Mahabharata Adhyaya 210
Vana ParvaAdhyaya 21078 Verses

Adhyaya 210

पञ्चवर्णोत्पत्तिः — The Origin of the Five-Colored Fiery Being and Ritual-Disruptor Lineages

Upa-parva: Mārkaṇḍeya-ṛṣi Upākhyāna (Genealogical–Ritual Discourse on Tapas and Yajña)

Mārkaṇḍeya enumerates five ascetic figures—Kāśyapa, Vāsiṣṭha, Prāṇa (and Prāṇaputraka), Agni Āṅgirasa, and Cyavana Triṣuvarcaka—who undertake prolonged tapas seeking a righteous, renowned son. Through meditation on the five mahāvyāhṛtis, a luminous five-colored being arises, described with a fiery head and solar-like arms, with contrasting golden and dark features. The discourse identifies this entity as Pāñcajanya, known in Vedic tradition and characterized as a progenitor of “five lineages” (pañcavaṃśakara). After extended austerity, further emanations and named offspring are listed, organizing a genealogical register. The chapter then shifts to ritual theory: groups arranged in sets of five are said to appropriate or obstruct sacrificial offerings, harming sacrificial outcomes through rivalry, yet they avoid properly established fires and are subdued by mantra when the ritual is correctly conducted. The close reinforces that well-founded agnihotra and competent ritual performance on earth secure sacrificial integrity, and it notes specific fires/sons (e.g., Bhūmi-upāśrita, Rathantara) recognized by ritual specialists.

Chapter Arc: मार्कण्डेय ऋषि धर्म की सूक्ष्मता का द्वार खोलते हैं और धर्मव्याध के मुख से यह प्रतिज्ञा कराते हैं कि धर्म केवल नियम नहीं—विवेक की कठिन परीक्षा है। → धर्मव्याध ‘श्रुति-प्रमाण’ और ‘वृद्धानुशासन’ का सहारा लेकर बताता है कि धर्म की गति बहुशाखी और अनन्त है; फिर वह सत्य-असत्य के कठोर द्वन्द्व को उठाता है—कुछ स्थितियों में प्राणरक्षा, विवाह-रक्षा या महाविपत्ति में असत्य-वचन भी धर्म के निकट हो सकता है, क्योंकि परिणाम-धर्म (फल) और करुणा-धर्म (हित) भी साथ चलते हैं। → वह कर्म-फल की अपरिहार्यता और जीव की अवशता का निर्णायक कथन करता है—कोई भी ब्रह्मन्, अपने हाथ में आयी वस्तुओं/परिस्थितियों का पूर्ण स्वामी नहीं; मनुष्य अपने ही कृत दोषों से जन्म-मृत्यु-जरा-दुःख में पकता है, और इसी कर्म-चक्र से मुक्ति का उपाय भी कर्म-शुद्धि, शम-दम और वैराग्य है। → धर्मव्याध मोक्ष-मार्ग को क्रमबद्ध करता है: शुभ-अशुभ कर्मों की पहचान, पाप-त्याग, वैराग्य, शम-दम-तप, बन्धन-निवृत्ति और विशुद्धि—जिससे मनुष्य पहले सुकृत-लोकों को और अंततः परम मोक्ष को प्राप्त करता है, जहाँ जाकर शोक नहीं रहता। → धर्म की यह सूक्ष्म कसौटी सुनकर श्रोता के भीतर प्रश्न शेष रहता है—किस विशेष परिस्थिति में ‘हितकारी असत्य’ वास्तव में धर्म होगा, और कब वह केवल स्वार्थ का आवरण?

Shlokas

Verse 1

हि न (0) है 7 नवाधिकद्विशततमो< ध्याय: धर्मकी सूक्ष्मता

मार्कण्डेय उवाच—धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनरेव युधिष्ठिर । विप्रर्षभमुवाचेदं कौशिकं धर्मभावनम् ॥

Verse 2

व्याध उवाच श्रुतिप्रमाणो धर्मोड्यमिति वृद्धानुशासनम्‌ | सूक्ष्मा गतिहिं धर्मस्य बहुशाखा हानन्तिका

व्याध उवाच—श्रुतिप्रमाणो धर्मोऽयमिति वृद्धानुशासनम् । सूक्ष्मा गतिहि धर्मस्य बहुशाखा ह्यनन्तिका ॥

