Adhyaya 261
Rāma’s Abhiṣeka Plan, Kaikeyī’s Boon, and the Initiation of the Exile (Mārkaṇḍeya’s Account)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Rāmopākhyāna (Rāma Narrative as Exemplum)
Yudhiṣṭhira requests clarification on the causal chain behind Rāma’s departure to the forest. Mārkaṇḍeya outlines Daśaratha’s happiness after sons are born and mature in learning and discipline, with Rāma portrayed as the eldest, admired by the populace, and fit for consecration. As the king consults ministers and prepares Rāma’s yuvarājya-abhiṣeka under an auspicious lunar conjunction, Mantharā approaches Kaikeyī and frames Rāma’s consecration as Kaikeyī’s misfortune, catalyzing courtly pressure. Kaikeyī invokes the king’s prior promise of a boon; Daśaratha offers expansive gifts and punitive powers, after which Kaikeyī demands Bharata’s consecration and Rāma’s forest exile. Daśaratha is stricken; Rāma accepts exile to preserve the king’s truth, with Lakṣmaṇa and Sītā accompanying him. After Rāma’s departure, Daśaratha dies; Kaikeyī informs Bharata, who condemns the act and seeks Rāma’s return, ultimately ruling from Nandigrāma with Rāma’s sandals as a legitimacy-symbol. Rāma proceeds deeper into the wilderness, protects ascetics, defeats Khara and Dūṣaṇa’s forces, and Śūrpaṇakhā’s disfigurement leads her to Rāvaṇa, who, angered, consults Mārīca—setting the next causal link in motion.
Chapter Arc: Vyasa introduces the austere sage Mudgala of Kurukshetra—truthful, envyless, and living by śilocchavṛtti (gleaning fallen grains)—whose very life is a visible proof of dharma. → Mudgala’s tiny, hard-won store of food becomes a test-ground for charity: despite scarcity, his giving feeds many learned Brahmanas, and the wonder grows that the more he gives, the more the food seems to increase through the purity of renunciation. → Durvasa arrives as the fiercest examiner of hospitality; after eating all that is offered, he takes the remaining leavings and smears them upon his body, departing as he came—leaving behind the burning question of what hunger and pride can do to dharma. → The narration turns reflective: hunger is named as a force that can drive away dharma and steal steadiness; yet life-breath depends on food, and true tapas is the one-pointed mastery of mind and senses even amid necessity—thus Mudgala’s restraint and giving are upheld as the higher victory. → Whether Mudgala’s tested charity will lead to a further boon, revelation, or a new trial is held in suspense as the discourse on hunger and self-control opens onward.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका $ “लोक मिलाकर कुल ३५३ “लोक हैं) ्ग््स “+(>9) #ट<-> #2६] षष्ट्यथिकद्वधिशततमो< ध्याय: दुर्वासाद्वारा महर्षि मुदूगलके दानधर्म एवं धैर्यकी परीक्षा तथा मुद्गलका देवदूतसे कुछ प्रश्न करना युधिषछ्िर उवाच ब्रीहिद्रोण: परित्यक्त: कथं तेन महात्मना । कस्मै दत्तश्न भगवन् विधिना केन चात्थ मे
