Mahabharata Adhyaya 293
Vana ParvaAdhyaya 29383 Versesयुद्ध समाप्त; विजय के बाद का नैतिक/सामाजिक संघर्ष केंद्र में।

Adhyaya 293

Adhiratha-Rādhā Discover the Casket; Vasuṣeṇa (Karṇa) is Adopted and Formed

Upa-parva: Karna-upākhyāna (Account of Karṇa’s origins and early formation)

Vaiśaṃpāyana reports that Adhiratha, a sūta and associate of Dhṛtarāṣṭra, travels with his wife Rādhā to the Jāhnavī (Gaṅgā). Childless, Rādhā earnestly seeks offspring. By chance she notices a decorated casket borne by the river’s waves and brings it to Adhiratha. He retrieves and opens it, finding a radiant boy adorned with golden armor and earrings. Interpreting the event as extraordinary and providential, Adhiratha gives the child to Rādhā, who accepts him ritually and raises him; thereafter she also bears biological sons. Observing the child’s armor and ornaments, the twice-born confer the name Vasuṣeṇa; he becomes known as Vṛṣa and enters the identity of a sūta’s son. As he matures, he is sent to Vāraṇasāhva (Hastināpura region) for instruction, studies missile-arts under Droṇa and Kṛpa (and receives advanced weapon-lore associated with Rāma/Paraśurāma traditions), gains fame among archers, allies with Duryodhana against the Pāṇḍavas, and sustains a marked rivalry with Arjuna. Yudhiṣṭhira is described as troubled by Karṇa’s perceived invulnerability due to armor and earrings. The chapter closes by introducing a scene where Indra approaches in brāhmaṇa guise seeking alms from Rādheya while Karṇa performs a midday solar rite in water.

Chapter Arc: दशग्रीव के वध के पश्चात् आकाश देव-गन्धर्वों से भर उठता है; पुष्पवृष्टि और जय-आशीर्वादों के बीच विजयी राम के सामने एक नया, अधिक सूक्ष्म संकट खड़ा होता है—लोक-निन्दा का भय और सीता की शुद्धि पर संदेह। → देवताओं का स्तवन, गन्धर्वों की पुष्पवृष्टि और शरद्-नभ के समान उज्ज्वल अन्तरिक्ष के बीच भी राम का मन स्थिर नहीं होता; सीता अपने पतिव्रत और निष्कलुषता का निवेदन करती है, पर ‘लोक क्या कहेगा’ की छाया निर्णय को कठोर बनाती जाती है। → अग्निदेव स्वयं साक्षी बनकर उद्घोष करते हैं कि मैथिली निर्दोष है—‘अहमन्तःशरीरस्थो… मैथिली नापराध्यति’; देव-समाज द्वारा सीता की शुद्धि का समर्थन राम के संदेह-ताप को निर्णायक रूप से तोड़ देता है। → राम देवताओं को नमस्कार कर, सुहृदों से अभिनन्दित होकर सीता से पुनर्मिलन करते हैं; तत्पश्चात् दल-बल सहित लंका से प्रस्थान, समुद्र-तट पर विश्राम, हनुमान द्वारा नन्दिग्राम में भरत को शुभ-संदेश, और अयोध्या-गमन की दिशा स्पष्ट होती है। → अयोध्या में भरत की प्रतीक्षा और ‘भूमि के रहने तक’ राम-कीर्ति के लोक-प्रसार का संकेत—विजय के बाद राज्य-धर्म और लोक-मत की अगली परीक्षा निकट है।

Shlokas

Verse 1

ऑरड2 छाए. | हि २ 7 एकनवत्यथिकद्विशततमो< ध्याय: श्रीरामका सीताके प्रति संदेह

मार्कण्डेय उवाच—स हत्वा रावणं क्षुद्रं राक्षसेन्द्रं सुरद्विषम्। बभूव हृष्टः ससुहृद् रामः सौमित्रिणा सह॥

Verse 2

ततो हते दशग्रीवे देवा: सर्षिपुरोगमा: । आशीर्भिर्जययुक्ताभिरानर्चुस्तं महाभुजम्‌,दशाननके मारे जानेपर देवता तथा महर्षिगण जययुक्त आशीर्वाद देते हुए उन महाबाहुकी पूजा एवं प्रशंसा करने लगे

ततो हते दशग्रीवे देवाḥ सर्षिपुरोगमाः। आशीर्भिर्जययुक्ताभिरानर्चुस्तं महाभुजम्॥

Verse 3

रामं कमलपत्राक्षं तुष्ठवुः सर्वदेवता: । गन्धर्वा: पुष्पवर्षैश्न वाम्भिश्न त्रिदशालया:

मार्कण्डेय उवाच—रामं कमलपत्राक्षं तुष्टुवुः सर्वदेवताः। गन्धर्वाश्च दिवि वासिनः पुष्पवर्षैः समन्ततः, श्रेष्ठैः स्तोत्रैश्च तमर्चयन्॥

Verse 4

पूजयित्वा यथा राम॑ प्रतिजग्मुर्यथागतम्‌ । तन्महोत्सवसंकाशमासीदाकाशमच्युत

पूजयित्वा यथा रामं प्रतिजग्मुर्यथागतम्। तन्महोत्सवसंकाशमासीदाकाशमच्युत॥

Verse 5

ततो हत्वा दशग्रीवं लड़कां रामो महायशा: । विभीषणाय प्रददौ प्रभु: परपुरज्जय:

ततो हत्वा दशग्रीवं लङ्कां रामो महायशाः। विभीषणाय प्रददौ प्रभुः परपुरञ्जयः॥

Verse 6

ततः सीतां पुरस्कृत्य विभीषणपुरस्कृताम्‌ । अविन्‍न्ध्यो नाम सुप्रज्ञो वृद्धामात्यो विनिर्यया

ततः सीतां पुरस्कृत्य विभीषणपुरस्कृताम्। अविन्ध्यो नाम सुप्रज्ञो वृद्धामात्यो विनिर्ययौ॥

Verse 7

उवाच च महात्मानं काकुत्स्थं दैन्यमास्थित: । प्रतीच्छ देवीं सद्‌वृत्तां महात्मज्जानकीमिति

उवाच च महात्मानं काकुत्स्थं दैन्यमास्थितः। प्रतीच्छ देवीं सद्वृत्तां महात्मन् जानकीमिति॥

Verse 8

एतच्छुत्वा वचस्तस्मादवतीर्य रथोत्तमात्‌ । बाष्पेणापिहितां सीतां ददर्शेक्ष्वाकुनन्दन:,यह सुनकर इक्ष्वाकुनन्दन भगवान्‌ श्रीरामने उस उत्तम रथसे उतरकर सीताको देखा। उनके मुखपर आँसुओंकी धारा बह रही थी

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्मादवतीर्य रथोत्तमात् । बाष्पेणापिहितां सीतां ददर्शेक्ष्वाकुनन्दनः ॥

Verse 9

तां दृष्टवा चारुसर्वाज्ञीं यानस्थां शोककर्शिताम्‌ | मलोपचितसर्वाज्ञीं जटिलां कृष्णवाससम्‌

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं यानस्थां शोककर्शिताम् । मलोपचितसर्वाङ्गीं जटिलां कृष्णवाससम् ॥

Verse 10

उवाच रामो वैदेहीं परामर्शविशड्कित: । गच्छ वैदेहि मुक्ता त्वं यत्‌ कार्य तन्मया कृतम्‌

उवाच रामो वैदेहीं परामर्शविशङ्कितः । गच्छ वैदेहि मुक्ता त्वं यत् कार्यं तन्मया कृतम् ॥

Verse 11

मामासाद्य पतिं भद्दे न त्वं राक्षसवेश्मनि । जरां व्रजेथा इति मे निहतो5सौ निशाचर:

मामासाद्य पतिं भद्रे न त्वं राक्षसवेश्मनि । जरां व्रजेथा इति मे निहतोऽसौ निशाचरः ॥

Verse 12

कथं हास्मद्विधो जातु जानन्‌ धर्मविनिश्चयम्‌ । परहस्तगतां नारीं मुहूर्तमपि धारयेत्‌

कथं हास्मद्विधो जातु जानन् धर्मविनिश्चयम् । परहस्तगतां नारीं मुहूर्तमपि धारयेत् ॥

Verse 13

सुवृत्तामसुवृत्तां वाप्यहं त्वामद्य मैथिलि | नोत्सहे परिभोगाय श्वावलीढं हविर्यथा

सुवृत्तामसुवृत्तां वाप्यहं त्वामद्य मैथिलि । नोत्सहे परिभोगाय श्वावलीढं हविर्यथा ॥

Verse 14

ततः सा सहसा बाला तच्छुत्वा दारुणं वच: । पपात देवी व्यथिता निकृत्ता कदली यथा,सहसा यह कठोर वचन सुनकर देवी सीता व्यथित हो कटे हुए केलेके वृक्षकी भाँति सहसा पृथ्वीपर गिर पड़ी

ततः सा सहसा बाला तच्छुत्वा दारुणं वचः । पपात देवी व्यथिता निकृत्ता कदली यथा ॥

Verse 15

यो>प्यस्या हर्षसम्भूतो मुखरागस्तदाभवत्‌ | क्षणेन स पुनर्नष्टो नि:श्वास इव दर्पणे

योऽप्यस्या हर्षसम्भूतो मुखरागस्तदाभवत् । क्षणेन स पुनर्नष्टो नि:श्वास इव दर्पणे ॥