Verse 3

प्राणान्तिके विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्‌ | अनृतेन भवेत्‌ सत्यं सत्येनैवानृतं भवेत्‌

प्राणान्तिके विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् । अनृतेन भवेत् सत्यं सत्येनैवानृतं भवेत् ॥

Verse 4

यद्‌ भूतहितमत्यन्तं तत्‌ सत्यमिति धारणा । विपर्ययकृतो<धर्म: पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम्‌

यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणा । विपर्ययकृतोऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम् ॥

Verse 5

यत्‌ करोत्यशुभं कर्म शुभं वा यदि सत्तम | अवश्यं तत्‌ समाप्रोति पुरुषो नात्र संशय:,सज्जनशिरोमणे! मनुष्य जो शुभ या अशुभ कार्य करता है, उसका फल उसे अवश्य भोगना पड़ता है, इसमें संशय नहीं है

यत् करोत्यशुभं कर्म शुभं वा यदि सत्तम । अवश्यं तत् समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः ॥

Verse 6

विषमां च दशां प्राप्तो देवान्‌ गहति वै भृशम्‌ । आत्मन: कर्मदोषाणि न विजानात्यपण्डित:

विषमां च दशां प्राप्तो देवान् गर्हति वै भृशम् । आत्मनः कर्मदोषाणि न विजानात्यपण्डितः ॥

Verse 7

मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम । सुखदुःखविपर्यासान्‌ सदा समुपपद्यते

मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम । सुखदुःखविपर्यासान् सदा समुपपद्यते ॥

Verse 8

योड्यमिच्छेद्‌ यथा काम त॑ तं कामं स आप्नुयात्‌

योऽद्य मिच्छेद्यथा कामं तं कामं स आप्नुयात् ॥

Verse 9

संयताश्चापि दक्षाश्व॒ मतिमन्तश्व मानवा:

संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः ॥

Verse 10

भूतानामपर: कश्रिद्धिंसायां सततोत्थित:

व्याध उवाच—भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः।

Verse 11

अचेष्टमपि चासीनं श्री: कंचिदुपतिछ्ठति

अचेष्टमपि चासीनं श्रीः कञ्चिदुपतिष्ठति।

Verse 12

देवानिष्टवा तपस्तप्त्वा कृपणै: पुत्रगृद्धिभि:

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः।

Verse 13

अपरे धनधान्यैश्न भोगैश्व पितृसंचितै:

अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसञ्चितैः।

Verse 14

कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशय:

व्याध उवाच—कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयः।

Verse 15

ते चापि कुशलैरवद्यैर्निपुणै: सम्भूतौषधै:

ते चापि कुशलैरवद्यैर्निपुणैः सम्भूतौषधैः सम्यगुपचरिताः, यथा तेषां चिकित्सा कौशलयुक्ता च धर्म्याचरणेनानवद्या चाभवत्।

Verse 16

येषामस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीदोषपीडिता:

व्याध उवाच—येषामस्ति च भोक्तव्यं, तेऽपि ग्रहणीदोषपीडिताः; तस्मादुपलब्धमपि न सम्यग्भुञ्जते न च सम्यगवगृह्णन्ति।

Verse 17

अपरे बाहुबलिन: क्लिश्यन्ते बहवो जना:

अपरे बाहुबलिनोऽपि क्लिश्यन्ते; बहवो जना दुःखेनाभिभूयन्ते।

Verse 18

इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम्‌

इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम्।

Verse 19

न म्रियेयुर्न जीर्येयु: सर्वे स्यु: सार्वकामिका:

न म्रियेयुर्न जीर्येयुः; सर्वे स्युः सार्वकामिकाः।

Verse 20

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते । यतते च यथाशक्ति न च तद्‌ वर्तते तथा

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते । यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा ॥

Verse 21

बहव: सम्प्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमड्रला: । महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु

बहवः सम्प्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमण्डलाः । महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसन्धिषु ॥

Verse 22

न केचिदीशते ब्रह्मन्‌ स्वयंग्राह्म॒ुस्थ सत्तम । कर्मणा प्राक्‌ कृतानां वै इह सिद्धि: प्रदृश्यते

न केचिदीशते ब्रह्मन् स्वयंग्राह्यं हि सत्तम । कर्मणा प्राक्कृतानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते ॥

