Adhyaya 263
Jatāyu’s Resistance, Sītā’s Traces, Kabandha’s Release, and the Path to Sugrīva (Āraṇyaka-parva 263)
Upa-parva: Rāmopākhyāna (Markaṇḍeya’s Rāma Narrative) — Jatāyu Episode and Kabandha Counsel
Markaṇḍeya narrates how Jatāyu, friend of Daśaratha and brother of Sampāti, witnesses Sītā carried in Rāvaṇa’s grasp and confronts the rākṣasa-king, demanding her release. A violent engagement follows: Jatāyu wounds Rāvaṇa with talons and beak, but Rāvaṇa severs the bird’s wings/arms with a sword and ascends with Sītā. As she is borne away, Sītā drops ornaments as location-markers and releases a cloth that falls among five leading vānaras. Rāma returns after slaying the deceptive great deer, reproaches Lakṣmaṇa, and rushes back to the āśrama where they find Jatāyu mortally wounded. Jatāyu identifies himself, reports the abduction, and indicates Rāvaṇa’s southern course before dying; Rāma performs funerary honors. The brothers then proceed south through the Daṇḍaka forest, encounter the formidable Kabandha who seizes Lakṣmaṇa, and jointly disable him by severing his arms. Upon Kabandha’s death, a radiant being emerges—identified as the gandharva Viśvāvasu under a curse—who confirms Sītā’s abduction by Rāvaṇa of Laṅkā and instructs Rāma to seek Sugrīva near the Pampā lake by Ṛṣyamūka, promising that alliance will enable progress toward locating Jānakī. The being then disappears, leaving Rāma and Lakṣmaṇa in reflective astonishment.
Chapter Arc: जनमेजय पूछते हैं—वन में रहते हुए भी पाण्डवों की कीर्ति, व्यवस्था और अतिथि-सत्कार की चर्चा सुनकर दुर्योधन जैसे दुरात्मा लोग उनके प्रति कैसे- कैसे आचरण करने लगे? → वैशम्पायन बताते हैं कि पाण्डवों के ‘नगर में रहने जैसे’ सुचारु जीवन और द्रौपदी के अक्षय-अन्न से ब्राह्मणों के तृप्त होने की बात सुनकर दुर्योधन के मन में पाप-बुद्धि जागती है। वह अपने भाइयों सहित दुर्वासा मुनि का अत्यन्त आदर से आतिथ्य करता है, दिन-रात उनकी सेवा में लगा रहता है और अनुग्रह पाने का अवसर खोजता है। → दुर्योधन दुर्वासा से वर-सा अनुग्रह माँगता है—‘यदि आप मुझ पर प्रसन्न हों, तो मेरी प्रार्थना से आप पाण्डवों के आश्रम में ठीक उसी समय जाएँ जब द्रौपदी भोजन कर चुकी हो’, ताकि अतिथि-धर्म के संकट में पाण्डव अपमानित हों। → दुर्वासा, दुर्योधन के आतिथ्य से संतुष्ट होकर उसकी बात मानने की ओर प्रवृत्त होते हैं; योजना का बीज पड़ जाता है और पाण्डव-आश्रम की ओर जाने का प्रसंग बनता है। → दुर्वासा के साथ अनेक शिष्यों का दल पाण्डवों के आश्रम की ओर बढ़ने लगता है—अब द्रौपदी और पाण्डव अतिथि-धर्म की इस अग्नि-परीक्षा से कैसे बचेंगे?
