
Duryodhana’s Śaraṇāgati and the Pāṇḍavas’ Resolve (Gandharva Encounter)
Upa-parva: Gandharva–Kaurava Saṃkaṭa (Duryodhana’s Capture Episode)
This chapter presents a structured ethical argument by Yudhiṣṭhira addressed primarily to Bhīma (Vṛkodara) in response to the Kauravas’ distressed approach. He distinguishes ordinary intra-kin discord from the unacceptable prospect of an external party harming or humiliating the Kuru lineage. Yudhiṣṭhira frames the rescue as both refuge-protection (śaraṇa-prapanna-trāṇa) and kula-preservation, urging immediate readiness and specifying the responders (Arjuna, the twins, and Bhīma). He prescribes a graduated strategy: attempt conciliation first, then apply controlled force if necessary, and finally employ all means to secure release if softer measures fail—while restraining disruptive actors. Vaiśaṃpāyana then reports Arjuna’s acceptance of the directive as a vow: if peaceful means do not succeed, he will compel the Gandharva leader through martial capacity. The Kauravas, hearing Arjuna’s truthful pledge, regain confidence. The chapter’s thematic center is āpaddharma applied to adversarial kin: duty to protect a suppliant and safeguard lineage reputation overrides immediate enmity.
Chapter Arc: रुद्र-गणों की भाँति तमोमय स्कन्दग्रहों का उद्भव और उनका मनुष्यों को कष्ट देना—देव-लोक में भय और जिज्ञासा एक साथ उठती है। → स्वाहा अपनी दुर्लभ ‘प्रीति’ की याचना करती है और स्कन्द उससे पूछते हैं—“किस प्रकार की प्रीति?”; इसी के साथ देव-दानव संघर्ष का कर्दम (मांस-शोणित) फैलता दिखता है और युद्ध का विराट विस्तार सामने आता है। → महिष नामक दानव विशाल पर्वत उठाकर देवताओं पर टूट पड़ता है; देव-सेना, रुद्र-शक्ति और दिव्य आयुधों की प्रचण्ड धारा के बीच रणभूमि रक्त-कर्दम से भर जाती है—यही अध्याय का उग्र शिखर है। → स्कन्द शत्रुओं का नाश कर महेश्वर के पास लौटते हैं; पुरंदर (इन्द्र) महासेन को आलिंगन कर विजय का घोष करते हैं, तूर्य-नाद गूँजता है और दैत्यों के छिन्न-भिन्न शरीर धरती पर बादलों-से गिरते हैं। → विजय-त्रिशूल, दण्ड आदि रुद्र-सम्बद्ध शक्तियों का अनुक्रमण और देव-सेना की आगे बढ़ती गति संकेत देती है कि यह संहार-धारा अगले प्रसंग में और व्यापक रूप लेगी।
Verse 1
हि >> आय न (हुक है 7 7 > मनुष्योंको कष्ट देनेवाले ये तामस स्कन्दग्रह भगवान् रुद्रके भूत-प्रेतादि गणोंकी भाँति कुमार स्कन्दके शरीरसे उत्पन्न तमोमय कुमारके साथी माने जाते हैं। इन ग्रहोंसे रक्षा पानेके लिये भगवान् महेश्वरकी भक्ति करनी चाहिये। भय दिखाकर भी भगवानकी भक्ति करानेमें हेतुभूत होनेके कारण इन ग्रहोंका वर्णन यहाँ किया गया है। भगवानके भक्तोंको ये ग्रह छू भी नहीं सकते। तमोगुणी प्रजापर ही सब तामस ग्रहोंका बल काम करता है। और वही इनकी पूजा-अर्चना किया करते हैं। एकत्रिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: स्कन्दद्वारा स्वाहादेवीका सत्कार
मार्कण्डेय उवाच—यदा स्कन्देन मातॄणामेवं एतत् प्रियं कृतम्। अथैनम् अब्रवीत् स्वाहा—मम पुत्रस्त्वम् औरसः।
Verse 2
इच्छाम्यहं त्वया दत्तां प्रीतिं परमदुर्लभाम् । तामब्रवीत् ततः स्कन्द: प्रीतिमिच्छसि कीदृशीम्
इच्छाम्यहं त्वया दत्तां प्रीतिं परमदुर्लभाम्। तामब्रवीत् ततः स्कन्दः—प्रीतिमिच्छसि कीदृशीम्॥
Verse 3
स्वाह्मोवाच दक्षस्याहं प्रिया कन्या स्वाहा नाम महाभुज । बाल्यात्प्रभृति नित्यं च जातकामा हुताशने
स्वाहोवाच—दक्षस्याहं प्रिया कन्या स्वाहा नाम महाभुज। बाल्यात् प्रभृति नित्यं च जातकामा हुताशने॥
Verse 4
नस मां कामिनी पुत्र सम्यक् जानाति पावक: । इच्छामि शाश्रतं वासं वस्तुं पुत्र सहाग्निना
मार्कण्डेय उवाच—पुत्र, सा कामिनी मां सम्यग् न जानाति; पावकश्च ममाभिलाषं न सम्यग् अवगच्छति। मम तु हार्दिकोऽभिलाषः—अग्निदेवेन सह शाश्वतं वासं कर्तुम्।
Verse 5
स्कन्द उवाच हव्यं कव्यं च यत्किंचिद् द्विजानां मन्त्रसंस्तुतम् । होष्यन्त्यग्नौ सदा देवि स्वाहेत्युक्त्वा समुद्धूतम्
स्कन्द उवाच—देवि, हव्यं कव्यं च यत्किञ्चिद् द्विजानां मन्त्रसंस्तुतम्। तत् सर्वं स्वाहेत्युक्त्वा समुद्धृत्य सदा अग्नौ होष्यन्ति। एवमग्निस्त्वया सार्धं नित्यं निवत्स्यति शोभने।
Verse 6
अद्यप्रभृति दास्यन्ति सुवृत्ता: सत्पथे स्थिता: | एवमन्निस्त्वया सार्थ सदा वत्स्यति शोभने
अद्यप्रभृति सुवृत्ताः सत्पथे स्थिताः स्वाहेत्युक्त्वा दास्यन्ति। एवमग्निस्त्वया सार्धं सदा वत्स्यति शोभने।
Verse 7
मार्कण्डेय उवाच एवमुक्ता ततः स्वाहा तुष्टा स्कन्देन पूजिता । पावकेन समायुक्ता भर्त्रा स्कन्दमपूजयत्
मार्कण्डेय उवाच—एवमुक्ता ततः स्वाहा तुष्टा स्कन्देन पूजिता। पावकेन समायुक्ता भर्त्रा स्कन्दमपूजयत्।
Verse 8
ततो ब्रह्मा महासेन॑ प्रजापतिरथाब्रवीत् | अभिगच्छ महादेवं पितरं त्रिपुरार्दनम्
ततो ब्रह्मा महासेनं प्रजापतिरथाब्रवीत्—अभिगच्छ महादेवं पितरं त्रिपुरार्दनम्।
Verse 9
तदनन्तर प्रजापति ब्रह्माजीने महासेनसे कहा--'वत्स! अब तुम अपने पिता त्रिपुरविनाशक महादेवजीसे मिलो ।।