Verse 23

यथाश्रुतिरियं ब्रह्मन्‌ू जीव: किल सनातन: । शरीरमध्ृर॒वं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह,विप्रवर! श्रुतिके अनुसार यह जीवात्मा निश्चय ही सनातन है और इस संसारमें समस्त प्राणियोंका शरीर नश्वर है

यथाश्रुतिरियं ब्रह्मन् जीवः किल सनातनः । शरीरमध्रुवं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह ॥

Verse 24

वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत । जीव: सड्क्रमते<न्यत्र कर्मबन्धनिबन्धन:

वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत । जीवः सङ्क्रमतेऽन्यत्र कर्मबन्धनिबन्धनः ॥

Verse 25

शरीरपर आघात करनेसे उस शरीरका नाश तो हो जाता है; किंतु अविनाशी जीव नहीं मरता। वह कर्मोंके बन्धनमें बँधकर फिर दूसरे शरीरमें प्रवेश कर जाता है ।।

ब्राह्मण उवाच—धर्मविदां श्रेष्ठ, वाग्विदां वर! कथं जीवः शाश्वतो भवति? एतदहं तत्त्वेन ज्ञातुमिच्छामि।

Verse 26

व्याध उवाच न जीवनाशो<स्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्ग्नियते किलेति । जीवस्तु देहान्तरित: प्रयाति दशार्धतैवास्यथ शरीरभेद:

व्याध उवाच—न हि देहभेदे जीवस्य नाशोऽस्ति; ‘म्रियते’ इति जनाः मिथ्यैव वदन्ति। जीवस्तु देहं त्यक्त्वा देहान्तरं प्रयाति। देहस्य ‘मरणम्’ इति यदुच्यते, तत् पञ्चभूतानां पृथक्करणं स्वस्वभूतयोः प्रतिनिवर्तनं च।

Verse 27

अन्यो हि नाक्षाति कृतं हि कर्म मनुष्यलोके मनुजस्य कश्रित्‌ | यत्‌ तेन किंचिद्धि कृतं हि कर्म तदश्लुते नास्ति कृतस्य नाश:

व्याध उवाच—मनुष्यलोके कृतं कर्म कश्चिदपि नातिवर्तते। यत्किञ्चिदपि येन कृतं कर्म, तस्य फलमनुभवितव्यमेव; कृतस्य नाशो न विद्यते।

Verse 28

इस मानवलोकमें मनुष्यके किये हुए कर्मको (उस कतकि सिवा) दूसरा कोई नहीं भोगता है। उसके द्वारा जो कुछ ही कर्म किया गया है, उसे वह स्वयं ही भोगेगा। किये हुए कर्मोका कभी नाश नहीं होता ।।

मनुष्यलोके स्वकृतस्य कर्मणः फलं कर्ता एव भुङ्क्ते, नान्यः। यत्किञ्चिदपि कृतं कर्म तस्य फलमनुभवितव्यम्; कृतस्य कर्मणो नाशो न विद्यते। सुपुण्यशीलाः पुण्यं प्राप्नुवन्ति, नराधमाः पापकृतः पापं प्राप्नुवन्ति। स्वकर्मभिः पुरुषोऽनुयातः, तैरेव भावितः पुनर्जन्मनि सततं समुत्पद्यते।

Verse 29

ब्राह्मण उवाच कथं सम्भवते योनौ कथं वा पुण्यपापयो: । जाती: पुण्यास्त्वपुण्याश्ष कथं गच्छति सत्तम

ब्राह्मण उवाच—कथं सम्भवति योनौ? कथं वा पुण्यपापयोः सम्बन्धो भवति? कथं पुण्याः जातीरपुण्याश्च गच्छति, सत्तम?

Verse 30

व्याध उवाच गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं सम्प्रदृश्यते । समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम

व्याध उवाच—गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं सम्प्रदृश्यते। समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम—शृणु—कर्मभिः कथं प्राणिनां विशेषेषु जन्म भवति॥

Verse 31

यथा सम्भूतसम्भार: पुनरेव प्रजायते । शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत्‌ पापयोनिषु

यथा सम्भूतसम्भारः पुनरेव प्रजायते। शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत् पापयोनिषु॥

Verse 32

शुभै: प्रयोगैर्देवत्वं व्यामिश्रैर्मानुषो भवेत्‌ मोहनीयैर्वियोनीषु त्वधोगामी च किल्बिषी