Verse 16

ततस्ते हरय: सर्वे नच्छुत्वा रामभाषितम्‌ । गतासुकल्पा निश्चेष्ठा बभूवु: सहलक्ष्मणा:,श्रीरामचन्द्रजीका यह कथन सुनकर समस्त वानर तथा लक्ष्मण सबके सब मरे हुएके समान निश्चैष्ट हो गये

ततस्ते हरयः सर्वे नच्छुत्वा रामभाषितम् । गतासुकल्पा निश्चेष्टा बभूवुः सहलक्ष्मणाः ॥

Verse 17

ततो देवो विशुद्धात्मा विमानेन चतुर्मुख: । पद्मयोनिर्जगत्स्रष्टा दर्शयामास राघवम्‌

ततो देवो विशुद्धात्मा विमानेन चतुर्मुखः । पद्मयोनिर्जगत्स्रष्टा दर्शयामास राघवम् ॥

Verse 18

शक्रश्नाग्निश्व वायुश्न यमो वरुण एव च । यक्षाधिपश्च भगवांस्तथा सप्तर्षयोडमला:,साथ ही इन्द्र, अग्नि, वायु, यम, वरुण, यक्षराज भगवान्‌ कुबेर तथा निर्मल चित्तवाले सप्तर्षिगण भी वहाँ आ गये

शक्रश्चाग्निश्च वायुश्च यमो वरुण एव च । यक्षाधिपश्च भगवांस्तथा सप्तर्षयोऽमलाः ॥

Verse 19

राजा दशरथश्चैव दिव्यभास्वरमूर्तिमान्‌ | विमानेन महाहेंण हंसयुक्तेन भास्वता,इनके सिवा हंसोंसे युता एक बहुमूल्य तेजस्वी विमानद्वारा दिव्य प्रकाशमय स्वरूप धारण किये स्वयं राजा दशरथ भी वहाँ पधारे

राजा दशरथश्चैव दिव्यभास्वरमूर्तिमान् । विमानेन महाहेण हंसयुक्तेन भास्वता ॥

Verse 20

ततोडन्‍्तरिक्षं तत्‌ सर्व देवगन्धर्वसंकुलम्‌ । शुशुभे तारकाचित्रं शरदीव नभस्तलम्‌

ततोऽन्तरिक्षं तत् सर्वं देवगन्धर्वसंकुलम् । शुशुभे तारकाचित्रं शरदीव नभस्तलम् ॥

Verse 21

तत उत्थाय वैदेही तेषां मध्ये यशस्विनी । उवाच वाक्‍्यं कल्याणी राम॑ पृथुलवक्षसम्‌,तब उन सबके बीचमें खड़ी होकर कल्याणमयी यशस्विनी सीताने चौड़ी छातीवाले भगवान्‌ श्रीरामसे इस प्रकार कहा--

तत उत्थाय वैदेही तेषां मध्ये यशस्विनी । उवाच वाक्यं कल्याणी रामं पृथुलवक्षसम् ॥

Verse 22

राजपुत्र न ते दोषं करोमि विदिता हि ते । गति: स्त्रीणां नराणां च शृणु चेदं वचो मम

राजपुत्र न ते दोषं करोमि विदिता हि ते । गतिः स्त्रीणां नराणां च शृणु चेदं वचो मम ॥

Verse 23

अन्तश्नरति भूतानां मातरिश्वा सदागति: । स मे विमुज्चतु प्राणान्‌ यदि पापं चराम्यहम्‌

अन्तश्चरति भूतानां मातरिश्वा सदागति: । स मे विमुञ्चतु प्राणान् यदि पापं चराम्यहम् ॥

Verse 24

अग्निरापस्तथा55काशं पृथिवी वायुरेव च । विमुज्चन्तु मम प्राणान्‌ यदि पापं चराम्यहम्‌,“यदि मैं पापका आचरण करती होऊँ तो अग्नि, जल, आकाश, पृथ्वी और वायु--ये सब मिलकर मुझसे मेरे प्राणोंका वियोग करा दें

अग्निरापस्तथाकाशं पृथिवी वायुरेव च । विमुञ्चन्तु मम प्राणान् यदि पापं चराम्यहम् ॥

Verse 25

यथाहं त्वदृते वीर नान्यं स्वप्रेडप्पचिन्तयम्‌ । तथा मे देवनिर्दिष्टस्त्वमेव हि पतिर्भव

यथाहं त्वदृते वीर नान्यं स्वप्नेऽपि चिन्तयम् । तथा मे देवनिर्दिष्टस्त्वमेव हि पतिर्भव ॥

