Adhyaya 200
Dharma-vyādha on the Subtlety of Dharma, Karma, and the Continuity of the Jīva (Āraṇyaka-parva 200)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Dharma-vyādha Saṃvāda (Ethical Discourse on Dharma, Karma, and Jīva)
Mārkaṇḍeya introduces the Dharma-vyādha’s renewed instruction to a brāhmaṇa, asserting that dharma is grounded in śruti yet operates with subtle, many-branched complexity. The discourse addresses exceptional circumstances where untruth may be enjoined (e.g., life-threatening contexts and marriage negotiations), reframing ‘truth’ as that which maximally benefits beings (bhūta-hita) and warning that reversal of this principle becomes adharma. The speaker then surveys apparent inequities in human outcomes—competent persons failing, harmful persons prospering—arguing that such variance is intelligible through karmic causality rather than arbitrary control. The teaching proceeds to metaphysics: the jīva is described as not destroyed by bodily death, migrating under karmic bonds; the doer alone experiences the results, and deeds do not perish. Rebirth is sketched as graded by moral quality (deva, human, lower births), with saṃsāra characterized by recurring suffering. The chapter closes by prescribing ethical cultivation (gratitude, non-malice, disciplined conduct), leading to disenchantment, renunciation, sense-restraint, and the attainment of the highest goal through śama, dama, satya, and indriya-nigraha; the brāhmaṇa requests a technical account of the senses and the method and fruit of restraint.
Chapter Arc: Janamejaya is told how the Pandavas and gathered rishis question Markandeya: is there any being in the world older than even you—any other chiranjivi whose memory reaches further back? → Markandeya answers by turning to an ancient exemplum: the tale of King Indradyumna and the strange economy of merit—how even a famed king’s punya can be measured, exhausted, and contested. The narrative introduces a humble creature (a tortoise/kacchapa) and a crane (baka) as unexpected witnesses, hinting that dharma’s ledger is kept in places kings do not look. → A moral thunderclap is voiced in verse: the ‘sound’ (fame/echo) of righteous deeds touches both earth and heaven, and as long as that sound endures a person is truly ‘spoken of’—but when it fades, even greatness becomes vulnerable. The chapter pivots on this realization: immortality is not of body, but of remembered dharma. → Markandeya concludes with counsel: therefore one should remain steadfast in auspicious conduct, abandon the most sinful mind, and take refuge in dharma alone. The tale closes with the king’s dutiful response to a divine summons—he first sets two aged beings in their proper places, then proceeds by the same celestial conveyance to attain his destined station in heaven.
Shlokas
Verse 1
#८2:8 #:23:.7 () हि २ 7 नवनवर्त्याधेकशततमो< ध्याय: राजा इन्द्रद्युम्न तथा अन्य चिरजीवी प्राणियोंकी कथा वैशम्पायन उवाच मार्कण्डेयमृषय: पाण्डवा: पर्यपच्छन्नस्ति कश्चिद् भवतश्चिरजाततर इति
वैशम्पायन उवाच— पाण्डवाः मार्कण्डेयमृषिं पर्यपृच्छन्— “अस्ति कश्चिद् भवतः चिरजाततरः, चिरजीवी वा?” इति॥
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! ऋषियों तथा पाण्डवोंने मार्कण्डेयजीसे पूछा --'भगवन्! कोई आपसे भी पहलेका उत्पन्न चिरजीवी इस जगतमें है या नहीं? ।।
वैशम्पायन उवाच— जनमेजय! ऋषयः पाण्डवाश्च मार्कण्डेयमपृच्छन्— ‘भगवन्, किमस्मिन् लोके भवतः पूर्वं जातः कश्चिदपि चिरजीवी विद्यते न वा?’ स तानुवाच— ‘अस्ति खलु। राजर्षिरिन्द्रद्युम्नो नाम, क्षीणपुण्यस्त्रिदिवात् प्रच्युतः। तं प्रति देवैः प्रोक्तम्— “लोके तव कीर्तिर्व्युच्छिन्ना” इति। स स्वर्गात् पतित्वा मम समीपमागत्य मामपृच्छत्— “किं मां भवान् प्रत्यभिजानाति?”’