शुभैः प्रयोगैर्देवत्वं व्यामिश्रैर्मानुषो भवेत्। मोहनीयैर्वियोनीषु त्वधोगामी च किल्बिषी॥

Verse 33

जातिमृत्युजरादु:खै: सततं समभिद्रुत: । संसारे पच्यमानश्न दोषैरात्मकृतैर्नर:,मनुष्य अपने ही किये हुए अपराधोंके कारण जन्म-मृत्यु और जरासम्बन्धी दु:खोंसे सदा पीडित हो बारंबार संसारमें पचता रहता है

जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः। संसारे पच्यमानश्च दोषैरात्मकृतैर्नरः॥

Verse 34

तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च । जीवा: सम्परिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धना:,कर्मबन्धनमें बँधे हुए (पापी) जीव सहस्रों प्रकारकी तिर्यक्‌ योनियों तथा नरकॉंमें चक्कर लगाया करते हैं

तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च। जीवाः सम्परिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः॥

Verse 35

जन्तुस्तु कर्मभिस्तैस्तै: स्वकृतैः प्रेत्य दु:खित: । तददुःखप्रतिघातार्थमपुण्यां योनिमाप्लुते

जन्तुस्तु कर्मभिस्तैस्तैः स्वकृतैः प्रेत्य दुःखितः । तददुःखप्रतिघातार्थमपुण्यां योनिमाप्लुते ॥

Verse 36

प्रत्येक जीव अपने किये हुए कममोसे ही मृत्युके पश्चात्‌ दुःख भोगता है और उस दुःखका भोग करनेके लिये ही वह (चाण्डालादि) पापयोनिमें जन्म लेता है ।।

प्रत्येकः स्वकृतैः कर्मभिर्मृत्योरनन्तरं दुःखं भुङ्क्ते; तद् दुःखभोगायैव चाण्डालादिषु पापयोनिषु जायते । ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यं नवं बहु । पच्यते तु पुनस्तेन भुक्त्वापथ्यमिवातुरः ॥

Verse 37

अजसमेव दु:खार्तो5दु:ःखित: सुखसंज्ञित: । ततो<निवृत्तबन्धत्वात्‌ कर्मणामुदयादपि

अजसमेव दुःखार्तोऽदुःखितः सुखसंज्ञितः । ततोऽनिवृत्तबन्धत्वात् कर्मणामुदयादपि ॥

Verse 38

स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धक्षापि कर्मभि:

स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धक्षापि कर्मभिः । द्विजश्रेष्ठ, बन्धनकारककर्मफलभोगे क्षीणे सत्कर्मभिः शुद्धिमापन्नः तपोयोगं समारभते; ततो बहुभिः शुभकर्मभिः फलतः श्रेष्ठलोकान् भुङ्क्ते ॥

Verse 39

तपोयोगसमारम्भं कुरुते द्विजसत्तम | कर्मभिर्बहुभिश्चापि लोकानश्नाति मानव:

तपोयोगसमारम्भं कुरुते द्विजसत्तम । कर्मभिर्बहुभिश्चापि लोकानश्नाति मानवः ॥

Verse 40

स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्नापि कर्मभि: । प्राप्नोति सुकृताललोकान्‌ यत्र गत्वा न शोचति

स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धोऽपि कर्मभिः । प्राप्नोति सुकृताल्लोकान् यत्र गत्वा न शोचति ॥

Verse 41

पापं कुर्वन्‌ पापवृत्त: पापस्यान्तं न गच्छति । तस्मात्‌ पुण्यं यतेत्‌ कर्तु वर्जयीत च पापकम्‌

पापं कुर्वन् पापवृत्तः पापस्यान्तं न गच्छति । तस्मात् पुण्यं यतेत कर्तुं वर्जयीत च पापकम् ॥

Verse 42

अनसूयु: कृतज्ञश्न कल्याणानि च सेवते । सुखानि धर्ममर्थ च स्वर्ग च लभते नर:

अनसूयुः कृतज्ञश्च कल्याणानि च सेवते । सुखानि धर्ममर्थं च स्वर्गं च लभते नरः ॥

Verse 43

संस्कृतस्य च दान्तस्य नियतस्य यतात्मन: । प्राज्ञस्यानन्तरा वृत्तिरिह लोके परत्र च

संस्कृतस्य च दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः । प्राज्ञस्यानन्तरा वृत्तिरिह लोके परत्र च ॥