युधिष्ठिर उवाच—ब्रीहिद्रोणः परित्यक्तः कथं तेन महात्मना। कस्मै दत्तश्च भगवन् विधिना केन च ब्रूहि मे॥
Verse 2
प्रत्यक्षधर्मा भगवान् यस्य तुष्टो हि कर्मभि: । सफल तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिण:
प्रत्यक्षधर्मा भगवान् यस्य तुष्टो हि कर्मभिः। सफलं तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिणः॥
Verse 3
व्यास उवाच शिलोज्छवृत्तिर्धर्मात्मा मुदूगल: संयतेन्द्रिय: । आसीदू राजन् कुरुक्षेत्रे सत्यवागनसूयक:
व्यास उवाच—शिलोञ्छवृत्तिर्धर्मात्मा मुदूगलः संयतेन्द्रियः। आसीद् राजन् कुरुक्षेत्रे सत्यवागनसूयकः॥
Verse 4
अतिथित्रती क्रियावांश्व॒ कापोतीं वृत्तिमास्थित: । सत्रमिष्टीकृतं नाम समुपास्ते महातपा:
व्यास उवाच—अतिथिसेवाव्रतं कृतवान् सः; कर्मनिष्ठो महातपाः। कापोतीं वृत्तिमास्थाय यथावश्यकं स्वल्पमेव धान्यं सञ्चिनोति स्म। तेन स्वल्पसञ्चयेन ‘इष्टीकृत’नाम यज्ञं समुपास्ते स्म—यत्र संयमः, अतिथिपूजा च, धर्मरूपेणैव पूजां जनयतः।
Verse 5
सपुत्रदारो हि मुनि: पक्षाहारो बभूव ह । कपोततवृत्त्या पक्षेण व्रीहिद्रोणमुपार्जयत्
व्यास उवाच—स मुनिः सपुत्रदारः पक्षाहारो बभूव। कापोतीवृत्त्या पञ्चदशाहेषु व्रीहिद्रोणमेकं समुपार्जयत्। अतिथिसेवाव्रतपरः कर्मतपःसमन्वितः, तेनैव स्वल्पेन गृहं धारयन् यज्ञकर्माणि च निर्वर्तयामास; एवं पक्षान्ते परिवारस्याहारः सञ्जज्ञे।
Verse 6
दर्श च पौर्णमासं च कुर्वन् विगतमत्सर: । देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम्
व्यास उवाच—स विगतमत्सरः प्रति पक्षं दर्शं च पौर्णमासं च यथाविधि कुर्वन्, देवताभ्यः अतिथिभ्यश्च भागं दत्त्वा, शेषेणैव देहयापनं करोति स्म।
Verse 7
तस्येन्द्र: सहितो देवै: साक्षात् त्रिभुवनेश्चर: । प्रत्यगृह्लान्महाराज भागं पर्वणि पर्वणि
महाराज, तस्य यज्ञे त्रिभुवनेश्वरः साक्षादिन्द्रो देवैः सहितः पर्वणि पर्वणि आगत्य भागं प्रत्यगृह्णात्।
Verse 8
स पर्वकाल कृत्वा तु मुनिवृत्त्या समन्वित: । अतिथि भ्यो ददावन्नं प्रहृष्टेनान्तरात्मना
स मुनिवृत्त्या समन्वितः पर्वकालोचितं कर्म कृत्वा, प्रहृष्टेनान्तरात्मना अतिथिभ्योऽन्नं ददौ—मुद्गलो मुनिः।
Verse 9
व्रीहिद्रोणस्प तद्धास्प ददतोन्न॑ महात्मन: । शिष्टं मात्सर्यहीनस्य वर्धतेडतिथिदर्शनात्
व्यास उवाच—ईर्ष्यामात्सर्यवर्जितो महात्मा मुद्गलो यदा व्रीहिद्रोणेन सिद्धमन्नं यथाशक्ति ददाति स्म, तदा तदा दानशिष्टमन्नं पुनरपि अतिथिदर्शनात् प्रवर्धत स्म।
Verse 10
तच्छतान्यपि भुज्जन्ति ब्राह्मणानां मनीषिणाम् | मुनेस्त्यागविशुद्धया तु तदन्न॑ वृद्धिमृच्छति