तदनन्तरं प्रजापतिर्ब्रह्मा महासेनमुवाच— “वत्स! इदानीं त्वं त्रिपुरविनाशकं पितरं महादेवं गच्छस्व। रुद्रेणाग्निं समाविश्य, उमया च स्वाहामाविश्य, सर्वलोकहितार्थं त्वमपराजितो वीरः सृष्टः।”
Verse 10
उमायोन्यां च रुद्रेण शुक्रं सिक्त महात्मना । अस्मिन् गिरौ निपतितं मिज्जिकामिज्जिकं यतः
मार्कण्डेय उवाच— “उमायोन्यां महात्मना रुद्रेण शुक्रं सिक्तम्; तस्यांशोऽस्मिन्गिरौ निपतितः। तस्मात् पतनात् ‘मिज्जिका’ ‘मिज्जिक’ इति युगलं समभवत्।”
Verse 11
सम्भूतं लोहितोदे तु शुक्रशेषमवापतत् । सूर्यरश्मिषु चाप्यन्यदन्यच्चैवापतद् भुवि
सम्भूतस्य तस्य शुक्रस्य शेषोऽंशो लोहितोदधेः सलिलेऽपतत्; अन्यः सूर्यरश्मिषु, अन्यश्च भुवि निपपात।
Verse 12
आसक्तमन्यद् वृक्षेषु तदेवं पज्चधापतत् | तत्र ते विविधाकारा गणा ज्ञेया मनीषिशभि: | तव पारिषदा घोरा य एते पिशिताशिन:
अन्यदंशं वृक्षेष्वासक्तं; एवं तत् पञ्चधा पतितम्। तस्मात् ते विविधाकाराः गणा मनीषिभिरेव ज्ञेयाः—तव पारिषदा घोराः पिशिताशिनः।
Verse 13
एवमस्त्विति चाप्युक्त्वा महासेनो महेश्वरम् । अपूजयदमेयात्मा पितरं पितृवत्सल:,तब अपरिमित आत्मबलसे सम्पन्न एवं पितृभक्त कुमार महासेनने “एवमस्तु' कहकर अपने पिता भगवान् महेश्वरका पूजन किया
मार्कण्डेय उवाच— “एवमस्त्विति” उक्त्वा महासेनोऽमेयात्मा पितृवत्सलः पितरं महेश्वरमपूजयत्।
Verse 14
मार्कण्डेय उदाच अर्कपुष्पैस्तु ते पजच गणा: पूज्या धनार्थिभि: | व्याधिप्रशमनार्थ च तेषां पूजां समाचरेत्
मार्कण्डेय उवाच—राजन्, धनार्थिभिः पुरुषैः अर्कपुष्पैः तेषां पञ्चानां गणानां पूजनं कर्तव्यम्। व्याधिप्रशमनार्थं च तेषां पूजां विधिवत् समाचरेत्॥
Verse 15
मिज्जिकामिज्जिकं चैव मिथुन रुद्रसम्भवम् । नमस्कार्य सदैवेह बालानां हितमिच्छता
मिञ्जिकामिञ्जिकं चैव मिथुनं रुद्रसम्भवम्। नमस्कार्यं सदैवेह बालानां हितमिच्छता॥
Verse 16
स्त्रियो मानुषमांसादा वृद्धिका नाम नामत: । वृक्षेषु जातास्ता देव्यो नमस्कार्या: प्रजार्थिभि:
स्त्रियो मानुषमांसादाः वृद्धिका नाम नामतः। वृक्षेषु जातास्ता देव्यो नमस्कार्याः प्रजार्थिभिः॥
Verse 17
एवमेते पिशाचानामसंख्येया गणा: स्मृता: । घण्टाया: सपताकाया: शृणु मे सम्भवं नृप,इस प्रकार ये पिशाचोंके असंख्य गण बताये गये हैं। राजन! अब तुम मुझसे स्कन्दके घण्टे और पताकाकी उत्पत्तिका वृत्तान्त सुनो
एवमेते पिशाचानामसंख्येया गणाः स्मृताः। घण्टायाः सपताकायाः शृणु मे सम्भवं नृप॥
Verse 18
ऐरावतस्य घण्टे द्वे वैजयन्त्याविति श्रुते । गुहस्य ते स्वयं दत्ते क्रमेणानाय्य धीमता
ऐरावतस्य घण्टे द्वे वैजयन्त्याविति श्रुते। गुहस्य ते स्वयं दत्ते क्रमेणानाय्य धीमता॥
Verse 19
एका तत्र विशाखस्य घण्टा स्कन्दस्य चापरा | पताका कार्तिकेयस्य विशाखस्य च लोहिता,उनमेंसे एक घण्टा विशाखने ले लिया और दूसरा स्कन्दके पास रह गया। कार्तिकेय और विशाख दोनोंकी पताकाएँ लाल रंगकी हैं
तत्र विशाखस्यैका घण्टा बभूव, स्कन्दस्य चापरा। कार्तिकेयस्य विशाखस्य च पताके लोहिते बभूवतुः॥
Verse 20
यानि क्रीडनकान्यस्य देवैर्दत्तानि वै तदा । तैरेव रमते देवो महासेनो महाबल:
यानि क्रीडनकान्यस्य देवैर्दत्तानि वै तदा। तैरेव रमते देवो महासेनो महाबलः॥
Verse 21
उस समय देवताओंने जो खिलौने इन्हें दिये थे, उन्हींसे महाबली महासेन खेलते और मन बहलाते हैं ।।
यानि क्रीडनकानि देवैर्दत्तानि तदा तेन। तैरेव रमते देवो महासेनो महाबलः॥ स संवृतः पिशाचानां गणैर्देवगणैस्तथा। शुशुभे काञ्चने शैले दीप्यमानः श्रिया वृतः॥
Verse 22
तेन वीरेण शुशुभे स शैल: शुभकानन: । आदित्येनेवांशुमता मन्दरश्वलारुकन्दर:
तेन वीरेण शुशुभे स शैलः शुभकाननः। आदित्येनेवांशुमता मन्दरः श्वलरुकन्दरः॥
Verse 23
संतानकवनै: फुल्लैः करवीरवनैरपि । पारिजातवनैश्वलैव जपाशोकवनैस्तथा
संतानकवनैः फुल्लैः करवीरवनैरपि। पारिजातवनैश्चैव जपाशोकवनैस्तथा॥
Verse 24
कदम्बतरुषण्डैश्व दिव्यैर्मुगगणैरपि । दिव्यै: पक्षिगणैश्वैव शुशुभे श्वेतपर्वत:
कदम्बतरुषण्डैश्च दिव्यैर्मृगगणैरपि । दिव्यैः पक्षिगणैश्चैव शुशुभे श्वेतपर्वतः ॥
Verse 25
तत्र देवगणा: सर्वे सर्वे देवर्षयस्तथा । मेघतूर्यरवाश्वैव क्षुब्धोदधिसमस्वना:
तत्र देवगणाः सर्वे सर्वे देवर्षयस्तथा । मेघतूर्यरवाश्चैव क्षुब्धोदधिसमस्वनाः ॥
Verse 26
तत्र दिव्याश्व गन्धर्वा नृत्यन्तेडप्सरसस्तथा । ह्ृष्टानां तत्र भूतानां श्रूयते निनदो महान्,“वहाँ दिव्य गन्धर्व और अप्सराएँ नृत्य करने लगीं। हर्षमें भरे हुए प्राणियोंका महान् कोलाहल सुनायी देने लगा
तत्र दिव्याश्च गन्धर्वा नृत्यन्त्यप्सरसस्तथा । हृष्टानां तत्र भूतानां श्रूयते निनदो महान् ॥
Verse 27
एवं सेन्द्रं जगत् सर्व श्वेतपर्वतसंस्थितम् । प्रहृष्ट प्रेक्षते स्कन्द॑ न च ग्लायति दर्शनात्
एवं सेन्द्रं जगत्सर्वं श्वेतपर्वतसंस्थितम् । प्रहृष्टं प्रेक्षते स्कन्दं न च ग्लायति दर्शनात् ॥
Verse 28
मार्कण्डेय उवाच यदाभिषिक्तो भगवान् सैनापत्येन पावकि: । तदा सम्प्रस्थित: श्रीमान् हृष्टो भद्रवर्ट हर:
मार्कण्डेय उवाच । यदाभिषिक्तो भगवान् सैनापत्येन पावकिः । तदा सम्प्रस्थितः श्रीमान् हृष्टो भद्रवटं हरः ॥
Verse 29
रथेनादित्यवर्णेन पार्वत्या सहित: प्रभु: । (अनुयात: सुरै: सर्व: सहस्राक्षपुरोगमै:) सहस्र॑ तस्य सिंहानां तस्मिन् युक्त रथोत्तमे
