
Draupadī-apaharaṇa-saṃdeśaḥ (Report of Draupadī’s Abduction and the Pāṇḍavas’ Pursuit)
Upa-parva: Draupadī-haraṇa-anuyāna (Jayadratha Episode) — Kāmya-ka Forest Context
Vaiśaṃpāyana describes the Pāṇḍavas moving through the forest after hunting, hearing unsettling animal cries and interpreting them as signs of disorder. They turn toward the hermitage area with urgency. A jackal’s call on the left is treated as an inauspicious omen; Yudhiṣṭhira interprets it as indicating hostile action by the Kurus. The party enters the woods and finds a weeping girl—identified as Dhātreyikā, an attendant connected to Draupadī—who is questioned by Indrasena about the cause of distress and the safety of Draupadī. The attendant reports that Jayadratha has forcibly taken Draupadī, disregarding the Pāṇḍavas’ status. She points to fresh tracks and broken vegetation, urging immediate pursuit and arming. The attendant’s lament uses stark ritual and social inversions to communicate the severity of the transgression. Yudhiṣṭhira instructs her to restrain harsh speech even while acknowledging that rulers can act deceptively when intoxicated by power. The Pāṇḍavas then pursue rapidly along the indicated path, with Dhaulmya visible amid infantry, and their anger intensifies as they sight the dust of Jayadratha’s moving force and glimpse Draupadī on his chariot, prompting shouted challenge by Bhīma, Arjuna, the twins, and Yudhiṣṭhira.
Chapter Arc: हस्तिनापुर की राजनीति में अचानक अंधकार उतरता है—दुर्योधन अपमान और भय से प्रायोपवेशन (अनशन) पर बैठ जाता है, और सभा में यह प्रश्न गूंजता है कि क्या कुरुवंश का युवराज स्वयं को ही नष्ट कर देगा। → दानव-प्रेरित सलाहकार दुर्योधन को ‘साहस’ कहकर डांटते हैं, पर उसी डांट के भीतर उसे और कठोर, पाप-प्रधान उपायों की ओर मोड़ते हैं—अर्जुन-भय को लक्ष्य बनाकर वध-योजना, संशप्तकों का उकसाया जाना, और कर्ण को प्रतिज्ञा-बंधन में कसना। साथ ही, रज-तम से आक्रान्त होकर योद्धाओं के चित्त पर राक्षसी प्रभाव फैलता है; यहां तक कि भीष्म, द्रोण, कृप भी पाण्डव-स्नेह से विचलित दिखाए जाते हैं। → कर्ण, आविष्ट-चित्त होकर, दुर्योधन के भय का उत्तर प्रतिज्ञा में देता है—‘सत्यं ते प्रतिजानामि वधिष्यामि रणेऽर्जुनम्’—और दुर्योधन अनशन त्यागकर हस्तिनापुर लौटने/प्रस्थान का निश्चय करता है; राक्षसी प्रेरणा अब व्यक्तिगत शोक नहीं, संगठित हिंसा का रूप ले लेती है। → दुर्योधन का प्रायोपवेशन टूटता है, पर शांति से नहीं—उसके स्थान पर अर्जुन-वध की योजनाबद्ध प्रतिज्ञा, संशप्तक-उत्साह, और कौरव-सेना का सुसज्जित, ध्वज-पताका-छत्रों से भरा प्रस्थान स्थापित होता है; संकट टलता नहीं, दिशा बदलता है। → रज-तम से आक्रान्त संशप्तक और कर्ण की प्रतिज्ञा के साथ कौरव-सेना आगे बढ़ती है—अब प्रश्न यह है कि यह ‘अर्जुन-वध’ का उन्माद किसे पहले निगलेगा: अर्जुन को, या स्वयं कुरुवंश की मर्यादा को?