Verse 44

जो संस्कारसम्पन्न, जितेन्द्रिय, शौचाचारपरायण और मनको काबूमें रखनेवाला है, उस बुद्धिमान पुरुषको इहलोक और परलोकमें भी सुखकी प्राप्ति होती है ।।

सतां धर्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत् । असंक्लेशेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै द्विज ॥

Verse 45

सन्ति हाागमविज्ञाना: शिष्टा: शास्त्रे विचक्षणा: । स्वथधर्मेण क्रिया लोके कर्मण: सो5प्यसंकर:

सन्ति ह्यागमविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रे विचक्षणाः। तेषामुपदेशमनुसृत्य स्वधर्मेण क्रिया लोके कर्तव्या; तेन कर्मणां संकरो न भवति॥

Verse 46

प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्म चैवोपजीवति । तस्माद्‌ धर्मादवाप्तेन धनेन द्विजसत्तम

प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्मं चैवोपजीवति। तस्माद्धर्मादवाप्तेन धनेन द्विजसत्तम॥

Verse 47

धर्मात्मा भवति होवं चित्त चास्य प्रसीदति

धर्मात्मा भवति ह्येवं चित्तं चास्य प्रसीदति॥

Verse 48

शब्द स्पर्श तथा रूप॑ गन्धानिष्टांश्ष सत्तम

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं गन्धाश्चैव मनोहराः। एते विषयाः सत्तम इन्द्रियाणां प्रकीर्तिताः॥

Verse 49

धर्मस्य च फलं लब्ध्वा न तृप्पति महाद्विज

धर्मस्य च फलं लब्ध्वा न तृप्यति महाद्विज॥

Verse 50

प्रज्ञाचक्षुर्नर इह दोषं नैवानुरुध्यते

प्रज्ञाचक्षुर्नर इह दोषं नैवानुरुध्यते।

Verse 51

विरज्यति यथाकामं न च धर्म विमुज्चति । इस जगत्‌में ज्ञानदृष्टिसे सम्पन्न पुरुष राग-द्वेष आदि दोषोंका अनुसरण नहीं करता। उसे यशथेष्ट वैराग्य होता है तथा वह कभी धर्मका त्याग नहीं करता है ।।

विरज्यति यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति। सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम्॥

Verse 52

एवं निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च

एवं निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च।

Verse 53

तपो नि:श्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दम:

तपो नि:श्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः।

Verse 54

तेन सर्वानिवाप्रोति कामान्‌ यान्‌ मनसेच्छति । जीवके कल्याणका साधन है तप और उसका मूल है शम (मनोनिग्रह) तथा दम (इन्द्रियसंयम)। मनुष्य मनके द्वारा जिन-जिन अभीष्ट पदार्थोंकी पाना चाहता है उन सबको वह उस तपके द्वारा प्राप्त कर लेता है ।।

तेन सर्वानवाप्नोति कामान् यान् मनसेच्छति। इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च। ब्रह्मणः पदमाप्रोति यत् परं द्विजसत्तम॥

Verse 55

द्विजश्रेष्ठ! इन्द्रियसंयम, सत्यभाषण और मनोनिग्रह--इनके द्वारा मनुष्य ब्रह्मके परमपदको प्राप्त कर लेता है ।।

ब्राह्मण उवाच—द्विजश्रेष्ठ! यतव्रत व्याध, येन्द्रियाणि इति कथ्यन्ते तानि कानि? तेषां निग्रहः कथं कर्तव्यः? निग्रहस्य च किं फलम्?

Verse 56

कथं च फलमाप्रोति तेषां धर्मभूतां वर । एतदिच्छामि तत्त्वेन धर्म ज्ञातुं निबोध मे

धर्मात्मश्रेष्ठ व्याध! तेषां धर्मभूतानां इन्द्रियाणां निग्रहस्य फलम् कथं सम्यगवाप्यते? एतदिन्द्रियनिग्रहरूपं धर्मं तत्त्वतः ज्ञातुमिच्छामि; मे निबोधय।

Verse 73

नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम्‌ । द्विजश्रेष्ठ! मूर्ख

नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम्। द्विजश्रेष्ठ! मूढः शठश्च चञ्चलचित्तश्च जनो मोहवशात् नित्यं दुःखे सुखबुद्धिं सुखे दुःखबुद्धिं च करोति; तदा तं बुद्धिः सुनीतिः पौरुषं च न रक्षन्ति।