मार्कण्डेय उवाच—अथ स्कन्दस्य देवसेनापतिपदेऽभिषेके कृते, प्रभुः पशुपतिः पार्वत्या सहितोऽदित्यवर्णेन रथेनारूढः प्रसन्नमनाः शुभं भद्रवटं प्रति प्रस्थितः। तमनु सर्वे देवाः सहस्राक्षपुरोगमाः समनुययुः। तस्योत्तमरथे सहस्रं सिंहानां युक्तमासीत्।
Verse 30
उत्पपात दिवं शुभ्र॑ कालेनाभिप्रचोदितम् । ते पिबन्त इवाकाशं त्रासयन्तश्नराचरान्
कालेनाभिप्रचोदितं शुभ्रं दिवमुत्पपात। तेऽकाशमिव पिबन्तो जङ्गमाजङ्गमान् भूतगणान् त्रासयामासुः।
Verse 31
तस्मिन् रथे पशुपति: स्थितो भात्युमया सह
तस्मिन् रथे पशुपतिः स्थितो भात्युमया सह।
Verse 32
विद्युता सहित: सूर्य: सेन्द्रचापे घने यथा । उस रथपर भगवती उमाके साथ बैठे हुए भगवान् शिव इस प्रकार शोभित हो रहे थे, मानो इन्द्रधनुषयुक्त मेघोंकी घटामें विद्युतके साथ भगवान् सूर्य प्रकाशित हो रहे हों ।।
विद्युता सहितः सूर्यः सेन्द्रचापे घने यथा। तस्मिन् रथे भगवती उमा सहितो भगवान् शङ्करस्तथा शुशुभे। अग्रतस्तस्य भगवान् धनेशो गुह्यकैः सह।
Verse 33
ऐरावतं समास्थाय शक्रश्नापि सुरै:ः सह
ऐरावतं समास्थाय शक्रोऽपि सुरैः सह। अभिषेकाय प्रचक्राम।
Verse 34
जृम्भकैर्यक्षरक्षोति: स्रग्विभि: समलड्कृत:
जृम्भकैः यक्षरक्षोभिः स्रग्भिः समलङ्कृतः सः परिरक्षित आसीत्।
Verse 35
तस्य दक्षिणतो देवा बहवद्चित्रयोधिन:
तस्य दक्षिणतो देवा बहवोऽभवन् चित्रयोधिनः।
Verse 36
यमश्न मृत्युना सार्थ सर्वतः परिवारित:
यमश्च मृत्युना सार्धं सर्वतः परिवारितः स्थितः।
Verse 37
यमस्य पृष्ठतश्चैव घोरस्त्रेशिखर: शित:
यमस्य पृष्ठतः चैव घोरास्त्रशिखरः शितः स्थितः।
Verse 38
तमुग्रपाशो वरुणो भगवान् सलिलेश्वर:
तमुग्रपाशो वरुणो भगवान् सलिलेश्वरः (तत्र) स्थितः।
Verse 39
पृष्ठतो विजयस्यापि याति रुद्रस्य पट्टिश:
पृष्ठतो विजयस्यापि याति रुद्रस्य पट्टिशः।
Verse 40
पट्टिशं त्वन्वगाद् राजऊछत्र रौद्र महाप्रभम्
पट्टिशं त्वन्वगाद् राजोच्छत्रं रौद्रं महाप्रभम्।
Verse 41
तस्य दक्षिणतो भाति दण्डो गच्छन् श्रिया वृत:
तस्य दक्षिणतो भाति दण्डो गच्छन् श्रिया वृतः।
Verse 42
एषां तु पृष्ठतो रुद्रो विमले स्यन्दने स्थित:
एषां तु पृष्ठतो रुद्रो विमले स्यन्दने स्थितः।
Verse 43
ऋषयश्चापि देवाश्न गन्धर्वा भुजगास्तथा,रुद्रदेवके पीछे ऋषि, देवता, गन्धर्व, नाग, नदियाँ, गहरे जलाशय, समुद्र, अप्सराएँ, नक्षत्र, ग्रह तथा देवकुमार चल रहे थे
ऋषयश्चापि देवाश्च गन्धर्वा भुजगास्तथा।
Verse 44
नद्यो हदा: समुद्राश्न तथैवाप्सरसां गणा: । नक्षत्राणि ग्रहाश्वैव देवानां शिशवश्ष ये,रुद्रदेवके पीछे ऋषि, देवता, गन्धर्व, नाग, नदियाँ, गहरे जलाशय, समुद्र, अप्सराएँ, नक्षत्र, ग्रह तथा देवकुमार चल रहे थे
मार्कण्डेय उवाच—नद्यः ह्रदाः समुद्राश्च तथैवाप्सरसां गणाः। नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव देवानां शिशवोऽपि ये—सर्वे तेऽनुययुस्तदा॥
Verse 45
स्त्रियश्व विविधाकारा यान्ति रुद्रस्य पृष्ठत: । सृजन्त्य: पुष्पवर्षाणि चारुरूपा वराड़ना:
स्त्रियश्च विविधाकाराः यान्ति रुद्रस्य पृष्ठतः। सृजन्त्यः पुष्पवर्षाणि चारुरूपा वराङ्गनाः॥
Verse 46
पर्जन्यश्वाप्पनुययौ नमस्कृत्य पिनाकिनम् । छत्र॑ च पाण्डुरं सोमस्तस्य मूर्थन्यधारयत्
पर्जन्यश्चाप्यनुययौ नमस्कृत्य पिनाकिनम्। छत्रं च पाण्डुरं सोमस्तस्य मूर्ध्न्यधारयत्॥
Verse 47
चामरे चापि वायुश्न गृहीत्वाग्निश्व धिष्ठितौ । शक्रश्न पृष्ठतस्तस्य याति राजज्छ़्िया वृत:
चामरे चापि वायुः च गृहीत्वाग्निश्च धिष्ठितः। शक्रश्च पृष्ठतस्तस्य याति राजश्रिया वृतः॥
Verse 48
सह राजर्षिश्रि: सर्वे: स्तुवानो वृषकेतनम् । राजन! वायु और अग्नि चँवर लेकर दोनों ओर खड़े थे। तेजस्वी इन्द्र समस्त राजर्षियोंके साथ भगवान् वृषभध्वजकी स्तुति करते हुए उनके पीछे-पीछे जा रहे थे || ४७ * गौरी विद्याथ गान्धारी केशिनी मित्रसाह्नया
सह राजर्षिभिः सर्वैः स्तुवानो वृषकेतनम्। राजन् वायुरग्नी च चामरैः पार्श्वयोः स्थितौ॥ इन्द्रः तेजस्वी पृष्ठतस्तस्य ययौ स्तुतिपरायणः। गौरी विद्या च गान्धारी केशिनी मित्रसावित्री। पार्वत्याः पृष्ठतो यान्ति सह सर्वाभिरपि विद्याभिः॥
Verse 49
सावित्र्या सह सर्वास्ता: पार्वत्या यान्ति पृष्ठतः । तत्र विद्यागणा: सर्वे ये केचित् कविभि: कृता:
सावित्र्या सह सर्वास्ताः पार्वत्या यान्ति पृष्ठतः । तत्र विद्यागणाः सर्वे ये केचित् कविभिः कृताः ॥
Verse 50
तस्य कुर्वन्ति वचन सेन्द्रा देवा श्वमूमुखे । गृहीत्वा तु पताकां वै यात्यग्रे राक्षसो ग्रह:
तस्य कुर्वन्ति वचन सेन्द्रा देवा श्वमूमुखे । गृहीत्वा तु पताकां वै यात्यग्रे राक्षसो ग्रहः ॥
Verse 51
व्यापृतस्तु श्मशाने यो नित्यं रुद्रस्य वै सखा । पिड़लो नाम यक्षेन्द्रो लोकस्यानन्ददायक:
व्यापृतस्तु श्मशाने यो नित्यं रुद्रस्य वै सखा । पिङ्गलो नाम यक्षेन्द्रो लोकस्यानन्ददायकः ॥
Verse 52
एभिश्न सहितो देवस्तत्र याति यथासुखम् । अग्रतः पृष्ठतश्चैव न हि तस्य गतिर्धुुवा
एभिश्च सहितो देवस्तत्र याति यथासुखम् । अग्रतः पृष्ठतश्चैव न हि तस्य गतिर्ध्रुवा ॥
Verse 53
रुद्रं सत्कर्मभिर्मत्या: पूजयन्तीह दैवतम् । शिवमित्येव य॑ प्राहुरीशं रुद्रे पितामहम्
रुद्रं सत्कर्मभिर्मर्त्याः पूजयन्तीह दैवतम् । शिवमित्येव यं प्राहुरीशं रुद्रे पितामहम् ॥
Verse 54
देवसेनापतिस्त्वेवं देवसेनाभिरावृत: । अनुगच्छति देवेशं ब्रह्मुण्य: कृत्तिकासुत:
देवसेनापतिस्त्वेवं देवसेनाभिरावृतः । अनुगच्छति देवेशं ब्रह्मण्यः कृत्तिकासुतः ॥
Verse 55
अथाब्रवीन्महासेनं महादेवो बृहद् वच: । सप्तमं मारुतस्कन्धं रक्ष नित्यमतन्द्रित:
अथाब्रवीन्महासेनं महादेवो बृहद्वचः । सप्तमं मारुतस्कन्धं रक्ष नित्यमतन्द्रितः ॥
Verse 56
स्कन्द उवाच सप्तमं मारुतस्कन्ध॑ पालयिष्याम्यहं प्रभो । यदन्यदपि मे कार्य देव तद् वद माचिरम्
स्कन्द उवाच सप्तमं मारुतस्कन्धं पालयिष्याम्यहं प्रभो । यदन्यदपि मे कार्यं देव तद्वद माचिरम् ॥
Verse 57
स्कन्द बोले--प्रभो! मैं सातवें व्यूह मारुतस्कन्धकी अवश्य रक्षा करूँगा। देव! इसके सिवा और भी मेरा जो कुछ कर्तव्य हो, उसके लिये आप शीघ्र आज्ञा दीजिये ।।
स्कन्द उवाच—प्रभो! अहं सप्तमं व्यूहं मारुतस्कन्धं नित्यं रक्षिष्यामि। देव! अस्मादपि परं यन्मम कर्तव्यं तत् शीघ्रं वद। रुद्र उवाच—कार्येषु त्वया पुत्र मया संद्रष्टव्यः सदैव हि। दर्शनान्मम भक्त्या च श्रेयः परमवाप्स्यसि॥
Verse 58
मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वा विससर्जैनं परिष्वज्य महेश्वर: | विसर्जिते ततः स्कन्दे बभूवौत्पातिकं महत्
मार्कण्डेय उवाच—इत्युक्त्वा विससर्जैनं परिष्वज्य महेश्वरः । विसर्जिते ततः स्कन्दे बभूवौत्पातिकं महत् ॥
Verse 59
] न सहसैव महाराज देवान् सर्वान् प्रमोहयत् । जज्वाल खं सनक्षत्रं प्रमूढ भुवनं भूशम्
मार्कण्डेय उवाच—न सहसैव महाराज देवान् सर्वान् प्रमोहयत्। जज्वाल खं सनक्षत्रं प्रमूढं भुवनं भूश॥
Verse 60
चचाल व्यनदच्चोर्वी तमोभूतं जगद् बभौ । ततस्तद् दारुणं दृष्टवा क्षुभित: शड्करस्तदा
चचाल व्यनदच्चोर्वी तमोभूतं जगद् बभौ। ततस्तद् दारुणं दृष्ट्वा क्षुभितः शङ्करस्तदा॥
Verse 61
उमा चैव महाभागा देवाश्व समहर्षय: । पृथ्वी हिलने लगी। उसमें गड़गड़ाहट पैदा हो गयी। सारा जगत् अन्धकारमें मग्न-सा जान पड़ता था। उस समय यह दारुण उत्पात देखकर भगवान् शंकर, महाभागा उमा, देवगण तथा महर्षिगण क्षुब्ध हो उठे ।।
उमा चैव महाभागा देवाश्च समहर्षयः। ततस्तेषु प्रमूढेषु पर्वताम्बुदसंनिभम्॥
Verse 62
नानाप्रहरणं घोरमदृश्यत महद् बलम् | तद् वै घोरमसंख्येयं गर्जच्च विविधा गिर:
नानाप्रहरणं घोरमदृश्यत महद् बलम्। तद् वै घोरमसंख्येयं गर्जच्च विविधा गिरः॥
Verse 63
जिस समय वे सब लोग मोहग्रस्त हो रहे थे, उसी समय पर्वतों और मेघमालाओंके समान दैत्योंकी विशाल एवं भयंकर सेना दिखायी दी। वह नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सुसज्जित थी। उसके सैनिकोंकी संख्या गिनी नहीं जा सकती थी। वह भयंकर वाहिनी अनेक प्रकारकी बोली बोलती हुई भीषण गर्जना कर रही थी ।।
अभ्यद्रवद् रणे देवान् भगवन्तं च शङ्करम्। तैर्विसृष्टान्यनीकेषु बाणजालान्यनेकशः॥
Verse 64
पर्वताक्ष शतघ्न्यक्ष प्रासासिपरिघा गदा: । निपतद्धिश्व तैघेरिदेवानीकं महायुधै:
मार्कण्डेय उवाच—ततः पर्वताक्षशतघ्नीप्रासासिपरिघगदाभिः महायुधैः सर्वतो देवानीकं निपतद्भिरिव तैः क्रूरैः शस्त्रवृष्टिभिः समन्तात् प्रहृतम्।
Verse 65
निकृत्तयोधनागाश्चं कृत्तायुधमहारथम्
निकृत्तयोधनागाश्च कृत्तायुधमहारथम्।
Verse 66
असुरैर्वध्यमानं तत् पावकैरिव काननम्
असुरैर्वध्यमानं तत् पावकैरिव काननम्।
Verse 67
अपतदू दग्धभूयिष्ठं महाद्रुमवनं यथा । जैसे आग समूचे वनको जला देती है
अपतद् दग्धभूयिष्ठं महाद्रुमवनं यथा। ते विभिन्नशिरोदेहाः प्राद्रवन्तो दिवौकसः॥
Verse 68
न नाथमधिगच्छन्ति वध्यमाना महारणे । उस महासमरमें असुरोंकी मार खाकर वे सब देवता भागते हुए कहीं कोई रक्षक नहीं पा रहे थे। किन्हींके सिर फट गये थे तो किन्हींके सब अंगोंमें गहरे घाव हो गये थे ।।
न नाथमधिगच्छन्ति वध्यमाना महारणे। अथ तद् दिद्रुतं सैन्यं दृष्ट्वा देवः पुरंदरः, उवाच—“शूराः, भयम् उत्सृजत; हितं वः स्यात्। आयुधानि गृह्णीत, पराक्रमे मनः कुरुत। मा व्यथध्वं कथंचन। एतान् दुराचारान् घोरदर्शनान् दानवान् जयत। स्वस्ति वः। मया सार्धं महाकायान् दैत्यान् अभिद्रवत।” इन्द्रवचनं श्रुत्वा देवा महतीं सान्त्वनाम् अवापन्।
Verse 69
आश्वासयजन्नुवाचेदं बलभिद् दानवार्दितम् । भयं त्यजत भद्रं व: शूरा: शस्त्राणि गृह्नत
मārkaṇḍeya उवाच—ततो बलभिद् देवराज इन्द्रो दानवैर्दितं पलायमानं स्वं बलं दृष्ट्वा तान् आश्वासयन् इदम् अब्रवीत्—“भयं त्यजत, भद्रं वः। शूराः, शस्त्राणि गृह्णत।”
Verse 70
कुरुध्व॑ विक्रमे बुद्धि मा व: काचिद् व्यथा भवेत् । जयतैनान सुदुर्वत्तान् दानवान् घोरदर्शनान्
“कुरुध्वं विक्रमे बुद्धिं, मा वः काचिद् व्यथा भवेत्। जयतैनान् सुदुर्वृत्तान् दानवान् घोरदर्शनान्।”
Verse 71
अभिद्रवत भद्रं वो मया सह महासुरान् । शक्रस्य वचन श्रुत्वा समा श्वस्ता दिवौकस:
“अभिद्रवत भद्रं वो मया सह महासुरान्।” शक्रस्य वचनं श्रुत्वा समाश्वस्ता दिवौकसः।
Verse 72
दानवानू् प्रत्ययुध्यन्त शक्रं कृत्वा व्यपाश्रयम् । ततस्ते त्रिदशा: सर्वे मरुतक्ष महाबला:
दानवान् प्रत्ययुध्यन्त शक्रं कृत्वा व्यपाश्रयम्। ततस्ते त्रिदशाः सर्वे मरुतश्च महाबलाः।
Verse 73
तैर्विसृष्टान्यनीकेषु क्रुद्धैः शस्त्राणि संयुगे
तैर्विसृष्टानि अनीकेषु क्रुद्धैः शस्त्राणि संयुगे।
Verse 74
शराश्ष दैत्यकायेषु पिबन्ति रुधिरं बहु । उन्होंने संग्राममें कुपित होकर दैत्योंकी सेनाओंके ऊपर जो अस्त्र-शस्त्र और बाण चलाये, वे उनके शरीरोंमें घुसकर प्रचुर मात्रामें रक्त पीने लगे || ७३ $ ।।