Verse 1
हि मय ० (0) है 7 द्विपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: सर्नेपर दुर्योधन धनको समझाना और कर्णके अनुरोध करनेपर दुयोधनका अनशन त्याग करके हस्तिनापुरको प्रस्थान दानवा ऊचु: भो: सुयोधन राजेन्द्र भरतानां कुलोद्वह । शूरै: परिवृतो नित्यं तथैव च महात्मभि:
वैशम्पायन उवाच— दानवा ऊचुः— भोः सुयोधन राजेन्द्र भरतानां कुलोद्वह। शूरैः परिवृतो नित्यं तथैव च महात्मभिः॥ किमर्थं साहसं कृतवान् प्रायोपवेशनं त्वयि। आत्महन्ता हि पुरुषोऽधोगतिं प्रपद्यते, लोके च निन्दां लभतेऽयशस्करीम्॥
Verse 2
अकार्षी: साहसमिदं कस्मात् प्रायोपवेशनम् । आत्मत्यागी ह्यथो याति वाच्यतां चायशस्करीम्
अकार्षीः साहसमिदं कस्मात् प्रायोपवेशनम्। आत्मत्यागी ह्यथो याति अधोगतिं वाच्यतां चायशस्करीम्॥
Verse 3
न हि कार्यविरुद्धेषु बहुपापेषु कर्मसु । मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधा:
न हि कार्यविरुद्धेषु बहुपापेषु कर्मसु। मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः॥
Verse 4
नियच्छैनां मतिं राजन् धर्मार्थसुखनाशिनीम् | यशःप्रतापवीर्यघ्नीं शत्रूणां हर्षवर्धनीम्
नियच्छैनां मतिं राजन् धर्मार्थसुखनाशिनीम्। यशःप्रतापवीर्यघ्नीं शत्रूणां हर्षवर्धनीम्॥
Verse 5
श्रूयतां तु प्रभो तत्त्वं दिव्यतां चात्मनो नृप । निर्माणं च शरीरस्य ततो धैर्यमवाप्रुहि
श्रूयतां तु प्रभो तत्त्वं दिव्यतां चात्मनो नृप । निर्माणं च शरीरस्य ततो धैर्यमवाप्रुहि ॥
Verse 6
पुरा त्वं तपसास्माभिललब्धो राजन महेश्वरात् । पूर्वकायश्च पूर्वस्ते निर्मितो वज्ञसंचयै:
पुरा त्वं तपसास्माभिललब्धो राजन महेश्वरात् । पूर्वकायश्च पूर्वस्ते निर्मितो वज्रसंचयैः ॥
Verse 7
अस्त्रैरभेद्य: शस्त्रैश्ञाप्पध: कायश्ष तेडनघ । कृत: पुष्पमयो देव्या रूपत: स्त्रीमनोहर:
अस्त्रैरभेद्यः शस्त्रैश्चाप्यधः कायस्तेऽनघ । कृतः पुष्पमयो देव्या रूपतः स्त्रीमनोहरः ॥
Verse 8
एवमीथ्चरसंयुक्तस्तव देहो नृपोत्तम । देव्या च राजशार्दूल दिव्यस्त्वं हि न मानुष:
एवमीश्वरसंयुक्तस्तव देहो नृपोत्तम । देव्या च राजशार्दूल दिव्यस्त्वं हि न मानुषः ॥
Verse 9
क्षत्रियाश्व॒ महावीर्या भगदत्तपुरोगमा: । दिव्यास्त्रविदुष: शूरा: क्षपयिष्यन्ति ते रिपून्
क्षत्रियाश्च महावीर्या भगदत्तपुरोगमाः । दिव्यास्त्रविदुषः शूराः क्षपयिष्यन्ति ते रिपून् ॥
Verse 10
भगदत्त आदि महापराक्रमी क्षत्रिय दिव्यास्त्रोंके ज्ञाता तथा शौर्यसम्पन्न हैं। वे आपके शत्रुओंका संहार करेंगे ।।
