहायवति सर्वार्थाः संतिष्ठन्तीह सर्वशः । किं नु तस्याजितं संख्ये यस्य भ्राता धनंजयः ॥
Verse 6
अयं च बलिनां श्रेष्ठो भीमो भीमपराक्रम: । युवानौ च महेष्वासौ वीरौ माद्रवतीसुतौ,ये भयंकर पराक्रमी भीमसेन बलवानोंमें श्रेष्ठ हैं। माद्रीनन्दन वीर नकुल-सहदेव भी महान् धनुर्धर तथा नवयुवक हैं
अयं च बलिनां श्रेष्ठो भीमो भीमपराक्रमः । युवानौ च महेष्वासौ वीरौ माद्रवतीसुतौ ॥
Verse 7
एभि: सहायै: कस्मात् त्वं विषीदसि परंतप । य इमे वज्िण: सेनां जयेयु: समरुद्गणाम्
एभिः सहायैः कस्मात् त्वं विषीदसि परंतप । य इमे वज्रिणः सेनां जयेयुः समरुद्गणाम् ॥
Verse 8
त्वमप्येभिम॑हिष्वासै: सहायैर्देवरूपिभि: । विजेष्यसे रणे सर्वानमित्रान् भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! तुम भी इन देवस्वरूप महाधनुर्धर भाइयोंकी सहायतासे अपने समस्त शत्रुओंको युद्धमें जीत लोगे
त्वमप्येभिर्महेष्वासैः सहायैर्देवरूपिभिः । विजेष्यसे रणे सर्वानमित्रान् भरतर्षभ ॥
Verse 9
इतश्व त्वमिमां पश्य सैन्धवेन दुरात्मना । बलिना वीर्यमत्तेन हृतामेभिमहात्मभि:
इतश्च त्वमिमां पश्य सैन्धवेन दुरात्मना । बलिना वीर्यमत्तेन हृतामेभिर्महात्मभिः ॥
Verse 10
आनीतां द्रौपदी कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम् | जयद्रथं च राजानं विजितं वशमागतम्
मार्कण्डेय उवाच—आनीतां द्रौपदीं कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम्। जयद्रथं च राजानं विजित्य वशमागतम्॥ इमां द्रौपदीं पश्य—स्वपराक्रममदेनोन्मत्तो दुरात्मा महाबलः सिन्धुराजोऽस्याः अपहरणं कृतवान्; किन्तु तव महात्मभ्रातरः परमदुष्करं कर्म कृत्वा त्रुपदकन्यां कृष्णां पुनरानिन्युः, जयद्रथं च पराजित्य स्ववशं निन्युः॥
Verse 11
असहायेन रामेण वैदेही पुनराहृता | हत्वा संख्ये दशग्रीवं राक्षसं भीमविक्रमम्
मार्कण्डेय उवाच—असहायेन रामेण वैदेही पुनराहृता। हत्वा संख्ये दशग्रीवं राक्षसं भीमविक्रमम्॥ स्वजातीयसहायवर्जितोऽपि रामः संग्रामे भीमविक्रमं दशग्रीवं राक्षसं निहत्य वैदेहीं सीतां पुनरानयत्॥
Verse 12
यस्य शाखामृगा मित्राण्यूक्षा: कालमुखास्तथा | जात्यन्तरगता राजजन्नेतद् बुद्धानुचिन्तय
मार्कण्डेय उवाच—यस्य शाखामृगा मित्राण्यृक्षा: कालमुखास्तथा। जात्यन्तरगता राजन् एतद् बुद्ध्या अनुचिन्तय॥ राजन्, तस्य मित्राणि सहायाश्च वनचराः शाखामृगाः, ऋक्षाश्च, कालमुखाश्च—जात्यन्तरगताः; एतद् बुद्ध्या सम्यगनुचिन्तय॥
Verse 13
तस्मात् स त्वं कुरुश्रेष्ठ मा शुचो भरतर्षभ । त्वद्विधा हि महात्मानो न शोचन्ति परंतप,अतः कुरुश्रेष्ठ॒ भरतभूषण! तुम शोक न करो। क्योंकि परंतप! तुम्हारे-जैसे महात्मा पुरुष कभी शोक नहीं करते
तस्मात् स त्वं कुरुश्रेष्ठ मा शुचो भरतर्षभ। त्वद्विधा हि महात्मानो न शोचन्ति परंतप॥
Verse 14
वैशम्पायन उवाच एवमाश्चासितो राजा मार्कण्डेयेन धीमता । त्यक्त्वा दुःखमदीनात्मा पुनरेप्येनमब्रवीत्
वैशम्पायन उवाच—एवमाश्वासितो राजा मार्कण्डेयेन धीमता। त्यक्त्वा दुःखमदीनात्मा पुनरेवैनमब्रवीत्॥
Verse 292
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि युधिष्ठिरा श्वासने द्विनवत्यधिकद्विशततमो<5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि युधिष्ठिराश्वासने द्विनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Karṇa must choose between preserving self-protection tied to future duty and maintaining an uncompromised reputation for vowed generosity when confronted by an authoritative petitioner with hidden intent.
The chapter frames virtue as tested under asymmetry: ethical action may require negotiation (vinimaya) to align vows with responsibility, acknowledging that outcomes remain contingent despite sincere intention.
Rather than a formal phalaśruti, the narrative supplies interpretive commentary through consequences and reactions: Karṇa’s act is publicly valorized, yet it also reconfigures strategic possibilities, illustrating how moral capital and worldly risk interlock.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.