शरास्ते दैत्यकायेषु प्रविश्य बहु रुधिरं पिबन्ति स्म। ते निशिताः सायकास्तेषां देहान् विनिर्भिद्य क्रुद्धे संग्रामेऽतिदारुणं व्यचरन्॥
Verse 75
तानि दैत्यशरीराणि निर्भिन्नानि सम सायकै:
तानि दैत्यशरीराणि सायकैः समवाकीर्णैर्निर्भिन्नानि बभूवुः।
Verse 76
ततस्तद् दानवं सैन्यं सर्वैर्देवगणैर्युधि
ततः तद् दानवं सैन्यं युधि सर्वैर्देवगणैः समन्तात् प्रत्ययुध्यत।
Verse 77
अथोत्द्ुष्टं तदा हृष्टे: सर्वेर्देवेरदायुधै:
अथ तदा दुष्टं तं सर्वैर्देवैर्हृष्टैः सायुधैः समभ्ययुध्यत।
Verse 78
एवमन्योन्यसंयुक्त युद्धमासीत् सुदारुणम्
एवमन्योन्यसंयुक्तं युद्धमासीৎ सुदारुणम्। तथा हि दानवा घोरा विनिध्नन्ति दिवौकसः॥
Verse 79
देवानां दानवानां च मांसशोणितकर्दमम् | अनयो देवलोकस्य सहसैवाभ्यदृश्यत
मārkaṇḍeya uvāca—देवानां दानवानां च मांसशोणितकर्दमः सहसैव देवलोकस्याभ्यदृश्यत।
Verse 80
ततस्तूर्यप्रणादा श्व भेरीणां च महास्वन:
ततः तूर्यप्रणादाश्च भेरीणां च महास्वनः।
Verse 81
अथ दैत्यबलाद् घोरान्निष्पपात महाबल:
अथ दैत्यबलाद् घोरान्निष्पपात महाबलः।
Verse 82
ते तं घनैरिवादित्यं दृष्टवा सम्परिवारितम्
ते तं घनैरिवादित्यं दृष्ट्वा सम्परिवारितम्।
Verse 83
अथाभिद्रुत्य महिषो देवांश्षिक्षेप तं गिरिम्,परंतु महिषासुरने देवताओंका पीछा करके उनके ऊपर वह पहाड़ पटक दिया। युधिष्ठि!! उस भयानक पर्वतके गिरनेसे देवसेनाके दस हजार योद्धा कुचलकर धरतीपर गिर पड़े
अथाभिद्रुत्य महिषो देवान् क्षिपेत तं गिरिम्। युधिष्ठिर, तस्य भयानकस्य पर्वतस्य पतनेन देवसेनायाः दशसहस्राणि योधाः पीडिताः पृथिव्यां निपेतुः।
Verse 84
पतता तेन गिरिणा देवसैन्यस्य पार्थिव । भीमरूपेण निहतमयुतं प्रापतद् भुवि
मार्कण्डेय उवाच—राजन्, तेन गिरिणा पतता देवसैन्यस्योपरि, तस्य भीमरूपेण निहता देवयोद्धानामयुतं भुवि निपपात; तेन पर्वतपातेन देवसेनायाः सहस्राणि दश संमृदितानि भूमौ पतितानि।
Verse 85
अथ तैददनिवै: सार्थ महिषस्त्रासयन् सुरान् अभ्यद्रवद् रणे तूर्ण सिंह: क्षुद्रमूगानिव
ततः स महिषासुरो दानवसैन्यसमन्वितः सुरान् त्रासयन् रणे तूर्णमभ्यद्रवत्; सिंहः क्षुद्रमृगानिव, तथा स बलवान् वेगेन तान् अभ्यपतत्।
Verse 86
कार्तिकेयके द्वारा महिषासुरका वध तमापततन्तं महिषं दृष्टवा सेन्द्रा दिवौकस: । व्यद्रवन्त रणे भीता विकीर्णायुधकेतना:
तमापतन्तं महिषं दृष्ट्वा सेन्द्रा दिवौकसः । व्यद्रवन्त रणे भीता विकीर्णायुधकेतना: ॥
Verse 87
ततः स महिष: क्रुद्धस्तूर्ण रुद्ररथं ययौ | अभिद्र॒ुत्य च जग्राह रुद्रस्य रथकूबरम्,तब क्रोधमें भरा हुआ महिषासुर तुरंत ही भगवान् रुद्रके रथकी ओर दौड़ा और पास जाकर उनके रथका कूबर- पकड़ लिया
ततः स महिषः क्रुद्धस्तूर्णं रुद्ररथं ययौ । अभिद्रुत्य च जग्राह रुद्रस्य रथकूबरम् ॥
Verse 88
यदा रुद्ररथं क्रुद्धो महिष: सहसा गत: । रेसतू रोदसी गाढं मुमुहुश्च महर्षय:
यदा रुद्ररथं क्रुद्धो महिषः सहसा गतः । रेरसतू रोदसी गाढं मुमुहुश्च महर्षयः ॥
Verse 89
अनदंश्ष॒ महाकाया दैत्या जलधरोपमा: । आसीच्च निश्चितं तेषां जितमस्माभिरित्युत,इधर विशालकाय दैत्य मेघोंके समान गम्भीर गर्जना करने लगे। उन्हें यह निश्चय हो गया कि “हमारी जीत होगी”
अनदंष्ट्रा महाकाया दैत्या जलधरोपमाः । आसीच्च निश्चितं तेषां जितमस्माभिरित्युत ॥
Verse 90
तथाभूते तु भगवान् नावधीन्महिषं रणे । सस्मार च तदा स्कनदं मृत्युं तस्य दुरात्मन:
तथाभूते तु भगवान् नावधीन्महिषं रणे । सस्मार च तदा स्कन्दं मृत्युं तस्य दुरात्मनः ॥
Verse 91
महिषो<पि रथं दृष्ट्वा रौद्रो रुद्रस्य चानदत् । देवान् संत्रासयंश्वापि दैत्यांश्षापि प्रहर्षयन्
महिषोऽपि रथं दृष्ट्वा रौद्रो रुद्रस्य चानदत् । देवान् संत्रासयंश्चापि दैत्यान्श्चापि प्रहर्षयन् ॥
Verse 92
ततस्तस्मिन् भये घोरे देवानां समुपस्थिते । आजगाम महासेन: क्रोधात् सूर्य इव ज्वलन्
ततस्तस्मिन् भये घोरे देवानां समुपस्थिते । आजगाम महासेनः क्रोधात् सूर्य इव ज्वलन् ॥
Verse 93
लोहिताम्बरसंवीतो लोहितस्रग्विभूषण: । लोहिताश्वो महाबाहुर्हिरण्यकवच: प्रभु:
लोहिताम्बरसंवीतो लोहितस्रग्विभूषणः । लोहिताश्वो महाबाहुर्हिरण्यकवचः प्रभुः ॥
Verse 94
रथमादित्यसंकाशमास्थित: कनकप्रभम् | त॑ दृष्टवा दैत्यसेना सा व्यद्रवत् सहसा रणे
रथमादित्यसंकाशमास्थितः कनकप्रभम् । तं दृष्ट्वा दैत्यसेना सा व्यद्रवत् सहसा रणे ॥
Verse 95
सचापितां प्रज्वलितां महिषस्य विदारिणीम् । मुमोच शक्ति राजेन्द्र महासेनो महाबल:,राजेन्द्र! महाबली महासेनने महिषासुरपर एक प्रज्वलित शक्ति चलायी, जो उसके शरीरको विदीर्ण करनेवाली थी
सचापितां प्रज्वलितां महिषस्य विदारिणीम् । मुमोच शक्तिं राजेन्द्र महासेनो महाबलः ॥
Verse 96
सा मुक्ता भ्यहरत् तस्य महिषस्य शिरो महत् | पपात भिन्ने शिरसि महिषस्त्यक्तजीवित:
सा मुक्ता भ्यहरत् तस्य महिषस्य शिरो महत् । पपात भिन्ने शिरसि महिषस्त्यक्तजीवितः ॥
Verse 97
पतता शिरसा तेन द्वारं षोडशयोजनम् | पर्वताभेन पिहितं तदागम्यं ततो5भवत्
पतता शिरसा तेन द्वारं षोडशयोजनम् । पर्वताभेन पिहितं तदागम्यं ततोऽभवत् ॥
Verse 98
उत्तरा: कुरवस्तेन गच्छन्त्यद्य यथासुखम् | क्षिप्ताक्षिप्ता तु सा शक्ति्त्वा शत्रूनू सहस्रश:
उत्तरा कुरवस्तेन गच्छन्त्यद्य यथासुखम् । क्षिप्ताक्षिप्ता तु सा शक्तिः शत्रून् हत्वा सहस्रशः ॥