Verse 26

ततोड<न्‍्तरिक्षे वागासीत्‌ सुभगा लोकसाक्षिणी । पुण्या संहर्षणी तेषां वानराणां महात्मनाम्‌

ततोऽन्तरिक्षे वागासीৎ सुभगा लोकसाक्षिणी । पुण्या संहर्षणी तेषां वानराणां महात्मनाम् ॥

Verse 27

वायुरुवाच भो भो राघव सत्य वै वायुरस्मि सदागति: । अपापा मैथिली राजन्‌ संगच्छ सह भार्यया

वायुरुवाच भो भो राघव सत्यं वै वायुरस्मि सदागति: । अपापा मैथिली राजन् संगच्छ सह भार्यया ॥

Verse 28

अग्निर॒वाच अहमन्त:शरीरस्थो भूतानां रघुनन्दन । सुसूक्ष्ममपि काकुत्स्थ मैथिली नापराध्यति

अग्निरुवाच—अहमन्तःशरीरस्थो भूतानां रघुनन्दन। सुसूक्ष्ममपि काकुत्स्थ मैथिली नापराध्यति॥

Verse 29

वरुण उवाच रसा वै मत्प्रसूता हि भूतदेहेषु राघव । अहं वै त्वां प्रत्रवीमि मैथिली प्रतिगृह्यताम्‌

वरुण उवाच—रसा वै मत्प्रसूता हि भूतदेहेषु राघव। अहं वै त्वां ब्रवीमि मैथिली प्रतिगृह्यताम्॥

Verse 30

ब्रह्मोवाच पुत्र नैतदिहाश्चर्य त्वयि राजर्षिधर्मणि । साधो सद्वृत्त काकुत्स्थ शृणु चेदं वचो मम

ब्रह्मोवाच—पुत्र नैतदिहाश्चर्यं त्वयि राजर्षिधर्मणि। साधो सद्वृत्त काकुत्स्थ शृणु चेदं वचो मम॥

Verse 31

शत्रुरेष त्वया वीर देवगन्धर्वभोगिनाम्‌ | यक्षाणां दानवानां च महर्षीणां च पातित:,वीरवर! यह रावण देवता, गन्धर्व, नाग, यक्ष, दानव तथा महर्षियोंका भी शत्रु था। इसे तुमने मार गिराया है

शत्रुरेष त्वया वीर देवगन्धर्वभोगिनाम्। यक्षाणां दानवानां च महर्षीणां च पातितः॥

Verse 32

अवध्य: सर्वभूतानां मत्प्रसादात्‌ पुराभवत्‌ । कस्माच्चित्‌ कारणात्‌ पाप: कज्चित्‌ कालमुपेक्षित:

अवध्यः सर्वभूतानां मत्प्रसादात् पुराभवत्। कस्माच्चित् कारणात् पापः कञ्चित् कालमुपेक्षितः॥

Verse 33

वधार्थमात्मनस्तेन हृता सीता दुरात्मना । नलकूबरशापेन रक्षा चास्या: कृता मया,दुरात्मा रावणने अपने वधके लिये ही सीताका अपहरण किया था। नलकूबरके शापद्दारा मैंने सीताकी रक्षाका प्रबन्ध कर दिया था

वरुण उवाच—वधार्थम् आत्मनस्तेन हृता सीता दुरात्मना। नलकूबरशापेन रक्षा चास्याः कृता मया॥

Verse 34

यदि ह्ुकामां सेवेत स्त्रियमन्यामपि ध्रुवम्‌ । शतधास्य फलेन्मूर्था इत्युक्त: सो5भवत्‌ पुरा

यदि ह्यकामां सेवेत स्त्रियम् अन्यामपि ध्रुवम्। शतधा स्याद् भवेन्मूर्धा इत्युक्तः सोऽभवत् पुरा॥

Verse 35

नात्र शड्का त्वया कार्या प्रतीच्छेमां महाद्युते । कृत॑ त्वया महत्‌ कार्य देवानाममरप्रभ

नात्र शङ्का त्वया कार्या प्रतीच्छेमां महाद्युते। कृतं त्वया महत् कार्यं देवानाममरप्रभ॥

Verse 36

दशरथ उवाच प्रीतो5स्मि वत्स भद्गं ते पिता दशरथो<स्मि ते । अनुजानामि राज्यं च प्रशाधि पुरुषोत्तम

दशरथ उवाच—प्रीतोऽस्मि वत्स भद्रं ते पिता दशरथोऽस्मि ते। अनुजानामि राज्यं च प्रशाधि पुरुषोत्तम॥

Verse 37

राम उवाच अभिवादये त्वां राजेन्द्र यदि त्वं जनको मम । गमिष्यामि पुरी रम्यामयोध्यां शासनात्‌ तव