वैशम्पायन उवाच— भगदत्तप्रभृतयः महापराक्रमिणः क्षत्रियाः दिव्यास्त्रविदः शौर्यसमन्विताश्च; ते तव शत्रून् संहरिष्यन्ति। तदलं ते विषादेन; भयं तव न विद्यते। साहाय्यार्थं च ते वीरा दानवाः बहवो भुवि सम्भूताः। अतः शोकं मा कृथाः; मा भैषीः—बलवन्तो मित्रपक्षाः तव सहायार्थं समुत्थिताः।
Verse 11
भीष्मद्रोणकृपादी श्र प्रवेक्ष्यन्त्यपरे5सुरा: । यैराविष्टा घृणां त्यक्त्वा योत्स्यन्ते तव वैरिभि:
भीष्मद्रोणकृपादीनां शरीराणि प्रवेक्ष्यन्त्यपरेऽसुराः। यैराविष्टा घृणां त्यक्त्वा योत्स्यन्ते तव वैरिभिः॥
Verse 12
नैव पुत्रानु न च भ्रातृन् न पितृन् च बान्धवान् | नैव शिष्यान् न च ज्ञातीन् न बालात् स्थविरानू नच
नैव पुत्रान् न च भ्रातॄन् न पितॄन् च बान्धवान्। नैव शिष्यान् न च ज्ञातीन् न बालान् स्थविरान् न च॥
Verse 13
युधि सम्प्रहरिष्यन्तो मोक्ष्यन्ति कुरुसत्तम | निः:स्नेहा दानवाविष्टा: समाक्रान्तेडन्तरात्मनि
युधि सम्प्रहरिष्यन्तो मोक्ष्यन्ति कुरुसत्तम। निःस्नेहा दानवाविष्टाः समाक्रान्तेऽन्तरात्मनि॥
Verse 14
कुरुश्रेष्ठ) दानवोंका आवेश होनेपर भीष्म, द्रोण आदिकी अन्तरात्मापर भी उन दानवोंका ही अधिकार हो जायगा। उस दशामें युद्धमें स्नेहरहित हो प्रहार करते हुए वे लोग पुत्रों, भाइयों, पितृजनों, बान्धवों, शिष्यों, कुटुम्बीजनों, बालकों तथा बूढ़ोंको भी नहीं छोड़ेंगे ।।
प्रहरिष्यन्ति विवशाः स्नेहमुत्सृज्य दूरतः। हृष्टाः पुरुषशार्दूलाः कलुषीकृतमानसाः॥ अविज्ञानविमूढाश्च दैवाच्च विधिनिर्मितात्।
Verse 15
व्याभाषमाणाश्षान्योन्यं न मे जीवन् विमोक्ष्यसे । सर्वे शस्त्रास्त्रमोक्षेण पौरुषे समवस्थिता:
व्याभाषमाणाः परस्परं स उवाच—“न मे जीवन् विमोक्ष्यसे।” ततः सर्वे शस्त्रास्त्रमोक्षे पौरुषे समवस्थिताः।
Verse 16
तेडपि पञ्च महात्मान: प्रतियोत्स्यन्ति पाण्डवा:
वैशम्पायन उवाच—तेऽपि पञ्च महात्मानः प्रतियोत्स्यन्ति पाण्डवाः।
Verse 17
दैत्यरक्षोगणाश्वैव सम्भूता: क्षत्रयोनिषु
वैशम्पायन उवाच—राजन्, दैत्यरक्षोगणाः क्षत्रयोनिषु सम्भूताः; ते महाबला वीराः तव शत्रूञ्छक्त्या प्रहरिष्यन्ति।
Verse 18
योत्स्यन्ति युधि विक्रम्य शत्रुभिस्तव पार्थिव | गदाभिमरुसलै: शूलै: शस्त्रैरुच्चावचैस्तथा
वैशम्पायन उवाच—राजन्, दैत्यरक्षोगणाः क्षत्रयोनिषु सम्भूताः; ते तव शत्रुभिः सह युधि विक्रम्य योत्स्यन्ति। गदाभिर्मुसलैः शूलैः शस्त्रैरुच्चावचैश्च ते महाबला वीराः तव अरिषु प्रहरिष्यन्ति।
Verse 19
यच्च ते<न्तर्गतं वीर भयमर्जुनसम्भवम् | तत्रापि विहितो<स्माभिववधोपायो<र्जुनस्य वै