Verse 99
प्राय: शरैविनिहता महासेनेन धीमता
मार्कण्डेय उवाच—प्रायः शरैर्विनिहता महासेनेन धीमता। परमबुद्धिमान् महासेनः स्वशरैर्दैत्यानां बहुभागं निहत्य, शिष्टा अपि घोराः दैत्याः भीताः साहसं जहुः। ततः स्कन्दस्य दुर्धर्षाः पार्षदाः सहस्रशो दैत्यान् हत्वा भक्षयामासुः॥
Verse 100
शेषा दैत्यगणा घोरा भीतास्त्रस्ता दुरासदै: । स्कन्दपारिषदेर्हत्वा भक्षिताश्व॒ सहस्रश:
शेषा दैत्यगणा घोरा भीतास्त्रस्ता दुरासदाः। स्कन्दपारिषदैर्हत्वा भक्षिताश्च सहस्रशः॥
Verse 101
दानवान् भक्षयन्तस्ते प्रपिबन्तश्न शोणितम् | क्षणान्निर्दानिवं सर्वमकार्षु्भुशहर्षिता:,उन सबने अत्यन्त हर्षमें भरकर दानवोंको खाते और उनके रक्त पीते हुए क्षणभरमें सारी रणभूमिको दानवोंसे खाली कर दिया
दानवान् भक्षयन्तस्ते प्रपिबन्तश्च शोणितम्। क्षणान्निर्दानवं सर्वमकुर्वन्भुशहर्षिताः॥
Verse 102
तमांसीव यथा सूर्यो वृक्षानग्निर्घनान् खग: । तथा स्कन्दो5जयच्छत्रून् स्वेन वीर्येण कीर्तिमान्
तमांसीव यथा सूर्यो वृक्षानग्निर्घनान् खगः। तथा स्कन्दोऽजयच्छत्रून् स्वेन वीर्येण कीर्तिमान्॥
Verse 103
सम्पूज्यमानस्त्रिदशैरभिवाद्य महेश्वरम् । शुशुभे कृत्तिकापुत्र: प्रकीर्णाशुरिवांशुमान्
सम्पूज्यमानस्त्रिदशैरभिवाद्य महेश्वरम्। शुशुभे कृत्तिकापुत्रः प्रकीर्णांशुरिवांशुमान्॥
Verse 104
नष्टशत्रुर्यदा स्कन्द: प्रयातस्तु महेश्वरम । तदाब्रवीन्महासेनं परिष्वज्य पुरंदर:
नष्टशत्रुर्यदा स्कन्दः प्रयातस्तु महेश्वरम् । तदाब्रवीन्महासेनं परिष्वज्य पुरंदरः ॥
Verse 105
ब्रह्मदत्तवर: स्कन्द त्वयायं महिषो हतः । देवास्तृणसमा यस्य बभूवुर्जयतां वर
ब्रह्मदत्तवरः स्कन्द त्वयायं महिषो हतः । देवास्तृणसमा यस्य बभूवुर्जयतां वर ॥
Verse 106
सो<यं त्वया महाबाहो शमितो देवकण्टक: । शतं महिषतुल्यानां दानवानां त्वया रणे
सोऽयं त्वया महाबाहो शमितो देवकण्टकः । शतं महिषतुल्यानां दानवानां त्वया रणे ॥
Verse 107
निहतं देवशत्रूणां यैर्वयं पूर्वतापिता: । तावकैर्भक्षिताक्षान्ये दानवा: शतसड्घश:
निहतं देवशत्रूणां यैर्वयं पूर्वतापिताः । तावकैर्भक्षिताक्षान्ये दानवाः शतसङ्घशः ॥
Verse 108
अजेयस्त्वं रणेडरीणामुमापतिरिव प्रभु: । एतत् ते प्रथमं देव ख्यातं कर्म भविष्यति
अजेयस्त्वं रणेडरीणामुमापतिरिव प्रभुः । एतत्ते प्रथमं देव ख्यातं कर्म भविष्यति ॥
Verse 109
त्रिषु लोकेषु कीर्तिश्व तवाक्षय्या भविष्यति । वशगाश्च भविष्यन्ति सुरास्तव महाभुज
मार्कण्डेय उवाच—त्रिषु लोकेषु तव कीर्तिरक्षय्या भविष्यति। सुरा अपि तव वशगा भविष्यन्ति, महाभुज॥
Verse 110
“देव! तुम भगवान् शंकरके समान ही युद्धमें शत्रुओंके लिये अजेय हो। यह तुम्हारा प्रथम पराक्रम सर्वत्र विख्यात होगा। तुम्हारी अक्षय कीर्ति तीनों लोकोंमें फैल जायगी। महाबाहो! सब देवता तुम्हारे वशमें रहेंगे” ।।
मार्कण्डेय उवाच—देव! युद्धे शत्रूणामजेयोऽसि शङ्कर इव। एष तव प्रथमः पराक्रमः सर्वत्र विख्यातो भविष्यति। त्रिषु लोकेषु तव कीर्तिरक्षय्या प्रसारं गमिष्यति। महाबाहो! सर्वे देवा अपि तव वशगा भविष्यन्ति॥ एवमुक्त्वा महासेनं शचीपतिः सह दैवतैः। त्र्यम्बकेण भगवता अनुज्ञातो निवृत्तवान्॥
Verse 111
महासेनसे ऐसा कहकर शचीपति इन्द्र भगवान् शंकरकी आज्ञा ले देवताओंके साथ स्वर्गलोकको लौट गये ।।
शचीपतिरिन्द्रो देवैः सह त्र्यम्बकस्याज्ञां गृहीत्वा स्वर्गलोकं जगाम। रुद्रो भद्रवटं गतः, दिवौकसश्च स्वस्वस्थानानि निवृत्ताः। तदा भगवान् रुद्रो देवानुवाच—“स्कन्दं पश्यत मामिव; तं मम समं मन्यध्वम्।”
Verse 112
स हत्वा दानवगणान् पूज्यमानो महर्षिभि: । एकाह्लैवाजयत् सर्व त्रैलोक्य वल्विनन्दन:,अग्निनन्दन स्कन्दने सब दानवोंको मारकर महर्षियोंसे पूजित हो एक ही दिनमें समूची त्रिलोकीको जीत लिया
मार्कण्डेय उवाच—स हत्वा दानवगणान् पूज्यमानो महर्षिभिः। एकाह्नैवाजयत् सर्वं त्रैलोक्यं वल्विनन्दनः॥
Verse 113
स्कन्दस्य य इदं विप्र: पठेज्जन्म समाहित: । स पुष्टिमिह सम्प्राप्य स्कन्दसालोक्यमाप्नुयात्
मार्कण्डेय उवाच—स्कन्दस्य य इदं विप्रः पठेज्जन्म समाहितः। स पुष्टिमिह सम्प्राप्य स्कन्दसालोक्यमाप्नुयात्॥
Verse 230
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें आंगिरसोपाख्यानके प्रसंगरें मनुष्योंको कष्ट देनेवाले ग्रहोंके वर्णनये सम्बन्ध रखनेवाला दो सौ तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आङ्गिरसोपाख्याने मनुष्याणां क्लेशहेतुग्रहवर्णनसम्बद्धो द्विशतत्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 231
जो ब्राह्मण एकाग्रचित्त हो स्कन्ददेवके इस जन्मवृत्तान्तका पाठ करता है, वह संसारमें पुष्टिको प्राप्त हो अन्तमें भगवान् स्कन्दके लोकमें जाता है ।।
मार्कण्डेय उवाच—यः कश्चिद् ब्राह्मणः समाहितचेताः स्कन्ददेवस्यैतज्जन्मवृत्तान्तं पठति, स लोके पुष्टिं प्राप्य अन्ते भगवतः स्कन्दस्य लोकं गच्छति। इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आङ्गिरसे स्कन्दोत्पत्तौ महिषासुरवधे एकत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।
Verse 303
सिंहा नभस्यगच्छन्त नदन्तश्षारुकेसरा: । साक्षात् काल उस रथका संचालन कर रहा था। उसकी प्रेरणासे वह शुभ्र रथ आकाशमें उड़ चला। मनोहर केसरोंसे सुशोभित वे सिंह चराचर प्राणियोंको भयभीत करते और दहाड़ते हुए आकाशमें इस प्रकार चलने लगे