राम उवाच—अभिवादये त्वां राजेन्द्र यदि त्वं जनको मम। गमिष्यामि पुरीं रम्यामयोध्यां शासनात् तव॥

Verse 38

मार्कण्डेय उवाच तमुवाच पिता भूय: प्रहृष्टो भरतर्षभ । गच्छायो ध्यां प्रशाधीति राम॑ रक्तान्तलोचनम्‌

मार्कण्डेय उवाच—तं पुनः पिता प्रहृष्टो भरतर्षभम् उवाच—“गच्छायोध्यां प्रशाधीति” रामं रक्तान्तलोचनम्।

Verse 39

ततो देवान्‌ नमस्कृत्य सुहृद्धिरभिनन्दित:

ततो देवान् नमस्कृत्य सुहृद्भिरभिनन्दितः।

Verse 40

ततो वरं ददौ तस्मै हविन्ध्याय परंतप:

ततो वरं ददौ तस्मै हविन्ध्याय परंतपः।

Verse 41

तमुवाच ततो ब्रह्मा देवैः शक्रपुरोगमै:

तमुवाच ततो ब्रह्मा देवैः शक्रपुरोगमैः।

Verse 42

कौसल्यामातरिष्टांस्ते वरानद्य ददानि कान्‌ | यह सब हो जानेपर इन्द्र आदि देवताओंसहित ब्रह्माने भगवान्‌ रामसे कहा --'कौसल्यानन्दन! कहो, आज मैं तुम्हें कौन-कौनसे अभीष्ट वर प्रदान करूँ? ।।

कौसल्यामातरिष्टांस्ते वरानद्य ददानि कान्। वत्रे रामः स्थितिं धर्मे शत्रुभिश्चापराजयम्॥

Verse 43

ततत्ते ब्रह्मणा प्रोक्ते तथेति वचने तदा

ततस्ते ब्रह्मणा प्रोक्ते तथेति वचने तदा । तदाज्ञां देवविधानं च प्रतिजग्राहिथ तत्त्वतः ॥

Verse 44

सीता चापि महाभागा वरं हनुमते ददौ

सीता चापि महाभागा वरं हनुमते ददौ ।

Verse 45

रामकीर्त्या सम॑ पुत्र जीवितं ते भविष्यति । महासौभाग्यवती सीताने भी हनुमानूजीको यह वर दिया--(पुत्र! जबतक इस धरातलपर भगवान्‌ श्रीरामकी कीर्ति बनी रहेगी, तबतक तुम्हारा जीवन स्थिर रहेगा ।।

रामकीर्त्या समं पुत्र जीवितं ते भविष्यति । दिव्यास्त्वामुपभोगाश्च मत्प्रसादकृता: सदा ॥

Verse 46

उपस्थास्यन्ति हनुमन्निति सम हरिलोचन । “पिंगलनयन हनुमान्‌! मेरी कृपासे तुम्हें सदा ही दिव्य भोग प्राप्त होते रहेंगे” || ४५३ ततस्ते प्रेक्षमाणानां तेषामक्लिष्टकर्मणाम्‌

उपस्थास्यन्ति हनुमन्निति समं हरिलोचनः । ततस्ते प्रेक्षमाणानां तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ॥

Verse 47

अन्तर्धान ययुर्देवा: सर्वे शक्रपुरोगमा: । तदनन्तर अनायास ही महान्‌ पराक्रम करनेवाले वानरोंके देखते-देखते वहाँ इन्द्र आदि सब देवता अन्तर्धान हो गये ।।

अन्तर्धानं ययुर्देवा: सर्वे शक्रपुरोगमाः । दृष्ट्वा रामं तु जानक्या संगतं शक्रसारथिः । अपनीतं त्वया दुःखमिदं सत्यपराक्रम ॥

Verse 48

उवाच परमप्रीत: सुहृन्मध्य इदं वच: । देवगन्धर्वयक्षाणां मानुषासुरभोगिनाम्‌

उवाच परमप्रीतः सुहृन्मध्ये इदं वचः । देवगन्धर्वयक्षाणां मानुषासुरभोगिनाम् ॥

Verse 49

सदेवासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगा:

सदेवासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥

Verse 50

इत्येवमुक्त्वानुज्ञाप्य रामं शस्त्रभृतां बरम्‌

इत्येवमुक्त्वानुज्ञाप्य रामं शस्त्रभृतां वरम् ॥

Verse 51

सम्पूज्यापाक्रमत्‌ तेन रथेनादित्यवर्चसा । ऐसा कहकर श्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ श्रीरामचन्द्रजीकी आज्ञा ले उनकी पूजा करके सूर्यके समान तेजस्वी उसी रथके द्वारा मातलि स्वर्गलोकको चला गया || ५० $ ।।