वैशम्पायन उवाच—वीर, यच्च तेऽन्तर्गतं भयमर्जुनसम्भवम्, तदपि त्यज; तत्रापि हि अस्माभिरर्जुनवधोपायो विहित एव।
Verse 20
हतस्य नरकस्यात्मा कर्णमूर्तिमुपाश्रित: । तद् वैरं संस्मरन् वीर योत्स्यते केशवार्जुनौ
वैशम्पायन उवाच—श्रीकृष्णहते नरकेऽसुरे हते तस्यात्मा कर्णमूर्तिमुपाश्रिता। तत्पूर्ववैरं संस्मरन् स वीरः केशवार्जुनौ योद्धुमिच्छति॥
Verse 21
स ते विक्रमशौटीरो रणे पार्थ विजेष्यति । कर्ण: प्रहरतां श्रेष्ठ: सर्वाश्षारीन् महारथ:
स ते विक्रमशौण्डीरः रणे पार्थं विजेष्यति। कर्णः प्रहरतां श्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतां महारथः॥
Verse 22
ज्ञात्वैतच्छझना वज्ी रक्षार्थ सव्यसाचिन: । कुण्डले कवचं चैव कर्णस्यापहरिष्यति,इस बातको समझकर वज्धारी इन्द्र अर्जुनकी रक्षाके लिये छल करके कर्णके कुण्डल और कवचका अपहरण कर लेंगे
ज्ञात्वैतच्छलनं वज्री रक्षार्थं सव्यसाचिनः। मायया कुण्डले कवचं चैव कर्णस्यापहरिष्यति॥
Verse 23
तस्मादस्माभिरप्यत्र दैत्या:शतसहस््रशः । नियुक्ता राक्षसाश्वैव ये ते संशप्तका इति
तस्मादस्माभिरप्यत्र दैत्या शतसहस्रशः। नियुक्ता राक्षसाश्चैव ये ते संशप्तका इति॥
Verse 24
प्रख्यातास्ते<र्जुनं वीरं हनिष्यन्ति च मा शुचः । असपत्ना त्वया हीयं भोक्तव्या वसुधा नूप
प्रख्यातास्तेऽर्जुनं वीरं हनिष्यन्ति च मा शुचः। असपत्ना त्वया हीयं भोक्तव्या वसुधा नृप॥
Verse 25
मा विषादं गमस्तस्मान्नैतत्त्वय्युपपद्यते । विनष्टे त्वयि चास्माकं पक्षो हीयेत कौरव,अतः कुरुनन्दन! आप विषाद न करें। यह आपको शोभा नहीं देता है। आपके नष्ट हो जानेपर तो हमारे पक्षका ही नाश हो जायगा
मा विषादं गमस्तस्मान्नैतत्त्वय्युपपद्यते । विनष्टे त्वयि चास्माकं पक्षो हीयेत कौरव ॥
Verse 26
गच्छ वीर न ते बुद्धिरन्या कार्या कथठ्चन । त्वमस्माकं गतिर्नित्यं देवतानां च पाण्डवा:
गच्छ वीर न ते बुद्धिरन्या कार्या कथञ्चन । त्वमस्माकं गतिर्नित्यं देवतानां च पाण्डवाः ॥
Verse 27
वैशम्पायन उवाच एवमुकक््त्वा परिष्वज्य दैत्यास्तं राजकुञ्जरम् । समाश्चास्य च दुर्धर्ष पुत्रवद् दानवर्षभा:
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा परिष्वज्य दैत्यास्तं राजकुञ्जरम् । समाश्वास्य च दुर्धर्षं पुत्रवद् दानवर्षभाः ॥
Verse 28
स्थिरां कृत्वा बुद्धिमस्य प्रियाण्युक्त्वा च भारत | गम्यतामित्यनुज्ञाय जयमाप्रुहि चेत्यथ
स्थिरां कृत्वा बुद्धिमस्य प्रियाण्युक्त्वा च भारत । गम्यतामित्यनुज्ञाय जयमाप्रुहि चेत्यथ ॥
Verse 29
तैर्विसृष्टं महाबाहुं कृत्या सैवानयत् पुनः । तमेव देशं यत्रासौ तदा प्रायमुपाविशत्