सिंहा नभसि गच्छन्ति नदन्तः शारुकेसराः। साक्षात्काल इव तस्य रथस्य चालकः; तस्य प्रेरणया स शुभ्रो रथो नभसि समुत्पतितः। मनोहरकेसरैर्विभूषिताः ते सिंहाः स्थावरजङ्गमानि भूतानि त्रासयन्तो नदन्तो नभसि तथा चेरुः, यथा नभः पातुमिव।
Verse 326
आस्थाय रुचिरं याति पुष्पकं नरवाहन: । उनके आगे-आगे गुह्मकोंसहित नरवाहन धनाध्यक्ष भगवान् कुबेर मनोहर पुष्पक विमानपर बैठकर जा रहे थे
आस्थाय रुचिरं याति पुष्पकं नरवाहनः। पुरतः गुह्यकैः सार्धं धनाध्यक्षो भगवान् कुबेरो मनोहरं पुष्पकविमानमारुह्य ययौ।
Verse 336
पृष्ठतोडनुययौ यान्तं वरदं वृषभध्वजम् । देवताओंसहित इन्द्र भी ऐरावत हाथीपर आरूढ़ हो (भद्रवटको) जाते हुए वरदायक भगवान् वृषभध्वजके पीछे-पीछे चल रहे थे
पृष्ठतोऽनुययौ यान्तं वरदं वृषभध्वजम्। देवराज इन्द्रोऽपि देवैः सह ऐरावतमारुह्य भद्रवटकं प्रति यान्तं वरदं वृषभध्वजं भगवन्तं पृष्ठतोऽन्वगच्छत्।
Verse 343
यात्यमोघो महायक्षो दक्षिणं पक्षमास्थित: । मालाधारी जृम्भकगण, यक्ष तथा राक्षसोंसे सुशोभित महायक्ष अमोघ भगवान् शंकरके दाहिने भागमें रहकर चल रहा था
मार्कण्डेय उवाच—अमोघो नाम महायक्षो दक्षिणं पक्षमास्थितः। मालाधारी जृम्भकगणैः यक्षैश्च राक्षसैश्च सुशोभितः स महायक्षोऽमोघः भगवान् शंकरस्य दक्षिणभागे स्थित्वा सहसा जगाम॥
Verse 356
गच्छन्ति वसुभि: सार्ध रुद्रैश्न सह सड़ता: । उसके दाहिने भागमें विचित्र प्रकारके युद्ध करनेवाले बहुत-से देवता वसुओं तथा रुद्रोंके साथ संगठित होकर चल रहे थे
मार्कण्डेय उवाच—गच्छन्ति वसुभिः सार्धं रुद्रैश्च सह संगताः। तस्य दक्षिणभागे देवाः केचिद् विचित्रयुद्धकुशलाः वसुभिः रुद्रैश्च सह व्यवस्थिताः प्रययुः॥
Verse 363
घोरैव्याधिशतैर्याति घोररूपवपुस्तथा । मृत्युस॒हित यमराज अत्यन्त भयंकर रूप धारण करके देवताओंके साथ यात्रा कर रहे थे। उन्हें सैकड़ों भयानक रोगोंने मूर्तिमानू होकर चारों ओरसे घेर रखा था
मार्कण्डेय उवाच—घोरैर्व्याधिशतैर्युक्तो घोररूपवपुस्तथा। मृत्युसहितो यमराजो देवैः सह प्रययौ; तं च सर्वतः परिवव्रुः शतशो घोरव्याधयः मूर्तिमन्त इव॥
Verse 383
परिवार्य शनैर्याति यादोभिववविधैर्वृत: । जलके स्वामी भगवान् वरुण हाथमें भयंकर पाश लिये उस त्रिशूलको सब ओरसे घेरकर धीरे-धीरे चल रहे थे। उनके साथ नाना प्रकारकी आकृतिवाले जलजन्तु भी थे
मार्कण्डेय उवाच—परिवार्य शनैर्याति यादोभिर्विविधैर्वृतः। जलाधिपो भगवान् वरुणः करस्थं घोरपाशं धारयन् तं त्रिशूलं सर्वतः परिक्षिप्य मन्दं मन्दं प्रययौ; तेन सह नानारूपाणि जलजन्तवोऽपि॥
Verse 393
गदामुसलशतक्त्यद्यर्व॒तः प्रहरणोत्तमै: । विजयके पीछे भगवान् रुद्रका पट्टिश नामक शस्त्र जा रहा था, जिसे गदा, मुसल और शक्ति आदि उत्तम आयुधोंने घेर रक्खा था
मार्कण्डेय उवाच—गदामुसलशक्त्याद्यैः प्रहरणोत्तमैः परिवृतः। विजयस्य पृष्ठतो रुद्रस्य भगवान् पट्टिशाख्यं शस्त्रं जगाम, सर्वतः परिक्षिप्तं श्रेष्ठायुधसमूहैः॥
Verse 403
कमण्डलुश्नाप्यनु तं॑ महर्षिगणसेवित: । राजन! पट्टिशके पीछे भगवान् रुद्रका अत्यन्त प्रभापूर्ण छत्र जा रहा था और उसके पीछे महर्षियोंद्वारा सेवित कमण्डलु यात्रा कर रहा था
मार्कण्डेय उवाच—राजन्, तमनु महर्षिगणसेवितः पवित्रः कमण्डलुः समचरत्। तस्य पृष्ठतः पट्टिशकेऽतिप्रभापूर्णं भगवतो रुद्रस्य छत्रं गच्छति स्म। एवं तपोचिह्नैर्महर्षिपूजया च शोभमानः स परिक्रमः प्रववृते।
Verse 423
याति संहर्षयन् सर्वास्तेजसा त्रिदिवौकस: । इन सबके पीछे उज्ज्वल रथपर आरुढ़ हो रुद्रदेव यात्रा करते थे, जो अपने तेजसे सम्पूर्ण देवताओंका हर्ष बढ़ा रहे थे
मार्कण्डेय उवाच—स तेजसा त्रिदिवौकसः सर्वान् संहर्षयन् याति। तेषां पृष्ठतः श्वेतदीप्ते रथे समारूढो रुद्रदेवः प्रययौ, स्वप्रभया देवानां हर्षं वर्धयन्।
Verse 533
भावैस्तु विविधाकारै: पूजयन्ति महेश्वरम् मरणधर्मा मनुष्य इस संसारमें सत्कर्मोद्वारा रुद्रदेवकी ही पूजा करते हैं। इन्हींको शिव
मार्कण्डेय उवाच—विविधाकारैर्भावैस्तु पूजयन्ति महेश्वरम्। मरणधर्माणो मनुष्याः संसारे सत्कर्मभिरेव रुद्रं पूजयन्ति। तमेव शिवमित्याहुः, ईशं रुद्रं पितामहं च; एवं नानाभावैर्भगवन्तं महेश्वरं जनाः समर्चयन्ति।
Verse 643
क्षणेन व्यद्रवत् सर्व विमुखं चाप्यदृश्यत । शिलाखण्ड
मार्कण्डेय उवाच—क्षणेन सर्वं सैन्यं व्यद्रवत्, विमुखं चाप्यदृश्यत। शिलाखण्डैः शतघ्नीभिः प्रासैः खड्गैः परिघैर्गदाभिश्च निरन्तरप्रहारैः; तेषां घोरमहास्त्राणां ताडनात् देवानां सेना क्षणमात्रेण पृष्ठं दत्त्वा पलायिता, सर्वे योद्धारो युद्धाद्विमुखा इव दृश्यन्ते स्म।
Verse 653
दानवैरर्दितं सैन्यं देवानां विमुखं बभौ । बहुत-से योद्धा
मार्कण्डेय उवाच—दानवैर्दितं देवानां सैन्यं विमुखं बभौ। बहवो योद्धारो गजाश्चाश्वाश्च निहताः; असंख्यान्यायुधानि महान्ति च रथाः खण्डशः कृताः। एवं दानवप्रपीडिता देवसेना युद्धात् पराङ्मुखी बभूव।
Verse 726
प्रत्युद्ययुर्महा भागा: साध्याश्व वसुभि: सह । उन्होंने इन्द्रको अपना आश्रय बनाकर दानवोंके साथ पुनः युद्ध प्रारम्भ किया। तत्पश्चात् वे सभी देवता महाबली मरुद्गण तथा वसुओं एवं महाभाग साध्यगण-सहित युद्धभूमिमें आगे बढ़ने लगे