सम्पूज्यापाक्रमत् तेन रथेनादित्यवर्चसा ।

Verse 52

सुग्रीवप्रमुखैश्नेव सहित: सर्ववानरै: । विधाय रक्षां लड़कायां विभीषणपुरस्कृत:

सुग्रीवप्रमुखैश्चैव सहितः सर्ववानरैः । विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः ॥

Verse 53

संततार पुनस्तेन सेतुना मकरालयम्‌ | पुष्पकेण विमानेन खेचरेण विराजता

संततार पुनस्तेन सेतुना मकरालयम् । पुष्पकेण विमानेन खेचरेण विराजता ॥

Verse 54

कामगेन यथामुख्यैरमात्यै: संवृतो वशी । तदनन्तर जितेन्द्रिय भगवान्‌ श्रीरामने लंकापुरीकी सुरक्षाका प्रबन्ध करके लक्ष्मण

कामगेन यथामुख्यैरमात्यैः संवृतो वशी । तदनन्तरं जितेन्द्रियो भगवान् श्रीरामः लङ्कापुरीं सुरक्षाप्रबन्धं कृत्वा लक्ष्मणसुग्रीवादिभिः श्रेष्ठवानरैर्विभीषणेन च प्रधानसचिवैश्च सह सीतां पुरतः कृत्वा कामगं खेचरं शोभनं पुष्पकविमानमारुह्य तेनैव पूर्वोक्तसेतुमार्गेणोपर्युपरि पुनर्मकरालयं समुद्रमतीत्य ततोऽभ्येत्य समुद्रतीरे यत्र शिश्ये स पार्थिवः ॥

Verse 55

अथैनान्‌ राघव: काले समानीयाभिपूज्य च

अथैनान् राघवः काले समानीयाभिपूज्य च ॥

Verse 56

गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छक्षेषु तेषु च

गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छक्षेषु तेषु च ॥

Verse 57

विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस्तदा

विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस्तदा ॥

Verse 58

पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन्‌ वनम्‌ । किष्किन्धां तु समासाद्य राम: प्रहरतां वर:

पुष्पकेण विमानेन वैदेह्याः पथि वनानि दर्शयन् । किष्किन्धां तु समासाद्य रामः प्रहरतां वरः ॥

Verse 59

अड्ढदं कृतकर्माणं यौवराज्ये5 भ्यषेचयत्‌ । विभीषण और सुग्रीवके साथ पुष्पक-विमानद्वारा विदेहकुमारी सीताको वनकी शोभा दिखाते हुए योद्धाओंमें श्रेष्ठ श्रीरामचन्द्रजीने किष्किन्धामें पहुँचकर अंगदको

अङ्गदं कृतकर्माणं यौवराज्येऽभ्यषेचयत् । ततस्तैरेव सहितो रामः सौमित्रिणा सह ॥

Verse 60

अयोध्यां स समासाद्य पुरी राष्ट्रपतिस्तत:

अयोध्यां स समासाद्य पुरीं राष्ट्रपतिस्ततः ।

Verse 61

भरताय हनूमन्तं दूतं प्रास्थापयत्‌ तदा । तत्पश्चात्‌ अयोध्यापुरीके निकट पहुँचकर राष्ट्रपति श्रीरामने हनुमानजीको दूत बनाकर भरतके पास भेजा ।। लक्षयित्वेज्ञितं सर्व प्रियं तस्मै निवेद्य वै

भरताय हनूमन्तं दूतं प्रास्थापयत्तदा । लक्षयित्वाज्ञितं सर्वं प्रियं तस्मै निवेद्य वै ॥

Verse 62

स तत्र मलदिग्धाड़ंं भरतं चीरवाससम्‌

स तत्र मलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम् ।

Verse 63

अग्रतः पादुके कृत्वा ददर्शासीनमासने । वहाँ आकर श्रीरामने देखा, भरत चीरवस्त्र पहने हुए हैं, उनका शरीर मैलसे भरा हुआ है और वे मेरी चरणपादुकाएँ आगे रखकर कुशासनपर बैठे हैं |। ६२ ई ।।

अग्रतः पादुके कृत्वा ददर्शासीनमासने ।

Verse 64

राघव: सहसौमित्रिर्मुमुदे भरतर्षभ । युधिष्ठिर! लक्ष्मणसहित पराक्रमी श्रीरामचन्द्रजी भरत और शत्रुघ्नसे मिलकर बहुत प्रसन्न हुए | ६३ $ |। ततो भरतशत्रुघ्नी समेती गुरुणा तदा