तस्मिन्नन्ने शतान्यपि मनीषिणो ब्राह्मणाः सह भुञ्जते स्म; मुनेस्तु विशुद्धत्यागप्रभावात् तदन्नं नूनं वृद्धिमृच्छति स्म।
Verse 11
त॑ तु शुभ्ाव धर्मिष्ठ मुदूगलं संशितव्रतम् । दुर्वासा नृप दिग्वासास्तमथाभ्याजगाम ह
तं तु शुभाचारं धर्मिष्ठं मुद्गलं संशितव्रतम्। दुर्वासा नृप दिग्वासाः श्रुत्वा तद्व्रतवैभवम् अभ्याजगाम ह॥
Verse 12
बिशभ्रच्चानियतं वेषमुन्मत्त इव पाण्डव । विकच: परुषा वाचो व्याहरन् विविधा मुनि:
व्यास उवाच—स चानियतवेषोऽभूत् उन्मत्त इव पाण्डव। विकचः परुषां वाचं व्याहरन् विविधा मुनिः॥
Verse 13
अभिगम्याथ तं॑ विप्रमुवाच मुनिसत्तम: । अन्नार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम
अभिगम्याथ तं विप्रमुवाच मुनिसत्तमः। अन्नार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम॥
Verse 14
स्वागतं ते$स्त्विति मुनिं मुदूगल: प्रत्यभाषत । पाद्यमाचमनीयं च प्रतिपाद्यार्घ्यमुत्तमम्
स्वागतं तेऽस्त्विति मुनिं मुद्गलः प्रत्यभाषत । पाद्यमाचमनीयं च प्रतिपाद्यार्घ्यमुत्तमम् ॥
Verse 15
प्रादात् स तापसायान्न क्षुधितायातिथित्रती । उन्मत्ताय परां श्रद्धामास्थाय स धृतव्रत:
प्रादात् स तापसायान्नं क्षुधितायातिथिव्रती । उन्मत्ताय परां श्रद्धामास्थाय स धृतव्रतः ॥
Verse 16
ततस्तदन्नं रसवत् स एव क्षुधयान्वित: । बुभुजे कृत्स्नमुन्मत्त: प्रादात् तस्मै च मुदूगल:
ततस्तदन्नं रसवत् स एव क्षुधयान्वितः । बुभुजे कृत्स्नमुन्मत्तः प्रादात् तस्मै च मुद्गलः ॥
Verse 17
भुक्त्वा चान्नं ततः सर्वमुच्छिष्टेनात्मनस्तत: । अथाड़ूं लिलिपेडन्नेन यथागतमगाच्च स:,इस तरह सारा भोजन उदरस्थ करके दुर्वासाजीने जूठन लेकर अपने सारे अंगोंमें लपेट ली और फिर जैसे आये थे, वैसे ही चल दिये
भुक्त्वा चान्नं ततः सर्वमुच्छिष्टेनात्मनस्ततः । अथाङ्गं लिलिपेडन्नेन यथागतमगाच्च सः ॥
Verse 18
एवं द्वितीये सम्प्राप्ते यथाकाले मनीषिण: । आगम्य बुभुजे सर्वमन्नमुछ्छोपजीविन:
एवं द्वितीये सम्प्राप्ते यथाकाले मनीषिणः । आगम्य बुभुजे सर्वमन्नमुच्छोपजीविनः ॥
Verse 19
77/# ७८ हन्स जा टूर ६९२०५ 3 रे 232 ६ ७) 42 4 5 ८ 2 ; 5 63 २८ ४ 5३ ५ 5 4६.2 निराहारस्तु स मुनिरुञ्छमार्जयते पुन: । न चैनं विक्रियां नेतुमशकन्मुद्गलं क्षुधा
व्यास उवाच— स मुनिर्निराहारोऽपि पुनरुञ्छमार्जयामास। क्षुधा मुद्गलं विक्रियां नेतुं नाशक्नोत्; देहक्लेशेऽपि तस्य मनः स्थिरं विनीतं चाभवत्।
Verse 20
न क्रोधो न च मात्सर्य नावमानो न सम्भ्रम: । सपुत्रदारमुछ्छन्तमाविवेश द्विजोत्तमम्,स्त्री-पुत्रसहित अन्नके दाने चुनते हुए विप्रवर मुद्गलके हृदयमें क्रोध, द्वेष, घबराहट तथा अपमान प्रवेश नहीं कर सके
न क्रोधो न च मात्सर्यं नावमानो न सम्भ्रमः। सपुत्रदारमुञ्छन्तं द्विजोत्तममाविवेश॥
Verse 21
तथा तमुउ्छधर्माणं दुर्वासा मुनिसत्तमम् । उपतस्थे यथाकालं षट्कृत्व: कृतनिश्चय:
तथा तमुञ्छधर्माणं दुर्वासा मुनिसत्तमम्। उपतस्थे यथाकालं षट्कृत्वः कृतनिश्चयः॥
Verse 22
न चास्य मनसा कंचिद् विकार ददृशे मुनि: । शुद्धसत्त्वस्य शुद्ध स ददृशे निर्मल मन:
न चास्य मनसा कञ्चिद्विकारं ददृशे मुनिः। शुद्धसत्त्वस्य शुद्धं स ददृशे निर्मलं मनः॥
Verse 23
तमुवाच ततः प्रीत: स मुनिर्मुदूगलं ततः । त्वत्समो नास्ति लोके5स्मिन् दाता मात्सर्यवर्जित:
तमुवाच ततः प्रीतः स मुनिर्मुद्गलं ततः। त्वत्समो नास्ति लोकेऽस्मिन् दाता मात्सर्यवर्जितः॥
Verse 24
क्षुद् धर्मसंज्ञां प्रणुदत्यादत्ते धैर्यमेव च । रसानुसारिणी जिद्ठ्ा कर्षत्येव रसान् प्रति
व्यास उवाच— क्षुद् धर्मसंज्ञां प्रणुदत्यादत्ते धैर्यमेव च । रसानुसारिणी जिह्वा कर्षत्येव रसान् प्रति ॥ एवं देहगताभावो लोभश्च नयदर्शनम् । आच्छादयति जन्तूनां दमं च परिहीयते ॥
Verse 25
आहारप्रभवा: प्राणा मनो दुर्निग्रहं चलम् । मनसश्षेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्रयं निश्चितं तप:
व्यास उवाच— आहारप्रभवाः प्राणा मनो दुर्निग्रहं चलम् । मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं निश्चितं तपः ॥ अन्तःसंयम एवायं न बाह्यक्लेशमात्रकः ।
Verse 26
श्रमेणोपार्जिति त्यक्तुं दुःखं शुद्धेन चेतसा । तत् सर्व भवता साधो यथावदुपपादितम्
व्यास उवाच— श्रमेणोपार्जितं त्यक्तुं दुःखं शुद्धेन चेतसा । तत् सर्वं भवता साधो यथावदुपपादितम् ॥
Verse 27
प्रीता: स्मो5नुगृहीताश्व॒ समेत्य भवता सह । इन्द्रियाभिजयो धैर्य संविभागो दम: शम:
व्यास उवाच— प्रीताः स्मोऽनुगृहीताश्च समेत्य भवता सह । इन्द्रियाभिजयो धैर्यं संविभागो दमः शमः ॥
Verse 28
दया सत्य च धर्मश्न त्वयि सर्व प्रतिष्ठितम् । (विशुद्धसत्त्वसम्पन्नो न त्वदन्यो5स्ति कश्नन ।) जितास्ते कर्मभिलेंका: प्राप्तोडसि परमां गतिम्
व्यास उवाच— दया सत्यं च धर्मश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । विशुद्धसत्त्वसम्पन्नो न त्वदन्योऽस्ति कश्चन ॥ जितास्ते कर्मभिर्लोकाः प्राप्तोऽसि परमां गतिम् ॥
Verse 29
अहो दान विघुष्ट ते सुमहत् स्वर्गवासिभि: । सशरीरो भवान् गन्ता स्वर्ग सुचरितव्रत
व्यास उवाच—अहो दानं विघुष्टं ते सुमहत् स्वर्गवासिभिः। सशरीरो भवान् गन्ता स्वर्गं सुचरितव्रत॥
Verse 30
इत्येवं वदतस्तस्य तदा दुर्वाससो मुने: । देवदूतो विमानेन मुद्गल प्रत्युपस्थित:
इत्येवं वदतस्तस्य तदा दुर्वाससो मुनेः। देवदूतो विमानेन मुद्गलं प्रत्युपस्थितः॥
Verse 31
दुर्वासा मुनि इस प्रकार कह ही रहे थे कि एक देवदूत विमानके साथ मुद्गल ऋषिके पास आ पहुँचा ।।
दुर्वासा मुनिरित्युक्त्वा यावदासीत् कथां तदा। देवदूतो विमानस्थो मुद्गलं प्रत्युपस्थितः॥ हंससारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना। कामगेन विचित्रेण दिव्यगन्धवता तथा॥
Verse 32
उवाच चैन विप्रर्षि विमान॑ कर्मभिर्जितम् । समुपारोह संसिद्धि प्राप्तोडसि परमां मुने
उवाच चैनं विप्रर्षिर्विमानं कर्मभिर्जितम्। समुपारोह संसिद्धिं प्राप्तोऽसि परमां मुने॥
Verse 33
मिब्सब्रच्सस्स् ं: | धन्य “(४ | //८ ५ ८ तक 55300 ५ तमेवंवादिनमृषिर्देवदूतमुवाच ह । इच्छामि भवता प्रोक्तान् गुणान् स्वर्गनिवासिनाम्
