Adhyaya 245
Vyāsa’s Consolation to Yudhiṣṭhira: Tapas, Kāla, and the Difficulty of Dāna (दान-तपस्-विवेकः)
Upa-parva: Āraṇyaka-parva — Vyāsa-upadeśa on Tapas and Dāna (contextual episode within the exile narrative)
Vaiśaṃpāyana reports that the Pandavas have endured eleven years of forest life, subsisting on fruits and roots while bearing severe hardship. Yudhiṣṭhira, afflicted by remorse and recalling harsh speech connected to the dice-game crisis, remains inwardly unsettled; the others—Arjuna, Bhīma, the twins, and Draupadī—endure while looking to him. Vyāsa arrives, is received with formal respect, and speaks compassionately. He instructs that great well-being is not attained without tapas; that happiness and suffering alternate under kāla; and that the wise, knowing rise and fall, neither grieve nor exult. He enumerates practical virtues—truth, straightforwardness, non-anger, sharing, self-restraint, calm, non-violence, purity, and control of the senses—as instruments of meritorious action, while warning that adharmic tendencies lead to degraded outcomes. Yudhiṣṭhira then asks whether dāna or tapas yields greater merit and which is more difficult. Vyāsa answers that nothing is more difficult than giving, because wealth is pursued with intense desire and obtained with hardship; relinquishing hard-earned resources is therefore arduous. He qualifies that giving should be from wealth acquired by just means and offered to worthy recipients in proper place and time with purified intent; unjustly sourced giving does not protect the giver. The chapter closes by introducing an ancient illustrative account concerning Mudgala and the renunciation of a measure of rice.
Chapter Arc: घोषयात्रा-पर्व के बीच वन-प्रदेश में आकाशचारी गन्धर्वों और पाण्डवों का सामना होता है; दोनों पक्ष अपने-अपने दिव्य कवच-आयुध धारण कर युद्ध के लिए सज्ज हो उठते हैं। → जाम्बूनद-विचित्र कवचों से सुसज्जित महारथी रथों पर चढ़ते हैं, ध्वज-धनुष-बाण सँभालते हैं; अर्जुन (सव्यसाची) गन्धर्वों को समझाने का प्रयत्न करता है, पर गन्धर्व-सेना कोमल उपदेश से वश में नहीं आती। → अर्जुन गन्धर्वराज के आचरण पर तीखा धर्मोपदेश करता है—‘पर-स्त्री का अपहरण और मनुष्यों से युद्ध घृणित कर्म हैं’; उपदेश निष्फल होते ही दोनों ओर से भयंकर संग्राम छिड़ जाता है। → युधिष्ठिर के पूर्वोक्त संयम-स्मरण के साथ पाण्डव आरम्भ में मृदुता से युद्ध करते हैं, किन्तु गन्धर्वों की उग्रता के कारण संघर्ष तीव्र रूप ले लेता है और युद्ध पूर्ण रूप से स्थापित हो जाता है। → बलशाली गन्धर्वों और भयानक वेग वाले पाण्डवों के बीच ‘अत्यन्त भयंकर युद्ध’ आरम्भ—आगे किसका पलड़ा भारी होगा, यह अगले अध्याय पर टिका रहता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १५६३ श्लोक मिलाकर कुल ३७३ श्लोक हैं) 7 की (9) #22.8 #2.5:.१ चतुश्नत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: पाण्डवोंका गन्धवॉोंके साथ युद्ध वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरवच: श्रुत्वा भीमसेनपुरोगमा: । प्रहष्टदना: सर्वे समुत्तस्थुर्नरर्षभा:
वैशम्पायन उवाच—युधिष्ठिरवचः श्रुत्वा भीमसेनपुरोगमाः । प्रहृष्टवदनाः सर्वे समुत्तस्थुर्नरर्षभाः ॥
Verse 2
अभेद्यानि ततः सर्वे समनहान्त भारत | जाम्बूनदविचित्राणि कवचानि महारथा:,भारत! तदनन्तर उन समस्त महारथियोंने जाम्बूनद नामक सुवर्णसे विभूषित एवं विचित्र शोभा धारण करनेवाले अभेद्य कवच धारण किये
अभेद्यानि ततः सर्वे समनह्यन्त भारत । जाम्बूनदविचित्राणि कवचानि महारथाः ॥
Verse 3
आयुधानि च दिव्यानि विविधानि समादधु: । ते दंशिता रथै: सर्वे ध्वजिन: सशरासना:
आयुधानि च दिव्यानि विविधानि समादधुः । ते दंशिता रथैः सर्वे ध्वजिनः सशरासनाः ॥
Verse 4
तान् रथान् साधुसम्पन्नान् संयुक्ताउ्जवनै्हयै:
तान् रथान् साधुसम्पन्नान् संयुक्तान् युवहयैर्जवैः ।
Verse 5
आस्थाय रथशार्दूला: शीघ्रमेव ययुस्तत: । उन रथोंमें तेज चलनेवाले घोड़े जुते हुए थे। वे सभी रथ युद्धकी आवश्यक सामग्रियोंसे पूर्णतः सम्पन्न थे। रथियोंमें श्रेष्ठ पाण्डव उनपर आरूढ़ हो शीघ्र ही वहाँसे चल दिये ।।
वैशम्पायन उवाच—आस्थाय रथशार्दूलान् शीघ्रमेव ययुस्ततः। ततः कौरवसैन्यानां प्रादुरासीन्महास्वनः। पाण्डवान् सहिता́n् दृष्ट्वा महारथान् समभिद्रुतान्, जितकाशिनः खचराः गन्धर्वा महारथाः, विजयश्रियाऽभिरामाः, क्षणेनैव तस्मिन् वने निर्भयमिव समागमन्; ततः स्वविजये हृष्टाः सर्वे शत्रून् प्रत्यभिमुखा न्यवर्तन्त॥
Verse 6
प्रयातान् सहितान् दृष्टवा पाण्डुपुत्रान् महारथान् | जितकाशिनश्नृ खचरास्त्वरिताश्न महारथा:
वैशम्पायन उवाच—प्रयातान् सहितान् दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रान् महारथान्। जितकाशिनः खचरास्त्वरिताः गन्धर्वा महारथाः, विजयश्रियाऽभिरामाः, तस्मिन् वने क्षणेनैव समाजग्मुरभीतवत्। ततः स्वविजये हृष्टाः सर्वे गन्धर्वाः शत्रून् प्रत्यभिमुखा न्यवर्तन्त॥
Verse 7
क्षणेनैव वने तस्मिन् समाजग्मुरभीतवत् | न्यवर्तन्त ततः सर्वे गन्धर्वा जितकाशिन:
वैशम्पायन उवाच—क्षणेनैव वने तस्मिन् समाजग्मुरभीतवत्। न्यवर्तन्त ततः सर्वे गन्धर्वा जितकाशिनः॥
Verse 8
दृष्टवा रथागतान् वीरान् पाण्डवांश्ष॒तुरो रणे । तांस्तु विभ्राजितान् दृष्टवा लोकपालानिवोद्यतान्
वैशम्पायन उवाच—दृष्ट्वा रथागतान् वीरान् पाण्डवान् चतुरो रणे। तान् विभ्राजितान् दृष्ट्वा लोकपालानिवोद्यतान्॥
Verse 9
राज्ञस्तु वचन स्मृत्वा धर्मपुत्रस्य धीमत:
राज्ञस्तु वचनं स्मृत्वा धर्मपुत्रस्य धीमतः॥
Verse 10
न तु गन्धर्वराजस्य सैनिका मन्दचेतस:
न तु गन्धर्वराजस्य सैनिका मन्दचेतसः ।
Verse 11
ततस्तान् युधि दुर्धर्षान् सव्यसाची परंतप:
ततस्तान् युधि दुर्धर्षान् सव्यसाची परंतपः । आकाशचारिणो गन्धर्वान् समाश्वास्येदमब्रवीत्— “विसृजत मे भ्रातरं राजानं दुर्योधनम्।”
Verse 12
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमुवाच खचरान् रणे । विसर्जयत राजानं भ्रातरं मे सुयोधनम्