राघवः सहसौमित्रिर्मुमुदे भरतर्षभ ।

Verse 65

वैदेह्या दर्शनेनो भौ प्रहर्ष समवापतु: । भरत और शशत्रुघ्नको भी उस समय बड़े भाईसे मिलकर तथा विदेहकुमारी सीताका दर्शन करके महान्‌ हर्ष प्राप्त हुआ ।।

वैदेह्याः दर्शनेनोभौ प्रहर्षं समवापतुः ।

Verse 66

ततस्तं वैष्णवे शूंर नक्षत्रेडभिमते5हनि । वसिष्ठो वामदेवश्व॒ सहितावभ्यषिज्चताम्‌

ततस्तं वैष्णवे शूर नक्षत्रेऽभिमतेऽहनि । वसिष्ठो वामदेवश्च सहितावभ्यषिञ्चताम् ॥

Verse 67

सो$भिषिक्त: कपिश्रेष्ठ सुग्रीव॑ं ससुह्ृज्जनम्‌ । विभीषणं च पौलस्त्यमन्वजानाद्‌ गृहान्‌ प्रति

सोऽभिषिक्तः कपिश्रेष्ठ सुग्रीवं ससुहृज्जनम् । विभीषणं च पौलस्त्यमन्वजानाद् गृहान् प्रति ॥

Verse 68

अभ्यर्च्य विविधैभ;गै: प्रीतियुक्तौ मुदा युतौ । समाधायेतिकर्ताव्यं दु:खेन विससर्ज ह

अभ्यर्च्य विविधैर्भोगैः प्रीतियुक्तौ मुदा युतौ । समाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह ॥

Verse 69

पुष्पकं च विमानं तत्‌ पूजयित्वा स राघव: । प्रादाद्‌ वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दन:,इसके बाद उस पुष्पकविमानकी पूजा करके रघुनन्दन श्रीरामने उसे कुबेरको ही प्रेमपूर्वक लौटा दिया

पुष्पकं च विमानं तत् पूजयित्वा स राघवः । प्रादाद् वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दनः ॥

Verse 70

ततो देवर्षिसहित: सरितं गोमतीमनु । दशाश्वमेधानाजद्ठे जारूथ्यान्‌ स निरर्गलान्‌

ततो देवर्षिसहितः सरितं गोमतीमनु । दशाश्वमेधानाजह्रे याज्ञार्थ्यान् स निरर्गलान् ॥

Verse 291

इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि श्रीरामाभिषेके एकनवत्यधिकद्विशततमो< ध्याय:

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि श्रीरामाभिषेके एकनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥

Verse 386

सम्पूर्णानीह वर्षाणि चतुर्दश महाद्युते । मार्कण्डेयजी कहते हैं--भरतश्रेष्ठ युधिष्ठि! तदनन्तर पिता दशरथने अत्यन्त प्रसन्न होकर कुछ-कुछ लाल नेत्रोंवाले श्रीरामचन्द्रजीसे पुन: कहा--“महाद्युते! तुम्हारे वनवासके चौदह वर्ष पूरे हो गये हैं। अब तुम अयोध्या जाओ और वहाँका शासन अपने हाथमें लो'

सम्पूर्णानीह वर्षाणि चतुर्दश महाद्युते ।

Verse 403

त्रिजटां चार्थमानाभ्यां योजयामास राक्षसीम्‌ । इसके बाद परंतप श्रीरामने अविन्ध्यको अभीष्ट वरदान दिया तथा त्रिजटा राक्षसीको धन और सम्मानसे संतुष्ट किया

मārkaṇḍeya उवाच—ततः स राक्षसीं त्रिजटां धनमानाभ्यां योजयामास; अविन्ध्यकं चाभीष्टं वरं दत्त्वा तां त्रिजटां दानैः सत्कारैश्च सन्तोषयामास।

Verse 426

राक्षसै्निहतानां च वानराणां समुद्भवम्‌ | तब श्रीरामचन्द्रजीने उनसे ये वर माँगे--“मेरी धर्ममें सदा स्थिति रहे, शत्रुओंसे कभी पराजय न हो तथा राक्षसोंके द्वारा मारे गये वानर पुनः जीवित हो जाये

मārkaṇḍeya उवाच—ततः स राक्षसैर्निहतानां वानराणां पुनरुत्थानं प्रति वरं ययाचे। अथ श्रीरामचन्द्रः प्राह—“धर्मे मे नित्यं स्थितिर्भवतु; शत्रुभिर्मा कदाचन पराजयो भवतु; राक्षसैर्हता वानराः पुनर्जीवन्तु।”

Verse 436

समुत्तस्थुर्महाराज वानरा लब्धचेतस: । यह सुनकर ब्रह्माजीने कहा--'ऐसा ही हो।' महाराज! उनके इतना कहते ही सभी वानर चेतना प्राप्त करके जी उठे