Verse 3
तमहमन्रुवं॑ कार्यचेष्टाकुलत्वान्न वयं वासायनिका ग्रामैकरात्रवासिनो न प्रत्यभिजानीमो<-प्यात्मनो<र्थानामनुष्ठानं न शरीरोपतापेनात्मन: समारभामो3र्थानामनुष्ठानम्
तं चाहमब्रुवम्— ‘वयं हि तीर्थयात्रादिपुण्यकर्मचेष्टाकुलाः; न चैकस्मिन् देशे नित्यं निवसामः। ग्रामे ग्रामे रात्रिमेकां वसामः। एवं चरन्तोऽस्माकमपि स्वधर्मानुष्ठानं प्रमुष्यति; व्रतोपवासतपःप्रयोगैश्च शरीरमुपतापयन्तो वयं बहूनि आवश्यककार्याण्यपि समारब्धुं न शक्नुमः। एवं स्थिताः कथं वयं भवन्तं प्रत्यभिजानीयाम?’
Verse 4
(एवमुक्तो राजर्षिरिन्द्रद्युम्न: पुनर्मामब्रवीद् अथास्ति वक्षित् त्वत्तश्नचिरे जाततर इति ।।
एवमुक्तो राजर्षिरिन्द्रद्युम्नः पुनर्मामब्रवीत्— ‘अथास्ति वक्ष्यसि त्वत्तश्चिरं जाततरः कश्चित् पुरातनः?’ तं पुनः प्रत्यब्रवम्— ‘अस्ति खलु हिमवति प्रावारकर्णो नामोलूकः प्रतिवसति। स मत्तश्चिरजातः। स चेत् भवन्तं जानीयात्, प्रत्यभिज्ञास्यति। अतोऽस्मात् प्रकृष्टेऽध्वनि हिमवान्; तत्रासौ प्रतिवसति।’
Verse 5
ततः स मामश्चो भूत्वा तत्रावहद् यत्र बभूवोलूक: | अथैनं स राजा पप्रच्छ प्रतिजानाति मां भवानिति
ततः स राजर्षिरिन्द्रद्युम्नोऽश्वो भूत्वा मां तत्रावहत् यत्रोलूकः प्रतिवसति। तत्र गत्वा स राजा तमपृच्छत्— ‘प्रत्यभिजानासि मां भवान्?’
Verse 6
स मुहूर्तमिव ध्यात्वाब्रवीदेनं नाभिजानामि भवन्तमिति स एवमुक्त इन्द्रद्युम्न: पुनस्तमुलूक-मब्रवीद् राजर्षि:
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा तमब्रवीत्— ‘नाभिजानामि भवन्तम्’ इति। एवमुक्ते तस्मिन्, राजर्षिरिन्द्रद्युम्नः पुनस्तमुलूकमब्रवीत्।
Verse 7
अथास्ति कश्चिद् भवतः सकाशाच्चिरजात इति स एवमुक्तोडब्रवीदस्ति खल्विन्द्रयुम्न॑ नाम सरस्तस्मिनू नाडीजड्घो नाम बकः प्रतिवसति सोअस्मत्तश्वचिरजाततरस्तं पृच्छेति तत इन्द्रद्मुम्नो मां चोलूकमादाय तत् सरो5गच्छद् यत्रासौ नाडीजड्घो नाम बको बभूव,“क्या आपसे भी पहलेका उत्पन्न हुआ कोई चिरजीवी प्राणी है?” उनके ऐसा पूछनेपर उलूकने कहा--'इन्द्रद्युम्न नामसे प्रसिद्ध एक सरोवर है। वहाँ नाडीजंघ नामसे प्रसिद्ध एक बक निवास करता है। वह हमसे बहुत पहलेका उत्पन्न हुआ है। उससे पूछिये।” तब इन्द्रद्युम्न मुझको और उलूकको भी साथ लेकर उस सरोवरपर गये जहाँ नाडीजंघ बक निवास करता था