प्रत्युद्ययुर्महाभागाः साध्याश्च वसुभिः सह । इन्द्रं शरणं कृत्वा तस्य नेतृत्वे समाश्रिताः दानवैः सह पुनर्युद्धं समारभन्त । ततः सर्वे देवाः महाबलैर्मरुद्गणैर्वसुभिश्च महाभागैः साध्यगणैश्च सह समवेताः रणभूमिं प्रति प्रावर्तन्त, धर्मसंस्थापनाय संयुक्तपराक्रमनियमयुक्ताः ।
Verse 743
निपतन्तो<भभ्यदृश्यन्त नगेभ्य इव पन्नगा: । वे तीखे बाण उस समय दैत्योंके शरीरोंको विदीर्ण कर रणभूमिमें इस प्रकार गिरते दिखायी देते थे, मानो वृक्षोंसे सर्प गिर रहे हों
निपतन्तोऽभ्यदृश्यन्त नगेभ्य इव पन्नगाः । तीक्ष्णैर्बाणैस्तदा दैत्यदेहान् विदार्य रणभूमौ पतन्तो दृश्यन्ते स्म, यथा शैलशिखरेभ्यः सर्पा निपतन्ति ।
Verse 766
त्रासितं विविधैर्बाणै: कृतं चैव पराड्मुखम् । तदनन्तर समस्त देवताओंने उस युद्धमें दानवसेनाको अपने विविध बाणोंके प्रहारसे भयभीत करके रणभूमिसे विमुख कर दिया
त्रासितं विविधैर्बाणैः कृतं चैव पराङ्मुखम् । तदनन्तरं समस्तैर्देवैस्तस्मिन् यুদ্ধে दानवसेना विविधबाणप्रहारैर्भयभीता कृत्वा रणभूमेर्विमुखी कृता ।
Verse 776
संहतानि च तूर्याणि प्रावाद्यन्त हुनेकश: । फिर तो उस समय हाथोंमें अस्त्र-शस्त्र उठाये सम्पूर्ण देवता हर्षमें भरकर कोलाहल करने लगे और अनेक प्रकारके विजय-वाद्य एक साथ बज उठे
संहतानि च तूर्याणि प्रावाद्यन्त अनेकशः । ततः सर्वे देवाः शस्त्रास्त्राण्युद्यम्य हर्षसमाविष्टाः कोलाहलं चक्रुः, नानाविधा विजयतूर्यध्वनयश्चैकत्र समुत्थिताः ।
Verse 793
तथा हि दानवा घोरा विनिध्नन्ति दिवौकस: । इस प्रकार देवताओं और दानवोंमें परस्पर अत्यन्त भयंकर युद्ध हो रहा था। रक्त और मांससे वहाँकी भूमिपर कीचड़ जम गयी थी। फिर सहसा बाजी पलट गयी। देवलोककी पराजय दिखायी देने लगी। भयंकर दानव देवताओंको मारने लगे
तथा हि दानवा घोरा विनिध्नन्ति दिवौकसः । देवदानवयोस्तत्र परस्परं सुघोरं युद्धमभवत्; शोणितमांसैर्भूमौ पङ्कोऽभवत् । अथ सहसा विपरीता बाजी; देवलोकस्य पराजयो दृश्यते स्म; घोरा दानवा देवतान् जघ्नुः ।
Verse 806
बभूवुर्दानवेन्द्राणां सिंहनादाश्न दारुणा: । उस समय दानवेन्द्रोंके भयंकर सिंहनाद सुनायी पड़ते थे। उनके रणवाद्यों तथा भेरियोंका गम्भीर घोष सब ओर गूँज उठा
तदा दानवेन्द्राणां दारुणाः सिंहनादाः समुत्थिताः। तेषां रणवाद्यानां भेरीणां च गम्भीरः प्रघोषः सर्वतो दिगन्तरेषु प्रतिनिनाद॥
Verse 813
दानवो महिषो नाम प्रगृह् विपुलं गिरिम् इतनेहीमें दैत्योंकी भयंकर सेनासे महाबली दानव “महिष' हाथोंमें एक विशाल पर्वत लिये निकला और देवताओंपर टूट पड़ा
दानवो महिषो नाम महाबलः प्रगृह्य विपुलं गिरिम्। दैत्यसेनायां घोरायां निष्क्रम्य स देवेषु अभ्यधावत् प्रहाराय॥
Verse 826
तमुद्यतगिरिं राजन् व्यद्रवन्त दिवौकस: । राजन! बादलोंसे घिरे हुए सूर्यकी भाँति पर्वत उठाये हुए उस दानवको देखकर सब देवता भाग चले
तमुद्यतगिरिं राजन् दिवौकसः समदर्शयन्। मेघावृत इव आदित्यः स दृष्ट्वा भयविह्वलाः व्यद्रवन्त॥
Verse 986
स्कन्दहस्तमनुप्राप्ता दृश्यते देवदानवै: । उत्तर कुरुके निवासी अब उस मार्गसे सुखपूर्वक आते-जाते हैं। देवताओं और दानवोंने देखा
स्कन्दहस्तमनुप्राप्ता शक्तिर्दृश्यते देवदानवैः। कुमारः कार्तिकेयः शत्रुषु पुनःपुनः शक्तिं क्षिपन् सहस्रशो योद्धॄन् निहत्य सा पुनरेव तस्य हस्तं प्रत्यागच्छत्; तेनोत्तरकुरवोऽपि तेन मार्गेण सुखेन यातायातं चक्रुः॥
Verse 3736
विजयो नाम रुद्रस्थ याति शूल: स्वलड्कृत: । यमराजके पीछे-पीछे भगवान् शंकरका विजय नामक भयंकर त्रिशूल जा रहा था, जो तीन शिखरोंसे सुशोभित और तीक्ष्ण था। उस त्रिशूलको सिन्दूर आदिसे भलीभाँति सजाया गया था
विजयो नाम रुद्रस्थः शूलः स्वलङ्कृतः। यमराजस्यानुपृष्ठेन याति तीक्ष्णस्त्रिशिखः शुभलक्षणैः सिन्दूरादिभिश्च समलङ्कृतः॥
Verse 4136
भग्वज्धिरोभि: सहितो दैवतैश्वानुपूजित: । कमण्डलुके दाहिने भागमें जाते हुए तेजस्वी दण्डकी बड़ी शोभा हो रही थी। उसके साथ भूगु और अंगिरा आदि महर्षि थे और देवता भी बार-बार उसका पूजन करते थे
मार्कण्डेय उवाच—भगवद्भिरृषिभिः सहितो देवताभिश्चानुपूजितः। दाहिने पार्श्वे कमण्डलुं वहन् तेजस्वी दण्डकी शनैः शनैरग्रे जगाम। तेन सह भृगुरङ्गिराश्चादयो महर्षयः सन्ति स्म, देवताश्च पुनः पुनस्तं नमस्कृत्य पूजयामासुः।
Verse 7536
अपतन् भूतले राजंश्छिन्ना भ्राणीव सर्वश: । राजन! देवताओंके बाणोंसे विदीर्ण हुए वे दैत्योंके शरीर सब प्रकारसे छिन्न-भिन्न हुए बादलोंके समान धरतीपर गिरने लगे
मार्कण्डेय उवाच—अपतन् भूतले राजञ्छिन्ना भ्राणीव सर्वशः। देवतानां शरैर्विद्धा दैत्यानां देहाः सर्वतः छिन्नभिन्ना मेघसङ्घा इव भूमौ निपेतुः।
Whether to assist a rival (Duryodhana) who is nonetheless a distressed suppliant and a member of the same lineage; Yudhiṣṭhira resolves it by prioritizing refuge-protection and preventing external disgrace to the clan.
Dharma is situationally prioritized: internal hostility does not cancel obligations to protect the vulnerable, uphold collective integrity, and employ proportionate means—beginning with conciliation—before escalation.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is narrative-ethical, showing how vows, truthful speech, and graded conduct operationalize dharma during crisis within the epic’s broader moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.