Verse 86

यदि स्यादपराधीनं पौरुषस्य क्रियाफलम्‌ | यदि पुरुषार्थजनित कर्मका फल पराधीन न होता तो जिसकी जो इच्छा होती, उसीको वह प्राप्त कर लेता

व्याध उवाच—यदि पौरुषस्य कर्मणश्च क्रियाफलं न स्यादपराधीनम्, तर्हि यद्यद् यः कामयेत तत्तदेव सुलभं स्यात्।

Verse 96

दृश्यन्ते निष्फला: सन्त: प्रहीणा: सर्वकर्मभि: । किंतु बड़े-बड़े संयमी, कार्यकुशल और बुद्धिमान्‌ मनुष्य भी अपना काम करते-करते थक जाते हैं तो भी वे इच्छानुसार फलकी प्राप्तिसे वंचित ही देखे जाते हैं

दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः। महान्तोऽपि संयताः दक्षाः प्राज्ञाश्च कर्म कुर्वन्तोऽतिश्रान्ता अपि, इष्टफलवञ्चिताः एव दृश्यन्ते।

Verse 106

वज्चनायां च लोकस्य स सुखी जीवते सदा । तथा दूसरा मनुष्य, जो निरन्तर जीवोंकी हिंसाके लिये उद्यत रहता है और सदा लोगोंको ठगनेमें ही लगा रहता है, वह सुखपूर्वक जीवन बिताता देखा जाता है

व्याध उवाच—यो लोकं वञ्चयित्वा जीवति स नित्यं सुखीव दृश्यते। तथा योऽपि निरन्तरं प्राणिहिंसायामुद्यतः सदा जनान् ठगयन् वर्तते, सोऽपि सुखेन जीवनं नयतीति दृश्यते।

Verse 113

वश्चित्‌ कर्माणि कुर्वन्‌ हि न प्राप्पमधिगच्छति । कोई बिना उद्योग किये चुपचाप बैठा रहता है और लक्ष्मी उसकी सेवामें उपस्थित हो जाती है और कोई सदा काम करते रहनेपर भी अपने उचित वेतनसे भी वज्चित रह जाता है (ऐसा देखा जाता है)

व्याध उवाच—कर्माणि कुर्वन्नपि कश्चिन्न यथोचितं फलमधिगच्छति। दृश्यते हि कश्चिदनुद्योगेनैव तूष्णीं निषीदति, लक्ष्मीश्च तस्य सेवायामुपतिष्ठते; कश्चिदपि सततं कर्म कुर्वन्नपि स्वकीयादपि वेतनाद्वञ्च्यते।

Verse 123

दशमासधूता गर्भ जायन्ते कुलपांसना: । कितने ही दीन मनुष्य पुत्रकी कामना रखकर देवताओंको पूजते और कठिन तपस्या करते हैं

व्याध उवाच—दशमासधृताद्गर्भात् प्रसूता अपि केचिदपत्याः कुलपांसना एव भवन्ति। बहवो दीनाः पुत्रकामाः देवान् पूजयन्ति घोरं तपश्चरन्ति च; तथापि ये तेषां गर्भे स्थापिता दशमासान् मातुरुदरे पोषिताश्च पुत्रा जायन्ते, तेऽपि कुलनाशकरा एव भवन्ति।

Verse 136

विपुलैरभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मड़लै: । और दूसरे बहुत-से ऐसे भी हैं जो अपने पिताके द्वारा जोड़कर रखे हुए धन-धान्य तथा भोग-विलासके प्रचुर साधनोंके साथ पैदा होते हैं और उनकी प्राप्ति भी उन्हीं मांगलिक कृत्योंके अनुष्ठानसे होती है

व्याध उवाच—केचिद्विपुलैः समृद्धिभिः सहैवाभिजायन्ते, तैरेव मङ्गलैः कर्मभिः पूर्वं लब्धैः। तथा बहवोऽपि पितृसञ्चितैः धनधान्यैर्भोगोपकरणैश्च समन्विताः जायन्ते; तादृशी समृद्धिरपि तेषामेव मङ्गलानां पुण्यकर्मणामनुष्ठानात् प्राप्यते।

Verse 143

आधिकभिश्ैव बाध्यन्ते व्याधै: क्षुद्रमूगा इव । इसमें संदेह नहीं कि मनुष्योंके जो रोग होते हैं