Shlokas
Verse 1
हि आय >> () हि २ 7 > मुद्ल ऋषिको ही “मौद्वल्य” भी कहा है। (ट्रोपदीहरणपर्व) द्विषष्टयधिकद्धिशततमो< ध्याय: दुर्योधनका हें मधिडिरके पा इक आतिथ्यसत्कारसे संतुष्ट करके उन्हें पास भेजकर प्रसन्न होना जनमेजय उवाच वसत्स्वेवं वने तेषु पाण्डवेषु महात्मसु | रममाणेषु चित्राभि: कथाभिमुनिभि: सह
जनमेजय उवाच— वसत्स्वेवं वने तेषु पाण्डवेषु महात्मसु । रममाणेषु चित्राभिः कथाभिर्मुनिभिः सह ॥
Verse 2
सूर्यदत्ताक्षयान्नेव कृष्णाया भोजनावधि । ब्राह्मणांस्तर्पमाणेषु ये चान्नार्थमुपागता:
सूर्यदत्ताक्षयान्नेव कृष्णाया भोजनावधि । ब्राह्मणांस्तर्पमाणेषु ये चान्नार्थमुपागताः ॥
Verse 3
धार्तराष्ट्रा दुरात्मान: सर्वे दुर्योधनादय: । कथ॑ तेष्वन्ववर्तन्त पापाचारा महामुने
जनमेजय उवाच—महामुने, धार्तराष्ट्रा दुरात्मानः सर्वे दुर्योधनादयः पापाचाराः सन्तः पाण्डवान् प्रति कथं तेष्वन्ववर्तन्त?
Verse 4
दुःशासनस्य कर्णस्य शकुनेश्व मते स्थिता: । एतदाचक्ष्व भगवन् वैशम्पायन पृच्छत:
जनमेजय उवाच—भगवन् वैशम्पायन, पृच्छतो मे ब्रूहि; दुःशासनस्य कर्णस्य शकुनेश्च मते स्थिताः पापाचाराः धार्तराष्ट्राः पाण्डवान् प्रति कथं चेरुः, यदा ते वने वसन्तो मुनिभिः सह नानाकथाभिः रमन्ते, द्रौपद्याः प्राग्भुक्तेः सूर्यदत्तेनाक्षयपात्रेण आगतान् ब्राह्मणान् तर्पयन्ति च?
Verse 5
वैशम्पायन उवाच श्र॒ुत्वा तेषां तथा वृत्ति नगरे वसतामिव । दुर्योधनो महाराज तेषु पापमरोचयत्
वैशम्पायन उवाच—महाराज, श्रुत्वा तेषां तथा वृत्तिं वने वसतामपि नगरे वसतामिव, दुर्योधनो तेषु पापमरोचयत्।
Verse 6
तथा तैर्निकृतिप्रज्जै: कर्णदुःशासनादिशभि: । नानोपायैरघं तेषु चिन्तयत्सु दुरात्मसु
तथा तैर्निकृतिप्रज्ञैः कर्णदुःशासनादिभिः सह दुरात्मसु नानोपायैरघं तेषु चिन्तयत्सु, तस्मिन्नेव काले धर्मात्मा सुमहायशाः तपस्वी दुर्वासा नाम शिष्यायुतसमोपेतः कामतोऽभ्यागच्छत्।
Verse 7
अभ्यागच्छत् स धर्मात्मा तपस्वी सुमहायशा: । शिष्यायुतसमोपेतो दुर्वासा नाम कामत:
अभ्यागच्छत् स धर्मात्मा तपस्वी सुमहायशाः। शिष्यायुतसमोपेतो दुर्वासा नाम कामतः॥
Verse 8
तमागतमभिप्रेक्ष्य मुनिं परमकोपनम् | दुर्योधनो विनीतात्मा प्रश्रयेण दमेन च
तमागतमभिप्रेक्ष्य मुनिं परमकोपनम् । दुर्योधनो विनीतात्मा प्रश्रयेण दमेन च ॥
Verse 9
विधिवत् पूजयामास स्वयं किड्करवत् स्थित:
विधिवत् पूजयामास स्वयं किङ्करवत् स्थितः ॥
Verse 10
तं च पर्यचरद् राजा दिवारात्रमतन्द्रित:
तं च पर्यचरद् राजा दिवारात्रमतन्द्रितः ॥
Verse 11
क्षुधितो5स्मि ददस्वान्नं शीघ्रं मम नराधिप
क्षुधितोऽस्मि ददस्वान्नं शीघ्रं मम नराधिप । इत्युक्त्वा स्नातुमित्येव गत्वा चिरात् प्रत्यागम्य । न भोक्ष्यामि—अद्य मे नास्ति क्षुधा इति ब्रुवन् । एवमुक्त्वा ततोऽदृश्यो बभूव मुनिसत्तमः ॥