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमुवाच खचरान् रणे । विसर्जयत राजानं भ्रातरं मे सुयोधनम् ॥
Verse 13
त एवमुक्ता गन्धर्वा: पाण्डवेन यशस्विना । उत्स्मयन्तस्तदा पार्थमिदं वचनमन्नुवन्,यशस्वी पाण्डुनन्दन अर्जुनके ऐसा कहनेपर गन्धर्वोने मुसकराकर उनसे इस प्रकार कहा--
त एवमुक्ता गन्धर्वाः पाण्डवेन यशस्विना । उत्स्मयन्तस्तदा पार्थमिदं वचनमब्रुवन् ॥
Verse 14
एकस्यैव वयं तात कुर्याम वचन भुवि । यस्य शासनमाज्ञाय चरामो विगतज्वरा:
एकस्यैव वयं तात कुर्याम वचनं भुवि । यस्य शासनमाज्ञाय चरामो विगतज्वराः ॥
Verse 15
तेनैकेन यथा5<दिष्टं तथा वर्ताम भारत । न शास्ता विद्यते5स्माकमन्यस्तस्मात् सुरेश्वरात्
वैशम्पायन उवाच— भारत, तेनैकेनैव यथादिष्टं तथा वर्तामः। अस्माकं तस्मात् सुरेश्वरादन्यः शास्ता न विद्यते। तस्य शासनं शिरसि कृत्वा वयं सर्वत्र निर्भयाः सञ्चरामः; अतः तस्माद् देवेश्वरादन्यः कोऽपि नास्मान् शासितुमर्हति।
Verse 16
एवमुक्त: स गन्धर्व: कुन्तीपुत्रो धनंजय: । गन्धर्वान् पुनरेवेदं वचन प्रत्यभाषत,गन्धवोंके ऐसा कहनेपर कुन्तीनन्दन अर्जुनने पुनः उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया --
एवमुक्ते स गन्धर्वे कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः। गन्धर्वान् पुनरेवेदं वचनं प्रत्यभाषत॥
Verse 17
न तद् गन्धर्वराजस्य युक्त कर्म जुगुप्सितम् । परदाराभिमर्श श्ष मानुषैश्व समागम:,“गन्धर्वो! परायी स्त्रियोंका अपहरण और मनुष्योंके साथ युद्ध-ये घृणित कर्म गन्धर्वराज चित्रसेनको शोभा नहीं देते हैं
न तद् गन्धर्वराजस्य युक्तं कर्म जुगुप्सितम्। परदाराभिमर्शश्च मानुषैश्च समागमः॥
Verse 18
उत्सृज्यध्वं महावीर्यान् धृतराष्ट्रसुतानिमान् । दारांश्नैषां विमुज्चध्वं धर्मराजस्य शासनात्
उत्सृज्यध्वं महावीर्यान् धृतराष्ट्रसुतानिमान्। दारांश्चैषां विमुञ्चध्वं धर्मराजस्य शासनात्॥
Verse 19
“अतः तुमलोग धर्मराज युधिष्ठिरकी आज्ञासे इन महापराक्रमी धृतराष्ट्रके पुत्रों तथा इनकी स्त्रियोंको छोड़ दो ।।
अतः धर्मराजयुधिष्ठिरस्य शासनाद् इमान् महापराक्रमान् धृतराष्ट्रसुतान् स्त्रीश्चैव विमुञ्चध्वम्। यदा साम्ना न मुच्यध्वं गन्धर्वा धृतराष्ट्रजान्, तदा विक्रम्याहं स्वयमेव सुयोधनं मोक्षयिष्यामि॥
Verse 20
एवमुक्त्वा ततः पार्थ: सव्यसाची धनंजय: । ससर्ज निशितान् बाणान् खचरान् खचरान् प्रति,ऐसा कहकर सव्यसाची अर्जुनने गन्धरवोके एक-एक दलपर अपने तीखे आकाशगामी बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
एवमुक्त्वा ततः पार्थः सव्यसाची धनञ्जयः । ससर्ज निशितान् बाणान् खचरान् खचरान् प्रति ॥
Verse 21
तथैव शरवर्षेण गन्धर्वास्ते बलोत्कटा: | पाण्डवानभ्यवर्तन्त पाण्डवाक्षु दिवौकस:,इसी प्रकार बलोन्मत्त गन्धर्व भी बाणोंकी बौछार करते हुए पाण्डवोंसे भिड़ गये। इधरसे पाण्डव भी गन्धवोका डटकर सामना करने लगे
तथैव शरवर्षेण गन्धर्वास्ते बलोत्कटाः । पाण्डवानभ्यवर्तन्त पाण्डवाक्षु दिवौकसः ॥
Verse 22
ततः सुतुमुलं युद्ध गन्धर्वाणां तरस्विनाम् । बभूव भीमवेगानां पाण्डवानां च भारत