व्याध उवाच—सत्त्वानि आधिभिर्व्याधिभिश्च बाध्यन्ते, यथा क्षुद्रमृगा व्याधैः पीड्यन्ते। नात्र संशयः—मानुषाणां ये रोगा उपजायन्ते ते स्वकर्मफलसम्भवाः; एवं ते व्याधयश्च मनस्तापाश्च निरन्तरं प्राणिनः क्लेशयन्ति।

Verse 166

न शवनुवन्ति ते भोक्तुं पश्य धर्मभूतां वर । धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ कौशिक! देखो, जिनके यहाँ भोजनका भण्डार भरा पड़ा है, उन्हें प्राय: संग्रहणी सता रही है, वे उसका उपभोग नहीं कर पाते

व्याध उवाच—न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं पश्य धर्मभृतां वर। कौशिक धर्मात्मनां श्रेष्ठ, पश्य येषां गृहेष्वन्नसञ्चयः परिपूर्णः, तेऽपि बहुधा संग्रहणीव्याधिना पीड्यमानाः स्वसञ्चितं भोक्तुं न प्रभवन्ति॥

Verse 173

दुःखेन चाधिगच्छन्ति भोजन द्विजसत्तम | विप्रवर! दूसरे बहुत-से ऐसे मनुष्य हैं

व्याध उवाच—दुःखेन चाधिगच्छन्ति भोजनं द्विजसत्तम। विप्रवर, बहवोऽन्ये जनाः सन्ति येषां भुजबलं विद्यते, ये स्वस्थाः पाचनसमर्थाश्च, तथापि ते भोजनं महता कष्टेन लभन्ते; ते नित्यं क्षुधाक्लेशं भजन्ति॥

Verse 186

स्रोतसासकृदाक्षिप्तं द्वियमाणं बलीयसा । इस प्रकार यह संसार असहाय तथा मोह

स्रोतसासकृदाक्षिप्तं द्वियमाणं बलीयसा। एवं जगदसहायं मोहशोकसमावृतम्॥ कर्मप्रवाहमहावेगे पतितं पुनरपुनः। आधिव्याधितरङ्गैश्च हन्यमानं प्रवर्तते॥ विवशं तत्र तत्रैव नीयमानं यथोदकम्।

Verse 208

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें पतिव्रतोपाख्यानके प्रसंगमें ब्राह्मणव्याधसंवादाविषयक दो सौ आठवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि पतिव्रतोपाख्याने ब्राह्मणव्याधसंवादविषयेऽध्यायः द्विशताष्टोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 209

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मणव्याधसंवादे नवाधिकद्वधिशततमो< ध्याय:

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मणव्याधसंवादे नवाधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 373

परिक्रामति संसारे चक्रवद्‌ बहुवेदन: । इस प्रकार वह यद्यपि निरन्तर दुःख ही भोगता रहता है

एवं स निरन्तरं दुःखमेव भुञ्जानोऽपि नात्मानं दुःखितं मन्यते; तदेव दुःखं सुखसंज्ञां ददाति। यावत् बन्धनकारिणां कर्मणां फलभोगो न परिक्षीयते, नवानि च कर्माणि निरन्तरं सञ्चीयन्ते, तावत् नानाविधक्लेशान् सहमानश्चक्रवद् अस्मिन् संसारे परिभ्रमति।

Verse 466

तस्यैव सिज्चते मूलं गुणान्‌ पश्यति तत्र वै । द्विजश्रेष्ठ! बुद्धिमान्‌ पुरुष धर्मसे ही आनन्द मानता है

तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान् पश्यति तत्र वै। द्विजश्रेष्ठ! बुद्धिमान् पुरुषो धर्मेणैव आनन्दं मन्यते, धर्ममेवाश्रित्य जीवनं निर्वहति, धर्मोपार्जितेन धनेन धनमूलं सिञ्चति—अर्थात् धर्ममेव पालयति; स धर्मे एव गुणान् पश्यति।

Verse 473

स मित्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति । इस प्रकार वह धर्मात्मा होता है, उसका अन्तःकरण निर्मल हो जाता है तथा मित्रजनोंसे संतुष्ट होकर वह इहलोक और परलोकमें भी आनन्दित होता है

स मित्रजनसन्तुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति। एवं स धर्मात्मा शुद्धान्तःकरणो मित्रैः सुहृद्भिश्च सन्तुष्टः सन् इह लोके परत्र च प्रमोदते।