Verse 12
इत्युक्त्वा गच्छति स्नातुं प्रत्यागच्छति वै चिरात् । न भोक्ष्याम्यद्य मे नास्ति क्षुधेत्युक्त्वैत्यदर्शनम्
इत्युक्त्वा गच्छति स्नातुं प्रत्यागच्छति वै चिरात् । न भोक्ष्याम्यद्य मे नास्ति क्षुधेत्युक्त्वैत्यदर्शनम् ॥
Verse 13
अकस्मादेत्य च ब्रूते भोजयास्मांस्त्वरान्वित: । कदाचिच्च निशीथे स उत्थाय निकृतौ स्थित:
वैशम्पायन उवाच—अकस्मादेत्य च ब्रूते ‘भोजयास्मान् त्वरा-न्वितः’ । कदाचिच्च निशीथे स उत्थाय निकृतौ स्थितः ॥
Verse 14
वर्तमाने तथा तस्मिन् यदा दुर्योधनो नृप:
वर्तमाने तथा तस्मिन् यदा दुर्योधनो नृपः, भारत, बहुशः क्षोभ्यमाणोऽपि मनोविकारं न क्रोधं च न जनयामास; तदा स दुर्धर्षो मुनिस्तस्मिन् परमं प्रीतिमानभवत्, एवं चोवाच—‘वरं ते दातुमिच्छामि’ इति।
Verse 15
विकृतिं नैति न क्रोधं तदा तुष्टो5भवन्मुनि: । आह चैन दुराधर्षो वरदो5स्मीति भारत
विकृतिं नैति न क्रोधं तदा तुष्टोऽभवन्मुनिः । आह चैनं दुराधर्षो ‘वरदोऽस्मीति’ भारत ॥
Verse 16
दुर्वाया उवाच वरं वरय भद्रं ते यत् ते मनसि वर्तते । मयि प्रीते तु यद् धर्म्य नालभ्यं विद्यते तव
दुर्वासा उवाच—वरं वरय भद्रं ते यत् ते मनसि वर्तते । मयि प्रीते तु यद् धर्म्यं नालभ्यं विद्यते तव ॥
Verse 17
वैशम्पायन उवाच एतच्छुत्वा वचस्तस्य महर्षेरभावितात्मन: | अमन्यत पुनर्जातमात्मानं स सुयोधन:
वैशम्पायन उवाच—एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य महर्षेरभावितात्मनः । अमन्यत पुनर्जातमात्मानं स सुयोधनः ॥
Verse 18
प्रागेव मन्त्रितं चासीत् कर्णदुःशासनादिभि: । याचनीयं मुनेस्तुष्टादिति निश्चित्य दुर्मति:
प्रागेव मन्त्रितं चासीत् कर्णदुःशासनादिभिः । याचनीयं मुनेस्तुष्टादिति निश्चित्य दुर्मतिः ॥
Verse 19
अतिहर्षान्वितो राजन् वरमेनमयाचत । शिष्यै: सह मम ब्रह्म॒न् यथा जातो5तिथिभर्भवान्
अतिहर्षान्वितो राजन् वरमेनमयाचत । शिष्यैः सह मम ब्रह्मन् यथा जातोऽतिथिर्भवान् ॥
Verse 20
अस्मत्कुले महाराजो ज्येष्ठ: श्रेष्ठो युधिष्ठिर: । वने वसति धर्मात्मा भ्रातृभि: परिवारित:
अस्मत्कुले महाराजो ज्येष्ठः श्रेष्ठो युधिष्ठिरः । वने वसति धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः ॥
Verse 21
गुणवान् शीलसम्पन्नस्तस्य त्वमतिथिर्भव । मुनि संतुष्ट हों
गुणवान् शीलसम्पन्नस्तस्य त्वमतिथिर्भव । यदा च राजपुत्री सा सुकुमारी यशस्विनी ॥ तदा त्वं तत्र गच्छेथाः यद्यनुग्राहिता मयि ॥
Verse 22
भोजयित्वा द्विजान् सर्वान् पतींश्व वरवर्णिनी । विश्रान्ता च स्वयं भुक्त्वा सुखासीना भवेद् यदा
भोजयित्वा द्विजान् सर्वान् पतींश्च वरवर्णिनी । विश्रान्ता च स्वयं भुक्त्वा सुखासीना भवेद् यदा ॥