तैर्विसृष्टं महाबाहुं कृत्या सैवानयत् पुनः । तमेव देशं यत्रासौ तदा प्रायमुपाविशत् ॥
Verse 30
प्रतिनिक्षिप्य तं वीर॑ कृत्या समभिपूज्य च । अनुज्ञाता च राज्ञा सा तथैवान्तरधीयत
प्रतिनिक्षिप्य तं वीरं कृत्या समभिपूज्य च । अनुज्ञाता च राज्ञा सा तथैवान्तरधीयत ॥
Verse 31
गतायामथ तस्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा । स्वप्रभूतमिदं सर्वमचिन्तयत भारत
गतायामथ तस्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा । स्वप्रभूतमिदं सर्वमचिन्तयत भारत ॥
Verse 32
कर्ण संशप्तकांश्षैव पार्थस्यामित्रघातिन:
कर्णः संशप्तकैः सार्धं पार्थस्यामित्रघातिनः ।
Verse 33
एवमाशा दृढा तस्य धार्त॑राष्ट्रस्थ दुर्मतेः
एवमाशा दृढा तस्य धार्तराष्ट्रस्थ दुर्मतेः ।
Verse 34
कर्णो5प्याविष्ट चित्तात्मा नरकस्यान्तरात्मना
कर्णोऽप्याविष्टचित्तात्मा नरकस्यान्तरात्मना ।
Verse 35
संशप्तकाश्न ते वीरा राक्षसाविष्टचेतस:
संशप्तकाश्न ते वीरा राक्षसाविष्टचेतसः । प्रमत्तवद् विनिर्धूताः क्रोधमोहसमन्विताः ॥
Verse 36
भीष्मद्रोणकृपाद्याश्न दानवाक्रान्तचेतस:
भीष्मद्रोणकृपाद्याश्च दानवाक्रान्तचेतसः । तमसा परिगृह्यन्ते कर्माण्यकुर्वन् यथाविधि ॥
Verse 37
(कृत्यया55नाय्यकथितं यत् तस्यां निशि दानवै: ।) न चाचचक्षे कस्मैचिदेतद् राजा सुयोधन:,दानवोंने रातमें कृत्याद्वारा अपने यहाँ बुलाकर जो बातें कही थीं, उन्हें राजा दुर्योधनने किसीपर भी प्रकट नहीं किया
कृत्यया नाय्यकथितं यत्तस्यां निशि दानवैः । न चाचचक्षे कस्मैचिदेतद् राजा सुयोधनः ॥
Verse 38
दुर्योधनं निशान्ते च कर्णो वैकर्तनो<ब्रवीत् । स्मयन्निवाञ्जलिं कृत्वा पार्थिव हेतुमद् वच:,वह रात बीतनेपर सूर्यपुत्र कर्णने आकर राजा दुर्योधनसे हाथ जोड़ मुसकराते हुए यह युक्तियुक्त वचन कहा--
दुर्योधनं निशान्ते च कर्णो वैकर्तनोऽब्रवीत् । स्मयन्निवाञ्जलिं कृत्वा पार्थिव हेतुमद् वचः ॥
Verse 39
न मृतो जयते शत्रूञज्जीवन् भद्राणि पश्यति । मृतस्य भद्राणि कुतः कौरवेय कुतो जय:
न मृतो जयते शत्रूञ्जीवन् भद्राणि पश्यति । मृतस्य भद्राणि कुतः कौरवेय कुतो जयः ॥
Verse 40
न कालोउद्य विषादस्य भयस्य मरणस्य वा | परिष्वज्याब्रवीच्चैनं भुजाभ्यां स महाभुज:
वैशम्पायन उवाच— न कालोऽद्य विषादस्य भयस्य मरणस्य वा। इत्युक्त्वा महाबाहुः कर्णो दुर्योधनं भुजाभ्यां परिष्वज्य हृदयेन समालिङ्ग्याब्रवीत्॥
Verse 41
उत्तिष्ठ राजन् कि शेषे कस्माच्छोचसि शत्रुहन् शत्रून् प्रताप्य वीर्येण स कथं मृत्युमिच्छसि