Verse 486

प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत्‌ फल विदु: । सज्जनशिरोमणे! धर्मात्मा पुरुष शब्द, स्पर्श, रूप और प्रिय गन्ध--सभी प्रकारके विषय तथा प्रभुत्व भी प्राप्त करता है। उसकी यह स्थिति धर्मका ही फल मानी गयी है

प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत् फल विदुः। सज्जनशिरोमणे! धर्मात्मा पुरुषः शब्दस्पर्शरूपप्रियगन्धान् सर्वान् विषयान् प्रभुत्वं च लभते; एषा स्थितिर्धर्मफलमेव इति मन्यते।

Verse 496

अतृष्यमाणो निर्वेदमापेदे ज्ञानचक्षुषा । द्विजोत्तम! कोई-कोई धर्मके फलरूपसे सांसारिक सुखको पाकर संतुष्ट नहीं होता। वह ज्ञानदृष्टिके कारण विषयभोगके सुखसे तृप्ति-लाभ न करके निर्वेद (वैराग्य)-को प्राप्त होता है

अतृष्यमाणो निर्वेदमापेदे ज्ञानचक्षुषा। द्विजोत्तम! केचिद् धर्मफलरूपान् सांसारिकसुखान् प्राप्यापि न तृप्यन्ति; ज्ञानचक्षुषा युक्ताः विषयभोगसुखेषु तृप्तिं न लभन्ते, ततो निर्वेदं वैराग्यं च प्राप्नुवन्ति।

Verse 513

ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायत: । सम्पूर्ण जगतको नश्वर समझकर वह सबको त्यागनेका प्रयत्न करता है। तत्पश्चात्‌ उचित उपायसे मोक्षके लिये सचेष्ट होता है। अनुपाय (प्रारब्ध आदि)-का अवलम्बन करके बैठ नहीं रहता

ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायतः। समग्रं जगदनित्यं मत्वा सर्वासक्तिं परित्यक्तुं यतते। ततः सम्यगुपायैर्मोक्षाय यत्नवान् भवति, न तु प्रारब्धाद्यनुपायावलम्बनेन निष्क्रियः तिष्ठति॥

Verse 523

धार्मिकश्नापि भवति मोक्ष च लभते परम्‌ | इस प्रकार वह वैराग्यको अपनाता और पापकर्मको छोड़ता जाता है। फिर सर्वथा धर्मात्मा हो जाता और अन्तमें परम मोक्ष प्राप्त कर लेता है

एवं स वैराग्यमाश्रित्य पापकर्माणि शनैः परित्यजन्। सर्वथा धर्मात्मा भूत्वा अन्ते परमं मोक्षं लभते॥

Verse 1563

व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज । ब्रह्म! (उनका भोग पूरा होनेपर) ओषधियोंका संग्रह करनेवाले चिकित्साकुशल चतुर चिकित्सक उन रोगव्याधियोंका उसी प्रकार निवारण कर देते हैं

व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज। भोगे पूर्णे तु ताः सर्वा ओषधिसंग्रहकुशलो भिषक् चतुरः, यथा व्याधो मृगान्, तथा निवारयति॥

Verse 1936

नाप्रियं प्रतिपश्येयु्वशित्वं यदि वै भवेत्‌ यदि जीव अपने वशमें होते तो वे न मरते और न बूढ़े ही होते। सभी सब तरहकी मनचाही वस्तुओंको प्राप्त कर लेते। किसीको अप्रिय घटना नहीं देखनी पड़ती

यदि जीवाः स्ववशा एव स्युः, न ते म्रियेरन् न जरेयुः। सर्वान् कामान् यथेष्टं सर्वथा प्राप्नुयुः, न च कश्चिदपि अप्रियं पश्येत्॥

Frequently Asked Questions

The implied problem is how to preserve sacrificial order when disruptive agents appropriate offerings; the text answers by relocating responsibility to correct ritual establishment—proper fire, qualified performance, and mantra-governed restraint.

Tapas and disciplined knowledge (śruti/mantra) are portrayed as stabilizing forces: generative power must be regulated by correct form, and ethical order is inseparable from procedural integrity in sacred action.

No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-message functions implicitly—understanding the genealogy and ritual mechanics reinforces confidence that properly grounded agni and mantra secure auspicious sacrificial results.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App