Verse 23
तथा करिष्ये त्वत्प्रीत्येत्येवमुक्त्वा सुयोधनम्
वैशम्पायन उवाच— “तव प्रीत्यर्थं तथैव करिष्ये” इत्येवमुक्त्वा सुयोधनं विप्रवरः दुर्वासा यथागतम् एव यथागतं जगाम। तदा दुर्योधनः स्वात्मानं कृतार्थं मेने—कृतकृत्य इव, मुनिवरानुग्रहं लब्ध्वा लाभं मन्यमानः।
Verse 24
दुर्वासा अपि विप्रेन्द्री यथागतमगात् ततः । कृतार्थमपि चात्मानं तदा मेने सुयोधन:
ततः दुर्वासा अपि विप्रेन्द्रः यथागतमगात्। तदा सुयोधनः स्वात्मानं कृतार्थं मेने।
Verse 25
करेण च कर गृह कर्णस्य मुदितो भृशम् । कर्णोडपि भ्रातृसहितमित्युवाच नृपं मुदा,वह कर्णका हाथ अपने हाथमें लेकर अत्यन्त प्रसन्न हुआ। कर्णने भी भाइयोंसहित राजा दुर्योधनसे बड़े हर्षके साथ इस प्रकार कहा
ततः स करेण कर्णस्य करं गृहीत्वा भृशं मुदितोऽभवत्। कर्णोऽपि भ्रातृसहितो नृपं दुर्योधनं मुदा वाक्यमिदमब्रवीत्।
Verse 26
कर्ण उवाच दिष्टया काम: सुसंवृत्तो दिष्टया कौरव वर्धसे । दिष्टया ते शत्रवो मग्ना दुस्तरे व्यसनार्णवे
कर्ण उवाच— दिष्ट्या कामः सुसंवृत्तो दिष्ट्या कौरव वर्धसे। दिष्ट्या ते शत्रवो मग्ना दुस्तरे व्यसनार्णवे॥
Verse 27
दुर्वासःक्रो धजे वह्नौ पतिता: पाण्डुनन्दना: | स्वैरेव ते महापापैर्गता वै दुस्तरं तम:
दुर्वासःक्रोधजे वह्नौ पतिताः पाण्डुनन्दनाः। स्वैरेव ते महापापैर्गता वै दुस्तरं तमः॥
Verse 28
पाण्डव दुर्वासाकी क्रोधाग्निमें गिर गये हैं और अपने ही महापापोंके कारण वे दुस्तर नरकमें जा पड़े हैं ।।
वैशम्पायन उवाच—राजन्, एवं दुर्योधनादयो निकृतिप्रज्ञा मिथः सम्भाष्य, हसन्तः प्रीतमनसो यथायथं स्वं स्वं निकेतनं जग्मुः।
Verse 86
सहितो भ्रातृभि: श्रीमानातिथ्येन न्यमन्त्रयत् । परम क्रोधी दुर्वासा मुनिको आया देख भाइयों-सहित श्रीमान् राजा दुर्योधनने अपनी इन्द्रियोंको काबूमें रखकर नम्रतापूर्वक विनीतभावसे उन्हें अतिथिसत्कारके रूपमें निमन्त्रित किया
वैशम्पायन उवाच—भ्रातृभिः सहितः श्रीमान् राजा दुर्योधनः परमक्रोधिनं दुर्वाससं मुनिम् आतिथ्येन न्यमन्त्रयत्; इन्द्रियाणि संयम्य विनयेन नम्रतया च तम् अभ्यभाषत।
Verse 96
अहानि कतिचित् तत्र तस्थौ स मुनिसत्तम: | दुर्योधनने स्वयं दासकी भाँति उनकी सेवामें खड़े रहकर विधिपूर्वक उनकी पूजा की। मुनिश्रेष्ठ दुर्वासा कई दिनोंतक वहाँ ठहरे रहे
वैशम्पायन उवाच—अहानि कतिचित् तत्र स मुनिसत्तमः तस्थौ। दुर्योधनः स्वयं दास इवोपस्थितः सन् विधिवत् तस्य पूजां चकार। एवं स दुर्वासा मुनिः बहूनि दिनानि तत्र न्यवसत्।
Verse 106
दुर्योधनो महाराज शापात् तस्य विशड्भशुकित: । महाराज जनमेजय! राजा दुर्योधन (श्रद्धासे नहीं, अपितु) उनके शापसे डरता हुआ दिन-रात आलस्य छोड़कर उनकी सेवामें लगा रहा