वैशम्पायन उवाच— अथ तेन पृष्टः— “अस्ति कश्चिद् भवतः सकाशाच्चिरजातः चिरजीवी वा प्राणी?” इति। स एवमुक्तोऽब्रवीत्— “अस्ति खलु इन्द्रद्युम्नं नाम सरः। तस्मिन् नाडीजङ्घो नाम बकः प्रतिवसति। स अस्मत्तः चिरजाततरः; तं पृच्छत।” तत इन्द्रद्युम्नो माम् उलूकं चादाय तत्सरः प्राप यत्रासौ नाडीजङ्घो नाम बकः निवसति स्म।
Verse 8
सोअस्माभि: पृष्टो भवानिममिन्द्रद्मम्नं राजान-मभिजानातीति स॒ एवं मुहूर्त ध्यात्वाब्रवीन्ना-भिजानाम्यहमिद्रद्युम्नं राजानमिति । ततः सोअस्माभि: पृष्ट: कश्नचिद् भवतोडन्यश्विरजाततरो<स्तीति । स नो<ब्रवीदस्ति खल्वस्मिन्नेव सरस्यकूपारो नाम कच्छप: प्रतिवसति । स मत्तश्निरजाततर: । स यदि कथंचिदभिजानीयादिमं राजानं तमकूपारं पृच्छध्वमिति
वैशम्पायन उवाच— तं वयं पृष्टवन्तः— “भवानिमम् इन्द्रद्युम्नं राजानम् अभिजानाति वा?” इति। स मुहूर्तं ध्यात्वा अब्रवीत्— “नाभिजानाम्यहम् इन्द्रद्युम्नं राजानम्” इति। ततः पुनरपि वयं पृष्टवन्तः— “कश्चिद् भवतोऽन्यश्चिरजाततरोऽस्ति वा?” इति। स नोऽब्रवीत्— “अस्ति खल्वस्मिन्नेव सरसि अकूपारो नाम कच्छपः प्रतिवसति। स मत्तश्चिरजाततरः। स यदि कथञ्चिद् इमं राजानम् अभिजानीयात्, तमकूपारं पृच्छत” इति।
Verse 9
ततः: स बकस्तमकूपारं कच्छपं विज्ञापयामास । अस्माकमभिप्रेतं भवन्तं किज्चिदर्थमभिप्रष्टट साध्वागम्यतां 40 अक कह कच्छपस्तस्मात् सरस उत्थायाभ्यगच्छद् यत्र तिष्ठामो वयं तस्य आगतं चैनं वयमपृच्छाम भवानिन्द्रद्युम्नं राजानमभिजानातीति
ततः स बकः तमकूपारं कच्छपं विज्ञापयामास— “अस्माकम् अभिप्रेतं किञ्चिदर्थम् अभिप्रष्टुं भवन्तं वयम् इच्छामः; साध्वागम्यताम्” इति। ततः स कच्छपः तस्मात् सरस उत्थाय अभ्यगच्छद् यत्र तिष्ठामो वयम्। तस्यागते वयं तमपृच्छाम— “भवान् इन्द्रद्युम्नं राजानम् अभिजानाति वा?” इति।
Verse 10
स मुहूर्त ध्यात्वा बाष्पसम्पूर्णनयन उद्विग्न-हदयो वेपमानो विसंज्ञकल्पः प्राउजलिरब्रवीत् । किमहमेनं न प्रत्यभिज्ञास्यामीह हानेन सहस््र-कृत्वश्चितिषु यूपा आहिता:
स मुहूर्तं ध्यात्वा बाष्पसम्पूर्णनयन उद्विग्नहृदयो वेपमानो विसंज्ञकल्पः प्राञ्जलिरब्रवीत्— “किमहं एनं न प्रत्यभिज्ञास्यामि? अनेन सह सहस्रकृत्वश्चितिषु यूपा आहिताः।”
Verse 11
सरश्नेदमस्य दक्षिणाभिर्दत्ताभिगोभिरति-क्रममाणाभि: कृतम् । अत्र चाहूं प्रतिवसामीति,“इनके द्वारा दक्षिणामें दी हुई गौओंके आने-जानेसे यह सरोवर बन गया है, जिसमें मैं निवास कर रहा हूँ!