उत्तिष्ठ राजन् किं शेषे कस्माच्छोचसि शत्रुहन्। शत्रून् प्रताप्य वीर्येण स कथं मृत्युमिच्छसि॥
Verse 42
अथवा ते भयं जात॑ दृष्टवार्जुनपराक्रमम् । सत्यं ते प्रतिजानामि वधिष्यामि रणे<र्जुनम्
अथवा ते भयं जातं दृष्ट्वार्जुनपराक्रमम्। सत्यं ते प्रतिजानामि वधिष्यामि रणेऽर्जुनम्॥
Verse 43
गते त्रयोदशे वर्षे सत्येनायुधमालभे । आनयिष्याम्यहं पार्थान् वशं तव जनाधिप,“महाराज! मैं धनुष छूकर सचाईके साथ यह शपथ ग्रहण करता हूँ कि तेरहवाँ वर्ष व्यतीत होते ही पाण्डवोंको तुम्हारे वशमें ला दूँगा"
गते त्रयोदशे वर्षे सत्येनायुधमालभे। आनयिष्याम्यहं पार्थान् वशं तव जनाधिप॥
Verse 44
एवमुक्तस्तु कर्णेन दैत्यानां वचनात् तथा । प्रणिपातेन चाप्येषामुदतिष्ठत् सुयोधन:
एवमुक्तस्तु कर्णेन दैत्यानां वचनात् तथा। प्रणिपातेन चाप्येषां स्मृत्वा सुयोधन उदतिष्ठत्॥
Verse 45
दैत्यानां तद् वच: श्रुत्वा हृदि कृत्वा स्थिरां मतिम् ततो मनुजशार्दूलो योजयामास वाहिनीम्
दैत्यानां तद्वचः श्रुत्वा हृदि कृत्वा स्थिरां मतिम् । ततो मनुजशार्दूलो योजयामास वाहिनीम् ॥ पूर्वोक्तं वचनं स्मृत्वा दुर्योधनः पाण्डवैः सह युद्धाय निश्चयं कृत्वा हस्तिनापुरं प्रति प्रयाणार्थं रथैर्गजैश्चाश्वैः पदातिभिश्च युक्तां चतुरङ्गिणीं सेनां सज्जीकरोत्विति आज्ञापयामास । राजन्, सा विशालवाहिनी गङ्गाप्रवाह इव प्रववृते—अप्रतिहता, संकल्पवर्धिता च ॥
Verse 46
रथनागाश्वकलिलां पदातिजनसंकुलाम् | गज्जौघप्रतिमा राजन् सा प्रयाता महाचमू:
रथनागाश्वकलिलां पदातिजनसंकुलाम् । गज्जौघप्रतिमा राजन् सा प्रयाता महाचमूः ॥
Verse 47
श्वेतच्छत्रै: पताकाभि ्षामरैश्न सुपाण्डुरै: । रथैनगि: पदातैश्न शुशुभेडतीव संकुला
श्वेतच्छत्रैः पताकाभिः श्यामरैश्च सुपाण्डुरैः । रथैर्नागैः पदातैश्च शुशुभेऽतीव संकुला ॥
Verse 48
जयाशीर्भिड्विजेन्द्रे: स स्तूयमानो5घिराजवत्
जयाशीर्भिर्द्विजेन्द्रैः स स्तूयमानोऽहिराजवत् । धार्तराष्ट्रपुत्रो राजा दुर्योधनः पुरःसरः ॥
Verse 49
गृह्नन्नज्जलिमालाश्र धार्तराष्ट्री जनाधिप: । सुयोधनो ययावग्रे श्रिया परमया ज्वलन्
गृह्णन्नञ्जलिमालाश्च धार्तराष्ट्रो जनाधिपः । सुयोधनो ययावग्रे श्रिया परमया ज्वलन् ॥
Verse 50
कर्णेन सार्ध राजेन्द्र सौबलेन च देविना । दुःशासनादयश्चास्य भ्रातर: सर्व एव ते
वैशम्पायन उवाच—राजेन्द्र, कर्णेन सार्धं सौबलेन च देविना, दुःशासनादयश्चास्य भ्रातरः सर्व एव ते तम् अन्वयुः।
Verse 51
भूरिश्रवा: सोमदत्तो महाराजश्न बाह्विक: । रथै्नानाविधाकारैहयैर्गजवरैस्तथा
भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजश्च बाह्लिकः । रथैर्नानाविधाकारैर्हयैर्गजवरैस्तथा ॥
Verse 52
प्रयान्तं नृपसिंहं तमनुजग्मु: कुरूद्वहा: । कालेनाल्पेन राजेन्द्र स्वपुरं विविशुस्तदा
प्रयान्तं नृपसिंहं तमनुजग्मुः कुरूद्वहाः । कालेनाल्पेन राजेन्द्र स्वपुरं विविशुस्तदा ॥
Verse 153
श्लाघमाना: कुरुश्रेष्ठ करिष्यन्ति जनक्षयम् । एक-दूसरेके विरुद्ध भाषण करते हुए वे सब योद्धा कहेंगे--“आज तू मेरे हाथोंसे जीवित नहीं बच सकता।' कुरुश्रेष्ठी! इस प्रकार सभी अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करते हुए पराक्रमपर डटे रहेंगे और परस्पर होड़ लगाकर जनसंहार करेंगे
श्लाघमानाḥ कुरुश्रेष्ठ करिष्यन्ति जनक्षयम् ।
Verse 166
वधं चैषां करिष्यन्ति दैवयुक्ता महाबला: । वे दैवप्रेरित महाबली महात्मा पाँचों पाण्डव भी इन भीष्म आदिका सामना करते हुए इनका वध करेंगे
वधं चैषां करिष्यन्ति दैवयुक्ता महाबलाḥ ।
Verse 251
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें दुर्योधनप्रायोपवेशनविषयक दो सौ इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वान्तर्गतं दुर्योधनप्रायोपवेशनिर्णयविषयं पञ्चाशदधिकद्विशततमैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 252
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनपुरप्रवेशे द्विपज्चाशदधिकद्धिशततमो<5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनपुरप्रवेशवर्णने पञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 313
(सम्मृश्य तानि वाक्यानि दानवोक्तानि दुर्मति: ।) विजेष्यामि रणे पाण्डूनिति चास्याभवन्मति: । भारत! कृत्याके चले जानेपर राजा दुर्योधनने इन सारी बातोंको स्वप्न समझा। दैत्योंके कहे हुए वचनोंपर विचार करके दुर्बुद्धि दुर्योधनके मनमें यह संकल्प उदित हुआ कि -मैं युद्धमें पाण्डवोंको जीत लूँगा'
तानि दानवोक्तानि वाक्यानि सम्मृश्य दुर्मतिर्दुर्योधनः । विजेष्यामि रणे पाण्डूनिति तस्य मतिरभवत् ॥
Verse 326
अमन्यत वधे युक्तान् समर्थाश्व सुयोधन: । दुर्योधनने यह मान लिया कि संशप्तकगण तथा कर्ण ये शत्रुधाती अर्जुनके वधमें लगे हुए हैं और इसके लिये वे समर्थ हैं
अमन्यत वधे युक्तान् समर्थांश्च सुयोधनः । संशप्तकान् कर्णसहितानर्जुनवधकाङ्क्षिणः ॥
Verse 336
विनिर्जये पाण्डवानाम भवद् भरतर्षभ । जनमेजय! इस प्रकार उस खोटी बुद्धिवाले धृतराष्ट्रपुत्रके मनमें पाण्डवोंपर विजय पानेकी दृढ़ आशा हो गयी