तमेवंवादिनं ऋषिर्देवदूतमुवाच ह। इच्छामि भवता प्रोक्तान् गुणान् स्वर्गनिवासिनाम्॥
Verse 34
के गुणास्तत्र वसतां कि तप: कश्न निश्चय: । स्वर्गे तत्र सुखं कि च दोषो वा देवदूतक
व्यास उवाच—के गुणास्तत्र वसतां? किं तपः? कश्च निश्चयः? स्वर्गे तत्र सुखं किं च? दोषो वा कश्चिदस्ति, हे देवदूतक?
Verse 35
देवदूतके ऐसा कहनेपर महर्षि मुदुगलने उससे कहा--“देवदूत! मैं तुम्हारे मुखसे स्वर्गवासियोंके गुण सुनना चाहता हूँ। वहाँ रहनेवालोंमें कौन-कौनसे गुण होते हैं? कैसी तपस्या होती है? और उनका निश्चित विचार कैसा होता है? स्वर्गमें क्या सुख है और वहाँ क्या दोष है? ।।
देवदूतके एवं वदति महर्षिर्मुद्गलस्तमुवाच—“देवदूत! तव मुखात् स्वर्गवासिनां गुणान् श्रोतुमिच्छामि। तत्र वसतां के के गुणाः? किं तपः? कश्च निश्चयः? स्वर्गे किं सुखं, किं वा दोषः? सतां साप्तपदं मैत्रमाहुः सन्तः कुलोचिताः; मित्रतां च पुरस्कृत्य पृच्छामि त्वामहं विभो।”
Verse 36
यदत्र तथ्यं पथ्यं च तद् ब्रवीह्॒विचारयन् । श्रुत्वा तथा करिष्यामि व्यवसायं गिरा तव
यदत्र तथ्यं पथ्यं च तद् ब्रूहि विचारयन्। श्रुत्वा तथा करिष्यामि व्यवसायं गिरा तव॥
Verse 259
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपर्वके अन्तर्गत व्रीहिद्रीणिकपर्वमें दानकी दुष्करताका प्रतिपादनविषय दो सौ उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि व्रीहिद्रीणिकपर्वणि दानदुष्करताप्रतिपादनविषयो द्विशतपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 260
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि व्रीहिद्रौणिकपर्वणि मुदूगलोपाख्याने षष्टयधिकद्धिशततमो< ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि व्रीहिद्रौणिकपर्वणि मुद्गलोपाख्याने षष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 427
| ४८
अत्र केवलं “४८” इति पदचिह्नमात्रं दृश्यते; श्लोकपाठो न प्रदत्तः। अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया वनपर्व २६१ (गीता-प्रेस-पाठे) श्लोक ४८ इत्यस्य पूर्णं संस्कृतपाठं प्रेषयतु; ततः सन्दर्भे व्यासवचनरूपेण अनुवादं करिष्यामि।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether royal promises remain binding when they produce unjust or destabilizing outcomes: Daśaratha’s pledged boon conflicts with welfare and succession prudence, while Rāma chooses obedience to preserve truth as a public moral standard.
Legitimacy is portrayed as ethical coherence: rulers and heirs maintain authority by honoring truth, restraining self-interest, and accepting hardship to prevent moral rupture in governance.
No explicit phalaśruti is presented in the supplied passage; the chapter functions primarily as an instructive exemplum embedded within Mārkaṇḍeya’s discourse to contextualize dharma through parallel history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.