वैशम्पायन उवाच— “इदं सरः अस्य दक्षिणाभिर्दत्ताभिः गोभिः अतिक्रममाणाभिः कृतम्। अत्र चाहं प्रतिवसामि।”
Verse 12
अथैतत् सकल॑ं कच्छपेनोदाद्वतं श्रुत्वा तदनन्तरं देवलोकाद् देवरथ: प्रादुरासीद् वाचश्चाश्रूयन्तेन्द्रदमुम्न॑ प्रति प्रस्तुतस्ते स्वर्गों यथोचितं स्थान प्रतिपद्यस्व कीर्तिमानस्यव्यग्रो याहीति
वैशम्पायन उवाच—कच्छपेनोक्तं तत् सर्वं यथावत् श्रुत्वा तदनन्तरं देवलोकाद् दिव्यः रथः प्रादुरभवत्। ततश्चेन्द्रद्युम्नं प्रति वाक्यमश्रूयत—“राजन्, तव स्वर्गः प्रस्तुतः। तत्र गत्वा यथोचितं स्थानं प्रतिपद्यस्व। त्वं कीर्तिमान्; अतः निर्व्यग्रः स्वर्गलोकं प्रयाहि।”
Verse 13
भवन्ति चात्र श्लोका:-- दिवं स्पृशति भूमिं च शब्द: पुण्यस्य कर्मण: । यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते
वैशम्पायन उवाच—अत्र च श्लोकाः—“दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः। यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते॥”
Verse 14
अकीर्ति: कीर्त्यते लोके यस्य भूतस्य कस्यचित् | स पतत्यधमॉल्लोकान् यावच्छब्द: प्रकीर्त्यते
अकीर्तिः कीर्त्यते लोके यस्य भूतस्य कस्यचित्। स पतत्यधमाँल्लोकान् यावच्छब्दः प्रकीर्त्यते॥
Verse 15
तस्मात् कल्याणवृत्तः स्या- दनन्ताय नर: सदा | विहाय चित्त पापिष्ठं धर्ममेव समाश्रयेत्
तस्मात् कल्याणवृत्तः स्यादनन्ताय नरः सदा। विहाय चित्तं पापिष्ठं धर्ममेव समाश्रयेत्॥
Verse 16
ही 2 स॒राजाब्रवीत् तिष्ठ तावद्ू यावदिमौ वृद्धी यथास्थानं,“देवदूतकी यह बात सुनकर राजाने कहा--“जबतक इन दोनों वृद्धोंको इनके स्थानपर पहुँचा न दूँ तबतक ठहरे रहो”
वैशम्पायन उवाच—तच्छ्रुत्वा राजा प्राह—“तिष्ठ तावद् यावदिमौ वृद्धौ यथास्थानं नयामि।”
Verse 17
स मां प्रावारकर्ण चोलूकं॑ यथोचिते स्थाने प्रतिपाद्य तेनैव यानेन संस्थितो यथोचितं स्थानं प्रतिपेदे । तन्मयानुभूतं॑ चिरजीविनेदृशमिति पाण्डवानुवाच मार्कण्डेय:
स मां प्रावारकर्णचोलूकं यथोचिते स्थाने प्रतिपाद्य, तेनैव यानेन संस्थितो यथोचितं स्थानं प्रतिपेदे। तन्मयानुभूतं चिरजीविनेदृशमिति पाण्डवानुवाच मार्कण्डेयः॥
Verse 18
“यह कहकर राजाने मुझे तथा प्रावारकर्ण नामक उलूकको यथोचित स्थानपर पहुँचा दिया और उसी रथसे स्वर्गकी ओर प्रस्थान करके वहाँ यथोचित स्थान प्राप्त कर लिया। इस प्रकार मैंने चिरजीवी होकर अनुभव किया है"--यह बात पाण्डवोंसे मार्कण्डेयजीने कही ।।
वैशम्पायन उवाच—इत्युक्त्वा स राजा मां प्रावारकर्णं चोलूकं यथोचितस्थाने प्रतिपाद्य, तेनैव रथेन स्वर्गं प्रस्थितः स्वर्गे यथोचितं स्थानं प्रतिपेदे। एवं मया चिरजीविना दृष्टमित्येतत् पाण्डवान् प्रति मार्कण्डेयेनोक्तम्॥ पाण्डवा ऊचुः—साधु शोभनं भवता कृतं यदिन्द्रद्युम्नं राजानं स्वर्गलोकाच्च्युतं स्वे स्थाने प्रतिपादितवानसि॥ मार्कण्डेय उवाच—ननु देवकीपुत्रेणापि कृष्णेन नरके मज्जमानो राजर्षिर्नृगः कृच्छ्रात् समुद्धृत्य पुनः स्वर्गं प्रापित इति॥
Verse 199
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि इन्द्रद्युम्नोपाख्याने नवनवत्यधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि इन्द्रद्युम्नोपाख्याने नवनवत्यधिकशततमोऽध्यायः॥
Frequently Asked Questions
The chapter presents edge-cases where speaking untruth may be enjoined (notably in life-threatening situations and certain social negotiations), and resolves the tension by defining ‘true’ speech as that which maximally serves the welfare of beings (bhūta-hita).
Actions inevitably yield results to the same agent; apparent worldly randomness is interpreted through karmic continuity across lives, and ethical self-discipline is recommended as the reliable means to favorable outcomes and liberation-oriented progress.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter offers a soteriological sequence: dharmic conduct produces stability and prosperity, which leads to disenchantment, renunciation, and—through śama, dama, satya, and indriya-nigraha—the attainment of the highest state (brahma-pada/mokṣa).
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.