ततः सुतुमुलं युद्धं गन्धर्वाणां तरस्विनाम् । बभूव भीमवेगानां पाण्डवानां च भारत ॥
Verse 36
पाण्डवा: प्रत्यदृश्यन्त ज्वलिता इव पावका: । फिर नाना प्रकारके दिव्य आयुध हाथमें लिये, कवच धारण करके रथोंपर आरूढ़ हो ध्वज और धनुषसे सुशोभित वे समस्त पाण्डव प्रज्वलित अग्नियोंके समान दिखायी देने लगे
पाण्डवाः प्रत्यदृश्यन्त ज्वलिता इव पावकाः ।
Verse 86
व्यूढानीका व्यतिष्ठन्त गन्धमादनवासिन: । उन्होंने देखा
व्यूढानीका व्यतिष्ठन्त गन्धमादनवासिनः ।
Verse 93
क्रमेण मृदुना युद्धमुपक्रान्तं च भारत । भारत! परम बुद्धिमान् धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरके पूर्वोक्त वचनोंको स्मरण करके पाण्डवोंने कोमलतापूर्वक ही युद्ध आरम्भ किया
वैशम्पायन उवाच—भारत, क्रमेण मृदुना च युद्धमुपक्रान्तम्। पूर्वोक्तं वचनं स्मरन् परमबुद्धिमान् धर्मपुत्रो राजा युधिष्ठिरः पाण्डवान् मृदुतया युद्धे प्रवर्तयामास, धर्मसंयमं न जहाति स्म।
Verse 106
शक््यन्ते मृदुना श्रेय: प्रतिपादयितुं तदा । परंतु गन्धर्वराज चित्रसेनके मूढ़ सैनिक ऐसे नहीं थे जिन्हें कोमलतापूर्ण बर्तावके द्वारा कल्याणके पथपर लाया जा सके
वैशम्पायन उवाच—तदा मृदुना श्रेयः प्रतिपादयितुं शक्यते। किन्तु चित्रसेनस्य गन्धर्वराजस्य चित्ररथस्य मूढाः सैनिकाः न ते आसन् ये मृदु-समाधानैः कल्याणमार्गे नीयेरन्।
Verse 244
भारत! तदनन्तर बलशाली गन्धर्वों तथा भयानक वेगवाले पाण्डवोंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध प्रारम्भ हो गया ।। इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि पाण्डवगन्धर्वयुद्धे चतुश्नत्वारिंशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
भारत, तदनन्तरं बलवतां गन्धर्वाणां भयानकवेगवतां च पाण्डवानां मध्ये परमदारुणं युद्धमारब्धम्। इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि पाण्डवगन्धर्वयुद्धे चतुश्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira confronts how to metabolize culpability and anger from the dice-game aftermath while still acting ethically; the inquiry crystallizes into evaluating whether disciplined austerity (tapas) or generosity (dāna) is more meritorious and more difficult in practice.
Adversity is governed by kāla’s alternation; the wise maintain equilibrium. Tapas is presented as a supreme instrument of attainment, while dāna is framed as exceptionally arduous because it requires relinquishing what desire and labor have secured—therefore it must be guided by justice, suitability, and purity of intent.
No formal phalaśruti formula appears; instead, the text provides a normative assurance that even small gifts given at the right time to a worthy recipient with a purified mind are remembered as yielding ‘endless fruit’ (anantaphala) after death, functioning as an implicit merit-claim.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.