मārkaṇḍeya उवाच—समुत्तस्थुर्महाराज वानरा लब्धचेतसः। ब्रह्मा चोवाच—“एवमस्तु” इति; तस्य वचः श्रुत्वैव सर्वे वानराः पुनरुज्जीविताः।

Verse 483

अपनीतं त्वया दुःखमिदं सत्यपराक्रम | श्रीरामचन्द्रजीको जनकनन्दिनी सीताके साथ विराजमान देख इन्द्रसारथि मातलिको बड़ी प्रसन्नता हुई। उसने सब सुहृदोंके बीचमें इस प्रकार कहा--'सत्यपराक्रमी श्रीराम! आपने देवता

मārkaṇḍeya उवाच—“अपनीतं त्वया दुःखमिदं सत्यपराक्रम।” जनकनन्दिनीं सीतां सहोपविष्टं श्रीरामचन्द्रं दृष्ट्वा इन्द्रसारथिर्मातलिः परमं हर्षमवाप। स सर्वेषां सुहृदां मध्ये प्रोवाच—“सत्यपराक्रम राम! त्वया देवगन्धर्वयक्षमनुष्यसुरनागानां सर्वेषां दुःखं विनिवारितम्।”

Verse 543

तत्रैवोवास धर्मात्मा सहित: सर्ववानरै: । समुद्रके इस पार आकर धर्मात्मा श्रीरामने पहले जहाँ शयन किया था, उसी स्थानपर सम्पूर्ण वानरोंके साथ विश्राम किया

मārkaṇḍeya उवाच—तत्रैवोवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः। समुद्रस्यास्य पारं प्राप्य यत्र पूर्वं शयितः, तस्मिन्नेव देशे स सर्वैर्वानरैः सह न्यवसत्।

Verse 556

विसर्जयामास तदा रल्नै: संतोष्य सर्वशः । फिर श्रीरघुनाथजीने यथासमय सबको अपने पास बुलाकर सबका यथायोग्य आदर- सत्कार किया तथा रत्नोंकी भेंटसे संतुष्ट करके सभी वानरों और रीछोंको बिदा किया

ततः स सर्वान् यथायोग्यं सत्कृत्य रत्नैश्च सर्वशः सन्तोष्य, वानरान् ऋक्षांश्च विसर्जयामास।

Verse 563

सुग्रीवसहितो राम: किष्किन्धां पुनरागमत्‌ । जब वे रीछ, श्रेष्ठ वानर और लंगूर चले गये, तब सुग्रीवसहित श्रीरामने पुनः किष्किन्धापुरीको प्रस्थान किया

सुग्रीवसहितो रामः किष्किन्धां पुनरागमत्।

Verse 593

यथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति । इसके बाद लक्ष्मण तथा सुग्रीव आदिके साथ श्रीरामचन्द्रजी जिस मार्गसे आये थे, उसीके द्वारा अपनी राजधानी अयोध्याकी ओर प्रस्थित हुए

यथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति।

Verse 613

वायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्राममुपागमत्‌ । जब वायुपुत्र हनुमानजी भरतजीकी सारी चेष्टाओंको लक्ष्य करके उन्हें श्रीरामचन्द्रजीके पुनरागमनका प्रिय समाचार सुनाकर लौट आये

वायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्राममुपागमत्।

Verse 3936

महेन्द्र इव पौलोम्या भार्यया स समेयिवान्‌ । तत्पश्चात्‌ श्रीरामचन्द्रजीने देवताओंको नमस्कार किया और सुहृदोंसे अभिनन्दित हो अपनी पत्नी सीतासे मिले, मानो इन्द्रका शचीसे मिलन हुआ हो

महेन्द्र इव पौलोम्या भार्यया स समेयिवान्।

Verse 4936

कथयिष्यन्ति लोकास्त्वां यावद्‌ भूमिर्धरिष्यति । “जबतक यह पृथ्वी रहेगी, तबतक देवता, असुर, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस तथा नागोंसहित सम्पूर्ण जगत्‌के लोग आपकी कीर्तिकथाका गान करेंगे”

कथयिष्यन्ति लोकास्त्वां यावद् भूमिर्धरिष्यति ।

Frequently Asked Questions

It foreshadows a conflict between unconditional generosity to a brāhmaṇa petitioner and the preservation of protective advantages (armor/earrings) that affect personal safety and strategic balance.

The narrative elevates gṛhastha-dharma: care, ritual acceptance, and responsible upbringing can constitute legitimate kinship, while merit and formation may proceed independent of birth-status debates.

No explicit phalaśruti is presented in the cited passage; the chapter functions primarily as etiological backstory and moral-psychological framing for later choices.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App