विनिर्जये पाण्डवानां भवद् भरतर्षभ । जनमेजय तथा तस्य दुर्मतेर्धृतराष्ट्रसुतस्य पाण्डवेषु विजयाशा दृढा बभूव ॥
Verse 343
अर्जुनस्य वधे क्रूरां करोति सम तदा मतिम् । इधर कर्ण भी नरकासुरकी अन्तरात्मासे आविष्टचित्त होनेके कारण अर्जुनका वध करनेके लिये क्रूरतापूर्ण संकल्प करने लगा
वैशम्पायन उवाच—तदा स क्रूरां सम्यग् मतिं चकारार्जुनस्य वधे। नरकासुरसम्बन्धेनान्तरात्मना आविष्टचित्तः कर्णोऽर्जुनं जिघांसुः क्रूरतया संकल्पमकरोत्।
Verse 356
रजस्तमो भ्यामाक्रान्ता: फाल्गुनस्य वधैषिण: । इसी प्रकार राक्षसोंसे आविष्टचित्त होकर वे संशप्तक वीर भी रजोगुण और तमोगुणसे आक्रान्त हो अर्जुनको मार डालनेकी इच्छा रखने लगे
वैशम्पायन उवाच—रजस्तमोभ्यामाक्रान्ताः फाल्गुनस्य वधैषिणः। एवं राक्षसावेशेनाविष्टचित्तास्ते संशप्तकवीराः पार्थं जिघांसवोऽभवन्।
Verse 366
न तथा पाण्डुपुत्राणां स्नेहवन्तो विशाम्पते । राजन! भीष्म, द्रोण और कृपाचार्य आदिके मनपर भी दानवोंने अधिकार कर लिया था। अतः पाण्डवोंके प्रति उनका भी वैसा स्नेह नहीं रह गया
वैशम्पायन उवाच—न तथा पाण्डुपुत्राणां स्नेहवन्तो विशाम्पते। राजन्, भीष्मद्रोणकृपादीनामपि मनांसि दानवैर्वशीकृतानि; तस्मात् पाण्डवेषु पूर्ववत् स्नेहो नावतस्थे।
Verse 473
व्यपेता भ्रघने काले द्यौरिवाव्यक्तशारदी । शत छत्र, पताका, शुभ चँवर, रथ, हाथी और पैदल योद्धाओंसे भरी हुई वह कौरव- सेना शरत्कालमें कुछ-कुछ व्यक्त शारदीय सुषमासे सुशोभित आकाशकी भाँति शोभा पा रही थी
वैशम्पायन उवाच—व्यपेते घनकाले तु द्यौरिवाव्यक्तशारदी। शतच्छत्रपताकाभिः शुभचामरसंयुतैः, रथैर्गजैः पदातिभिश्च पूर्णा सा कौरवसेना शरत्काले शारदीयदिव आकाश इव शनैः प्रसन्ना बभौ।
The chapter frames a dharma-saṅkaṭa between urgent protective retaliation (to recover Draupadī and restore violated order) and the need for disciplined conduct—especially regulating speech and action so that response remains lawful and purposeful rather than purely reactive.
Leadership is measured by containment: even when provoked by severe wrongdoing, a ruler must convert grief and anger into coordinated action, maintaining ethical speech and clarity of judgment while fulfilling protective duty.
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-level function is narrative-ethical—using omens, messenger testimony, and Yudhiṣṭhira’s corrective speech as an interpretive guide to how dharma is enacted under crisis.