वैशम्पायन उवाच—महाराज, तस्य शापात् दुर्योधनः विशड्भशुकितो भयाकुलः सन् रात्रिन्दिवं आलस्यं त्यक्त्वा तस्य सेवायां निरतः अभवत्।
Verse 136
पूर्ववत् कारयित्वान्न न भुड्क्ते गर्हयन् सम सः । फिर कहींसे अकस्मात् आकर कहते--'हमलोगोंको जल्दी भोजन कराओ।” कभी आधी रातमें उठकर उसे नीचा दीखानेके लिये उद्यत हो पूर्ववत् भोजन बनवाकर उस भोजनकी निन्दा करते हुए भोजन करनेसे इनकार कर देते थे
वैशम्पायन उवाच—पूर्ववत् अन्नं कारयित्वा स तदन्नं गर्हयन् न भुङ्क्ते, सम एव तिष्ठति। कदाचित् अकस्माद् आगत्य ‘शीघ्रं भोजयत’ इति ब्रूयात्; कदाचित् अर्धरात्रे उत्थाय यजमानं परिभवितुम् उद्यतः पुनः पूर्ववत् पाचयित्वा तदन्नं निन्दन् भक्षणं प्रत्याख्याति।
Verse 226
तदा त्वं तत्र गच्छेथा यद्यनुग्राह्ता मयि । “यदि आपकी मुझपर कृपा हो तो मेरी प्रार्थनासे आप वहाँ ऐसे समयमें जाइयेगा
तदा त्वं तत्र गच्छेथा यदि मय्यनुग्राह्ता। यदा परमसुन्दरी यशस्विनी सुकुमारी राजकुमारी द्रौपदी समस्तान् ब्राह्मणान् पञ्च च पतिंश्च भोजयित्वा स्वयमपि भुक्त्वा सुखेनोपविश्य विश्रामं कुर्यात्, तदा तत्र गच्छेथाः।
Verse 261
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत व्रीहिद्रीणिकपर्वमें मुदूगल-देवदूत- संवादविषयक दो सौ इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि व्रीहिद्रीणिकपर्वान्तर्गतं मुद्गलदेवदूतसंवादविषयं एकषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 262
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि द्रौपदीहरणपर्वणि दुर्वासउपाख्याने द्विषष्ट्यधिकद्धिशततमो<5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि द्रौपदीहरणपर्वणि दुर्वासोपाख्याने द्विषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।
Frequently Asked Questions
The chapter stages the conflict between coercive abduction and protective duty: Jatāyu intervenes despite likely defeat, illustrating that dharmic action may require accepting personal loss to oppose unlawful force.
Ethical resolve must be paired with practical means: honoring allies (through gratitude and rites) and converting encounters into information and alliances are presented as disciplined steps toward restoring order.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; its meta-function is structural—linking moral exemplarity (Jatāyu) to actionable guidance (Kabandha/Viśvāvasu) that redirects the protagonists toward alliance-based problem-solving.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.